Dikkat: Büromuz adına ödeme isteyen SMS, WhatsApp ve aramalara itibar etmeyiniz. Ayrıntılar

Çapraz Sorgu ve Doğrudan Soru Sorma Hakkı (CMK 201)

Av. Emrah KaratayGüncelleme: 7 Kasım 2026Okuma süresi: 8 dakika

Bir tanığın söyledikleri, ancak sorgulandığında gerçek değerini kazanır. Ceza Muhakemesi Kanunu, duruşmada dinlenen tanık, bilirkişi ve sanığa taraflarca soru sorulmasını düzenler. Uygulamada “çapraz sorgu” olarak bilinen bu hak, savunmanın en etkili araçlarından biridir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi de sanığa aleyhindeki tanıkları sorgulama veya sorgulatma hakkı tanır.

KISA CEVAP

  • Soru sorma hakkı CMK’nın 201. maddesinde düzenlenmiştir.
  • Cumhuriyet savcısı, müdafi ve katılan vekili doğrudan soru sorabilir.
  • Sanık ve katılan ise sorularını mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla yöneltir.
  • Sorunun kabul edilebilirliği konusunda itiraz olursa başkan karar verir.
  • Mahkûmiyete belirleyici delil olarak esas alınan tanığa soru sorma imkânı tanınmalıdır.
  • Bu hakkın ihlali hükmün bozulmasına yol açabilir.

Kanun metni

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 201

(1) Cumhuriyet savcısı, müdafi veya vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat; sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere, duruşma disiplinine uygun olarak doğrudan soru yöneltebilirler. Sanık ve katılan da mahkeme başkanı veya hâkim aracılığı ile soru yöneltebilir. Yöneltilen soruya itiraz edildiğinde sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine, mahkeme başkanı karar verir. Gerektiğinde ilgililer yeniden soru sorabilir. (2) Heyet halinde görev yapan mahkemelerde, heyeti oluşturan hâkimler, birinci fıkrada belirtilen kişilere soru sorabilir.

Hakkın dayanağı ve amacı

Soru sorma hakkı, savunma hakkının ve silahların eşitliği ilkesinin bir parçasıdır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 6/3-d maddesi, suçla itham edilen herkese “iddia tanıklarını sorguya çekme veya çektirme” hakkı tanır. Anayasa’nın 36. maddesindeki hak arama hürriyeti ve 90. maddesi uyarınca iç hukukun parçası olan Sözleşme, bu hakkın Türk ceza muhakemesindeki dayanağını oluşturur.

Çapraz sorgunun amacı, tanığın anlattıklarını gerçekten görüp görmediğini, olayı nasıl algıladığını ve beyanını etkileyebilecek bir çıkar veya husumet bulunup bulunmadığını ortaya koymaktır. Tanığın sanıkla veya mağdurla ilişkisi, olay yerine uzaklığı, görüş koşulları ve önceki beyanlarıyla tutarlılığı bu sorgunun başlıca konularıdır. CMK 58/1 de mahkemeye, tanığın güvenilirliği hakkında aydınlatıcı sorular yöneltme yetkisi verir.

Soru sorma usulü

Çapraz Sorgu ve Soru Sorma bilgi grafiği

Duruşmada soru sorma şu aşamalarla işler:

  • Mahkemenin sorgusu: Önce mahkeme başkanı veya hâkim tanığı dinler ve sorularını sorar.
  • Doğrudan soru: Savcı, müdafi ve katılan vekili, duruşma disiplinine uygun olarak tanığa doğrudan soru yöneltir.
  • Dolaylı soru: Sanık ve katılan sorularını başkana iletir; başkan soruyu tanığa yöneltir.
  • İtiraz: Bir soru konu dışı veya yönlendirici görülürse itiraz edilebilir. Başkan sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine karar verir. Gerektiğinde yeniden soru sorulabilir.
  • Tutanağa geçirme: Reddedilen sorular ve itirazlar tutanağa geçirilmelidir. Bu, ileride kanun yolu incelemesi için önem taşır.
  • Diyecekleri sorulması: CMK 215 uyarınca tanığın, bilirkişinin veya suç ortağının dinlenmesinden sonra katılana, savcıya, sanığa ve müdafiine bu beyanlara karşı bir diyecekleri olup olmadığı sorulur.

