Ceza yargılamasında failin fiili işlediği sırada akıl hastası olup olmadığı, ceza sorumluluğunu doğrudan etkiler. Türk Ceza Kanunu’nun 32. maddesine göre akıl hastalığı nedeniyle fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan kişiye ceza verilmez; bu kişi hakkında güvenlik tedbirine hükmolunur. Bu durumun tespiti için bazen kısa bir muayene yeterli olmaz ve kişinin bir süre resmî bir sağlık kurumunda izlenmesi gerekir. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 74. maddesi, bu ağır koruma tedbirini sıkı şartlara bağlar.
KISA CEVAP
- Fiili işlediği yolunda kuvvetli şüpheler bulunan şüpheli veya sanık, akıl hastası olup olmadığının saptanması için resmî bir sağlık kurumunda gözlem altına alınabilir (CMK 74/1).
- Karar, uzman hekimin önerisi üzerine, Cumhuriyet savcısı ve müdafi dinlendikten sonra verilir.
- Kararı soruşturmada sulh ceza hâkimi, kovuşturmada mahkeme verir.
- Şüpheli veya sanığın müdafii yoksa baro tarafından müdafi görevlendirilir (CMK 74/2).
- Gözlem süresi üç haftayı geçemez; ek sürelerle birlikte toplam süre üç ayı aşamaz (CMK 74/3).
- Gözlem kararına itiraz edilebilir ve itiraz kararın yerine getirilmesini durdurur (CMK 74/4).
Kanun metni
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 74
(1) Fiili işlediği yolunda kuvvetli şüpheler bulunan şüpheli veya sanığın akıl hastası olup olmadığını, akıl hastası ise ne zamandan beri hasta olduğunu ve bunun, kişinin davranışları üzerindeki etkilerini saptamak için; uzman hekimin önerisi üzerine, Cumhuriyet savcısının ve müdafiin dinlenmesinden sonra resmî bir sağlık kurumunda gözlem altına alınmasına, soruşturma evresinde sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde mahkeme tarafından karar verilebilir. (2) Şüpheli veya sanığın müdafii yoksa hâkim veya mahkemenin istemi üzerine, baro tarafından bir müdafi görevlendirilir. (3) Gözlem süresi üç haftayı geçemez. Bu sürenin yetmeyeceği anlaşılırsa resmî sağlık kurumunun istemi üzerine, her seferinde üç haftayı geçmemek üzere ek süreler verilebilir; ancak sürelerin toplamı üç ayı geçemez. (4) Gözlem altına alınma kararına karşı itiraz yoluna gidilebilir; itiraz, kararın yerine getirilmesini durdurur. (5) Bu madde hükmü, 223 üncü maddenin sekizinci fıkrası gereğince yargılamanın durması kararı verilmesi gereken hâllerde de uygulanır.
Neden ağır bir koruma tedbiridir?
Gözlem altına alma, kişinin haftalarca bir sağlık kurumunda kalmasını gerektirir. Bu nedenle tutuklama gibi kişi özgürlüğüne doğrudan müdahale eden bir koruma tedbiridir. Anayasa’nın 19. maddesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 5. maddesi, akıl sağlığı nedeniyle özgürlükten yoksun bırakmayı ancak kanunda öngörülen usulle ve tıbbi bir gereklilik bulunduğunda kabul eder. CMK 74’teki şartlar bu güvencelerin ceza muhakemesindeki karşılığıdır. Kişinin tutuklu olup olmaması da sonucu değiştirmez; tutuklu bir sanık bakımından da gözlem kararı ayrı bir karar olarak bu şartlara bağlıdır.
Ayakta muayene ile farkı
Akıl sağlığına ilişkin her inceleme gözlem gerektirmez. Uygulamada önce kişi, bilirkişi sıfatıyla görevlendirilen bir ruh sağlığı uzmanı veya Adli Tıp Kurumu tarafından ayakta muayene edilir. Bu muayene sonunda kesin bir sonuca ulaşılabiliyorsa gözlem kararı verilmez. Gözlem, ayakta muayenenin yetersiz kaldığı ve uzman hekimin kişinin bir süre izlenmesini önerdiği hâllerde başvurulacak son yoldur. Bu sıralama, ölçülülük ilkesinin gereğidir. Uzman hekim önerisi olmaksızın doğrudan gözlem kararı verilmesi, kanuna aykırıdır. Hâkim veya mahkeme, uzman hekimin önerisiyle de bağlı değildir; tedbirin gerekli ve ölçülü olup olmadığını ayrıca değerlendirir.