Heyet hâlinde görev yapan ağır ceza mahkemelerinde, CMK 201/2 uyarınca başkan dışındaki üye hâkimler de soru sorabilir. Duruşma düzeninin sağlanması ise CMK 203 uyarınca başkana aittir; başkan, düzeni bozan kişiyi savunma hakkının kullanılmasını engellememek koşuluyla salondan çıkarabilir.

Belirleyici tanık ve soru sorma hakkı

Mahkûmiyet tek başına veya büyük ölçüde bir tanığın beyanına dayanıyorsa, sanığın o tanığı sorgulama imkânı daha da önem kazanır. Tanık duruşmada hiç dinlenmeden yalnızca soruşturma ifadesi okunarak hükme esas alınırsa, sanık bu beyanı sınama fırsatını kaybeder. Tanığın uzakta olması hâlinde SEGBİS ile veya istinabe yoluyla dinlenmesi mümkündür; ancak bu durumda da sanığa ve müdafiine soru sorma imkânı tanınmalıdır. Tanık dinleme usulü için Ceza Muhakemesinde Tanıklık: Tanıklıktan Çekinme Hakkı ve Usul (CMK 43-58) yazımıza bakılabilir.

Önceki beyanlarla çelişki

Çapraz sorgunun en etkili araçlarından biri, tanığın duruşmadaki anlatımını önceki beyanlarıyla karşılaştırmaktır. CMK 212/2 uyarınca tanığın duruşmadaki ifadesiyle önceki ifadesi arasında çelişki bulunduğunda, önceki ifadesi okunarak çelişkinin giderilmesine çalışılır. Tanık bir hususu hatırlamadığını söylerse, CMK 212/1 uyarınca önceki ifadesinin ilgili kısmı okunarak hatırlamasına yardım edilir.

Müdafi, tanığın kollukta, savcılıkta ve duruşmada verdiği beyanlar arasındaki farkları önceden tespit etmeli ve sorularını bu farklar üzerine kurmalıdır. Saat, mesafe, kıyafet, olay yerindeki kişi sayısı gibi ayrıntılarda ortaya çıkan çelişkiler, tanığın olayı gerçekten görüp görmediği konusunda önemli bir göstergedir. Mahkeme çelişkiyi gidermeden, beyanların hangisine neden itibar ettiğini açıklamadan hüküm kurarsa gerekçe eksikliği doğar.

Bilirkişiye soru sorulması

CMK 201, soru sorma hakkını yalnızca tanıklarla sınırlamaz; bilirkişiler de bu kapsamdadır. Bilirkişi duruşmaya çağrılmışsa, taraflar raporun dayandığı yöntem, incelenen malzeme ve ulaşılan sonucun kesinlik derecesi hakkında soru yöneltebilir. CMK 67/3 uyarınca bilirkişi hukuki nitelendirme yapamaz; hukuki değerlendirme içeren bir rapora bu yönden itiraz edilebilir.

Savunma, CMK 67/6 uyarınca kendi uzmanından bilimsel mütalaa da alabilir. Bu mütalaa, bilirkişiye yöneltilecek soruların hazırlanmasında ve raporun zayıf yönlerinin ortaya konulmasında önemli bir araçtır. Mütalaayı hazırlayan uzmanın duruşmada dinlenmesi de talep edilebilir.

AİHM içtihadındaki ölçütler

AİHM, duruşmada dinlenemeyen tanıkların beyanlarının hükme esas alınmasını bütünüyle yasaklamaz; ancak bunu sıkı şartlara bağlar. Büyük Daire, Al-Khawaja ve Tahery / Birleşik Krallık (2011) ve Schatschaschwili / Almanya (2015) kararlarında üç aşamalı bir inceleme benimsemiştir:

AşamaSorulan soru
1Tanığın duruşmada dinlenmemesi için geçerli bir neden var mı?
2Tanığın beyanı mahkûmiyetin tek veya belirleyici dayanağı mı?
3Savunmanın uğradığı dezavantajı telafi edecek yeterli dengeleyici güvenceler sağlandı mı?