Gözlem kararının şartları

Kuvvetli şüphe. Şüpheli veya sanığın fiili işlediğine dair kuvvetli şüpheler bulunmalıdır. Fiilin kişiye isnat edilmesi için yeterli delil yoksa, akıl sağlığının gözlem yoluyla incelenmesine gerek kalmaz.
Amaç. Gözlem, kişinin akıl hastası olup olmadığını, hastaysa ne zamandan beri hasta olduğunu ve hastalığın davranışları üzerindeki etkisini saptamak için yapılır. Bu tespit, TCK 32 uyarınca ceza sorumluluğunun bulunup bulunmadığının belirlenmesinde temel dayanaktır.
Uzman hekimin önerisi. Mahkeme veya hâkim, kendiliğinden gözlem kararı veremez. Öncelikle bir uzman hekimin, kişinin gözlem altında incelenmesi gerektiğine dair önerisi bulunmalıdır. Bu öneri, çoğunlukla ayakta yapılan muayenenin yetersiz kaldığı durumlarda verilir.
Savcı ve müdafinin dinlenmesi. Karardan önce Cumhuriyet savcısı ve müdafi dinlenmelidir. Müdafii olmayan kişi için baro tarafından müdafi görevlendirilir. Bu, kanunun açık bir zorunluluğudur.
Resmî sağlık kurumu. Gözlem yalnızca resmî bir sağlık kurumunda yapılabilir. Uygulamada bu incelemeler genellikle ruh sağlığı alanında yetkili kamu hastanelerinde veya Adli Tıp Kurumu bünyesinde yapılır.
Süre
Gözlem süresi en fazla üç haftadır. Bu süre yetmezse, resmî sağlık kurumunun istemi üzerine her seferinde üç haftayı aşmayan ek süreler verilebilir. Ancak tüm sürelerin toplamı üç ayı geçemez. Gözlemde geçen süre, kişinin özgürlüğünü sınırlayan bir hâl olduğundan, TCK 63 uyarınca hükmolunan hapis cezasından indirilir.
İtiraz
Gözlem altına alma kararına itiraz edilebilir. CMK 74/4, diğer koruma tedbirlerinden farklı olarak itirazın kararın yerine getirilmesini durduracağını açıkça düzenler. Bu nedenle itiraz incelenip karara bağlanıncaya kadar kişi gözlem altına alınamaz. İtiraz, kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren mercie dilekçeyle veya tutanağa geçirilmek üzere beyanla yapılır (CMK 268/1). Sulh ceza hâkiminin kararına yapılan itirazı, o yerde birden fazla sulh ceza hâkimliği bulunması hâlinde numara olarak kendisini izleyen hâkimlik inceler. Kovuşturma evresinde asliye ceza mahkemesinin kararına yapılan itirazı ağır ceza mahkemesi, ağır ceza mahkemesinin kararına yapılan itirazı ise numara olarak kendisini izleyen ağır ceza mahkemesi inceler.
Örnek olaylar
Annesini yaralayan genç. Yirmi yaşındaki bir şüpheli, annesini bıçakla yaralar. Ailesi, şüphelinin bir süredir sesler duyduğunu ve tedavi gördüğünü söyler. Ayakta muayeneyi yapan psikiyatri uzmanı, hastalığın fiil tarihindeki etkisinin belirlenebilmesi için gözlem önerir. Sulh ceza hâkimi, savcıyı ve baronun görevlendirdiği müdafii dinledikten sonra üç haftalık gözlem kararı verir.