Dengeleyici güvencelere örnek olarak tanığın soruşturmadaki dinlenmesinin görüntülü kaydının duruşmada izletilmesi, savunmaya tanığa yazılı soru gönderme imkânı tanınması ve beyanı destekleyen başka delillerin bulunması gösterilebilir. Bu ölçütler, Yargıtay’ın “belirleyici tanık” kavramını kullandığı kararlarının da arka planını oluşturur.

Kimliği gizli tanık ve özel dinleme usulleri

CMK 58/2-3, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda, kimliğinin ortaya çıkması kendisi veya yakınları için ağır tehlike oluşturacak tanığın kimliğinin saklı tutulmasına ve gerekirse hazır bulunma hakkı olanlar olmadan ses ve görüntülü aktarma yoluyla dinlenmesine imkân tanır. Kanun bu durumda da “soru sorma hakkı saklıdır” diyerek savunmanın sorgulama imkânını korur. Kimliği gizli tanığın beyanı tek başına mahkûmiyete dayanak yapıldığında, AİHM ölçütleri özellikle dikkatle uygulanmalıdır.

Mağdur çocuklar ve suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş mağdurlar bakımından CMK 236, dinlemenin bir defa yapılmasını, uzman bulundurulmasını ve gerekirse ifadenin özel ortamda alınmasını öngörür. Bu durumda savunmanın soruları çoğu zaman uzman aracılığıyla yöneltilir. Mağdurun korunması ile sanığın sorgulama hakkı arasındaki denge, bu usuller aracılığıyla kurulur.

Yargıtay kararı

Yargıtay 3. Ceza Dairesi, mahkûmiyete esas alınan tanık beyanının belirleyici delil niteliğinde olduğu bir dosyada, tanığın sanık ve müdafii huzurunda dinlenmemesi nedeniyle hükmü bozmuştur:

Yargıtay 3. Ceza Dairesi, 15.01.2026 tarihli, E. 2023/10834, K. 2026/1109 sayılı kararı

silahlı terör örgütü üyesi olmak suçundan mahkumiyetine esas alınan tanık beyanının belirleyici delil niteliğinde olması nedeniyle, tanık ….’nin sanık ve müdafiinin huzurunda veya 5271 sayılı Kanun’un 180 inci maddesinin birinci, ikinci ve beşinci maddeleri gereğince SEGBİS kullanılmak ya da anılan Kanun’un 181 inci maddesinin birinci fıkrasında öngörülen usule riayet edilmek suretiyle dinlenilmesinin sağlanması, sanık ve müdafiine soru sorma hakkı tanınması ve soruşturma aşamasındaki beyanları ile çelişki olması halinde çelişkinin giderilmesi gerektiğinin gözetilmemesi

Karar, belirleyici tanığın dinlenme biçimine ilişkin üç ayrı yükümlülük ortaya koyar: Tanık sanık ve müdafi huzurunda veya SEGBİS ya da istinabe usulüyle dinlenmeli, savunmaya soru sorma hakkı tanınmalı ve önceki beyanlarla çelişki varsa bu çelişki giderilmelidir. Bu yükümlülükler suç tipine bağlı değildir; tüm ceza davalarında uygulanabilir.

Örnek olaylar

Aşağıdaki örnekler konunun anlaşılması için kurgulanmıştır.

Örnek 1. Bir yağma davasında tek görgü tanığı, sanığı olay yerinde gördüğünü söyler. Müdafi, tanığa olayın saatini, sokak aydınlatmasının durumunu ve sanığı daha önce tanıyıp tanımadığını sorar. Tanığın olayı gece ve uzaktan gördüğü, sanığı daha önce hiç görmediği ortaya çıkar. Mahkeme bu cevapları beyanın güvenilirliğini değerlendirirken dikkate almak zorundadır.

Örnek 2. Başkan, müdafiin tanığa sanıkla aralarındaki eski bir alacak anlaşmazlığını sormasını “konu dışı” gerekçesiyle reddeder. Müdafi, sorunun tanığın husumetini ortaya koymaya yönelik olduğunu belirterek reddin gerekçesiyle birlikte tutanağa geçirilmesini ister. Esaslı bir sorunun reddi, kanun yolunda savunma hakkının kısıtlanması olarak ileri sürülebilir.

Örnek 3. Mahkûmiyete esas alınan tanık yurt dışına taşınmıştır ve duruşmaya getirilemez. Mahkeme, tanığı SEGBİS veya istinabe yoluyla dinletme imkânlarını araştırmadan yalnızca soruşturma ifadesini okuyarak hüküm kurar. Beyan belirleyici delil niteliğinde olduğundan hüküm bozulma riski taşır.

Sıkça sorulan sorular

Sanık tanığa doğrudan soru soramaz mı?
CMK 201’e göre sanık sorusunu başkan aracılığıyla yöneltir. Müdafi ise doğrudan soru sorabilir. Bu nedenle müdafi bulunan dosyalarda çapraz sorgu genellikle müdafi tarafından yapılır.

Katılan vekili sanığa soru sorabilir mi, sanık cevap vermek zorunda mı?
CMK 201/1, savcıya ve vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukata sanığa da doğrudan soru yöneltme yetkisi verir. Ancak sanığın susma hakkı vardır; CMK 147/1-e uyarınca yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamanın kanuni hakkı olduğu sanığa hatırlatılır. Sanık bazı sorulara cevap verip bazılarını cevapsız bırakabilir. Susma hakkının kullanılması aleyhe bir delil veya takdiri indirimin reddi için gerekçe yapılamaz.

Soru sorma hakkından vazgeçilebilir mi?
Taraflar belirli bir tanığa soru sormaktan vazgeçebilir. Bununla birlikte, belirleyici tanığın hiç dinlenmeden önceki ifadesinin okunmasına rıza göstermek, CMK 211/2 kapsamında ayrı bir sonuç doğurur. Bu nedenle müdafi, tutanakların okunmasına rıza göstermeden önce tanığın beyanının dosyadaki önemini dikkatle değerlendirmelidir.

Başkan soruyu reddederse ne yapılmalı?
Reddin gerekçesiyle birlikte tutanağa geçirilmesi istenmelidir. Esaslı bir sorunun reddi, savunma hakkının kısıtlanması olarak kanun yolunda ileri sürülebilir.

Yönlendirici soru sorulabilir mi?
Kanunda açık bir yasak bulunmamakla birlikte, cevabı içinde barındıran sorular başkan tarafından engellenebilir. Uygulamada bu tür sorulara sıkça itiraz edilir. Yönlendirici sorunun tehlikesi, tanığın kendi algısını değil, soruyu soranın anlatımını onaylamasına yol açmasıdır. Özellikle çocuk tanıklarda ve olayı uzun süre önce görmüş tanıklarda bu risk daha yüksektir; bu nedenle cevabı tanığa bırakan açık uçlu sorular, beyanın güvenilirliği bakımından daha değerli sonuçlar verir.

Tanık duruşmaya gelmezse ifadesi okunabilir mi?
CMK 211’de sayılan istisnai hâllerde (ölüm, bulunduğu yerin öğrenilememesi, uzun süreli hastalık gibi) veya tarafların birlikte rızasıyla okunabilir. Ancak ifade belirleyici delil ise, sanığın sorgulama hakkının nasıl telafi edildiği ayrıca değerlendirilir.

İlgili yazılar: Muhbir Tanık (İhbarcı Tanık) ve Beyanının Delil Değeri, Ceza Duruşmasına Hâkim Olan İlkeler: Açıklık, Sözlülük, Doğrudan Doğruyalık, Delillerin Ortaya Konulması ve Tartışılması (CMK 206-217)

Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu.

Bu yazı, 24 Ekim 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.