Gerekçesiz gözlem talebi. Basit bir hakaret suçundan yargılanan sanığın duruşmadaki sert tavırları nedeniyle mahkeme, uzman hekim önerisi almadan gözlem kararı verir. Hem uzman hekim önerisi bulunmadığı hem de suçun hafifliği karşısında tedbir ölçüsüz olduğu için karar hukuka aykırıdır. Sanık itiraz ederek kararın yerine getirilmesini durdurabilir.
Süre uzatımı. Gözlem altındaki sanık hakkında sağlık kurumu, ilk üç haftanın yetmediğini bildirir. Mahkeme üç haftalık ek süre verir. Toplam süre üç ayı aşamayacağından, bu sınıra yaklaşıldığında kurumun mevcut bulgularla rapor düzenlemesi gerekir.
Yargıtay kararı
Yargıtay, müdafi dinlenmeden verilen bir gözlem kararı nedeniyle açılan tazminat davasında, ilk derece mahkemesinin davayı reddetmesini hukuka aykırı bulmuştur:
Yargıtay 12. Ceza Dairesi, 02.04.2024 tarihli, E. 2022/1513, K. 2024/1607 sayılı kararı
gözlem altına alma kararının uzman hekimin önerisi üzerine, Cumhuriyet savcısının ve müdafin dinlenmesinden sonra verilebileceği; somut olayda davacıya müdafii tayin edilmesi gerektiği ve müdafinin dinlenilmesinden sonra gözlem altına alma kararı verilebileceği gözetilmeyerek CMK’nın 141/3 maddesi uyarınca kanuna aykırı olarak gözlem altına alma kararı verilmesi karşısında, davacının makul miktarda tazminata hak kazanacağı gözetilmeden, yazılı şekilde hüküm kurulması, Hukuka aykırı
Karar, CMK 74’teki usul şartlarına uyulmadan verilen bir gözlem kararının Devlet aleyhine tazminat sorumluluğu doğurabileceğini göstermektedir. Özellikle müdafinin dinlenmesi şartı, Yargıtay tarafından şekli bir ayrıntı olarak değil, kararın hukuka uygunluğunun ön koşulu olarak görülmektedir. Tazminat davasının şartları ve süresi için Haksız Tutuklama Tazminatı (CMK 141): Kimler İsteyebilir, Süre ve Başvuru Yeri yazımıza bakılabilir.
Ölçülülük ve uzman hekim önerisi: Yargıtay uygulaması
Gözlem altına alma kararı, CMK 74/1’de sayılan şartların yanında Anayasa’nın 13. maddesindeki ölçülülük ilkesine de tabidir. Yargıtay, kanun metninde açıkça yazılmasa bile, akıl sağlığının gözlem dışındaki yollarla tespit edilebildiği durumlarda önce bu yolların denenmesi gerektiğini kabul etmektedir. Bu yaklaşım, özellikle daha önce psikiyatri tedavisi görmüş şüpheli veya sanıklar bakımından önem taşır.
Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E. 2018/3177, K. 2018/11051, T. 31.05.2018
Her ne kadar kanun maddesinde belirtilmese de gözlem altına alınma kararı kişiyi hürriyetinden yoksun bırakacağı için Anayasa’da temel hak ve hürriyetlerin kısıtlanması için öngörülen ölçülülük ilkesi, gözlem altına alınma kararı verilirken de göz önünde bulundurulmalıdır. Bu bağlamda, şüpheli veya sanığın akıl hastası olup olmadığı, akıl hastası ise ne zamandan beri hasta olduğu ve bunun, kişinin davranışları üzerindeki etkileri gözlem altına alınmadan tespit edilebiliyorsa önce bu yol tüketilmeli, başka türlü tespitin mümkün olmaması halinde ise gözlem altına alınma yoluna başvurulmalıdır.
Aynı kararda Daire, uzman hekim önerisinin niteliğine ilişkin bir ölçüt de koymuştur. Hekim, gözlem önerisini dosya üzerinden değil, kişiyi bizzat muayene ederek vermelidir:
Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E. 2018/3177, K. 2018/11051, T. 31.05.2018
Gözlem altına alınma kararı verilmeden önce mutlaka uzman hekimden görüş alınması gerekir. Kişiyi hürriyetinden yoksun bırakma özelliği nazara alındığında, uzman hekim görüşünü bizzat şüpheli veya sanığı muayene ederek belirlemeli, evrak üzerinden sanık veya şüpheliyi görmeden gözlem altına alınma önerisinde bulunmamalıdır.
Somut dosyada sanık müdafii, sanığın çeşitli hastanelerde tedavi gördüğünü, bu kayıtlar toplanarak teşhisin mümkün olduğunu ileri sürerek gözlem kararına itiraz etmiştir. İtiraz mercii, tedavi evrakı toplanarak Adli Tıp Kurumundan rapor alınmasını, rapor verilemezse gözlem kararının yeniden değerlendirilmesini isteyerek itirazı kabul etmiştir. Bu karara yönelik kanun yararına bozma istemi Daire tarafından reddedilmiş; tedavi evrakıyla birlikte sağlık kuruluşuna sevk sağlanıp TCK 32 uyarınca rapor düzenlenmesi istenmeden, rapor tanzim edilemeyip gözlem talep edilmeden verilen gözlem kararının yasaya uygun olmadığı belirtilmiştir.
Uygulama açısından bu karar, müdafiye önemli bir itiraz gerekçesi sunar. Şüpheli veya sanığın geçmiş tedavi kayıtları mevcutsa, bu kayıtlar toplanmadan ve ayakta muayene ile rapor alınması denenmeden verilen gözlem kararı ölçülülük ilkesine aykırılık gerekçesiyle itiraz konusu yapılabilir. İtirazın kararın yerine getirilmesini durdurduğu da (CMK 74/4) dikkate alındığında, itiraz süresi içinde ayrıntılı bir dilekçe sunulması kişinin gereksiz yere özgürlüğünden yoksun kalmasını önler.
Gözlem kararı ile hüküm arasındaki sıra
Gözlem tedbiri, hükümden önce ceza sorumluluğunun tespiti için başvurulan bir koruma tedbiridir; güvenlik tedbirinin yerine geçmez. Yargıtay, sanık hakkında ceza verilmesine yer olmadığına karar verilirken aynı hükümle gözlem tedbiri uygulanmasını hukuka aykırı bulmuştur. Doğru sıralama, önce gözlem yoluyla sağlıklı bir rapor alınması, ardından bu rapora göre TCK 32 ve TCK 57 uygulamasının yapılmasıdır.
Yargıtay 3. Ceza Dairesi, E. 2016/16450, K. 2016/19464, T. 23.11.2016
Adalet Bakanlığı’nın kanun yararına bozma isteyen yazısına dayanan tebliğnamede ileri sürülen düşünce yerinde görüldüğünden; … Asliye Ceza Mahkemesinin 09/06/2015 tarihli ve 2014/450 esas, 2015/364 sayılı kararının 5271 sayılı CMK’nin 309/4.maddesi gereğince kanun yararına BOZULMASINA
Daire tarafından yerinde görülen istemde, uzman hekim raporuna istinaden sanığın öncelikle gözlem altında tutulması ve bunun sonucunda düzenlenecek rapor doğrultusunda TCK 32 ve 57. maddeleri gereğince uygulama yapılması gerektiği, ceza verilmesine yer olmadığına karar verilip aynı hükümde gözlem tedbiri uygulanmasının isabetsiz olduğu belirtilmiştir. Bu karar, gözlemin bir yaptırım değil, yaptırımın belirlenmesine hizmet eden bir araştırma tedbiri olduğunu açıkça ortaya koyar.
Usule aykırı gözlem ve tazminat
Müdafi dinlenmeden verilen gözlem kararı nedeniyle tazminat istenebileceğine ilişkin yukarıda aktarılan karar, tek örnek değildir. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, kişilerin huzur ve sükûnunu bozma suçundan yürütülen ve kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla sonuçlanan bir soruşturmada üç haftaya kadar gözlem altına alınan kişinin tazminat davasında da aynı ilkeyi uygulamıştır:
Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E. 2021/5427, K. 2022/9796, T. 12.12.2022
gözlem altına alma kararının uzman hekimin önerisi üzerine, Cumhuriyet savcısının ve müdafin dinlenmesinden sonra verilebileceği; somut olayda davacıya müdafii tayin edilmesi gerektiği ve müdafinin dinlenilmesinden sonra gözlem altına alma kararı verilebileceği gözetilmeyerek CMK’nın 141/3 maddesi uyarınca kanuna aykırı olarak gözlem altına alma kararı verilmesi karşısında, davacının makul miktarda tazminata hak kazanacağı gözetilmeden, yazılı şekilde hüküm kurulması
Bu kararlar birlikte değerlendirildiğinde, CMK 74/2 uyarınca baro tarafından müdafi görevlendirilmesinin ihmal edilmesi, sonradan verilen kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararından bağımsız olarak, CMK 141 kapsamında tazminat sorumluluğu doğurmaktadır. Tazminat davasının CMK 142’de öngörülen süreler içinde açılması gerekir: kesinleşen kararın ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşme tarihini izleyen bir yıl.
Gözlem sonrası süreç
Gözlem sonunda sağlık kurumu bir rapor düzenler. Rapor, kişinin fiili işlediği sırada akıl hastası olup olmadığını ve bunun davranışlarını yönlendirme yeteneğine etkisini açıklar. Mahkeme, ceza sorumluluğu bulunmadığı sonucuna varırsa ceza vermez; TCK 57 uyarınca koruma ve tedavi amaçlı güvenlik tedbirine hükmeder.
24/12/2025 tarihli ve 7571 sayılı Kanunla bu alanda iki önemli değişiklik yapılmıştır. Birincisi, TCK 32/1 uyarınca güvenlik tedbirine hükmedilen akıl hastasının yüksek güvenlikli sağlık kurumunda geçireceği süre artık asgari bir sınıra bağlanmıştır: Ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda bir yıldan, üst sınırı on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda altı aydan az olamaz (TCK 57/2). İkincisi, davranışlarını yönlendirme yeteneği yalnızca azalmış olan kişiye TCK 32/2 uyarınca indirimli ceza verilirken, artık ayrıca akıl hastalarına özgü güvenlik tedbirine de hükmolunur. Bu değişiklikler, gözlem raporunun sonuçlarını daha da önemli hâle getirmiştir.
Rapora itiraz. Gözlem raporu bir bilirkişi raporu niteliğindedir. Taraflar rapora karşı görüş bildirebilir, çelişki veya eksiklik varsa yeni bir rapor alınmasını isteyebilir. Rapor ile dosyadaki diğer deliller arasında çelişki bulunuyorsa, mahkemenin bu çelişkiyi gidermeden hüküm kurması eksik inceleme sayılır. Ceza sorumluluğunu kaldıran ve azaltan diğer nedenler için Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Nedenler (TCK 24-34) yazımıza bakılabilir.
Sıkça sorulan sorular
Gözlem kararı müdafi olmadan verilebilir mi?
Hayır. CMK 74/1, müdafinin dinlenmesini şart koşar. Müdafi yoksa baro tarafından görevlendirilir.
Gözlem süresi en fazla ne kadardır?
İlk süre üç haftayı geçemez. Ek sürelerle birlikte toplam süre üç ayı aşamaz.
Gözlem kararına itiraz edilirse ne olur?
İtiraz, kararın yerine getirilmesini durdurur. İtiraz karara bağlanıncaya kadar gözlem başlatılamaz.
Gözlemde geçen süre cezadan düşülür mü?
Gözlem, kişinin özgürlüğünü sınırlayan bir hâl olduğundan TCK 63 uyarınca hükmolunan hapis cezasından indirilir.
Akıl hastalığı fiilden sonra ortaya çıkmışsa gözlem kararı verilebilir mi?
Evet. CMK 74/5 uyarınca bu madde, sanığın fiilden sonra akıl hastalığına tutulması nedeniyle yargılamanın durması kararı verilmesi gereken hâllerde de uygulanır. Bu durumda gözlemin amacı, sanığın yargılamaya katılıp savunma yapabilecek durumda olup olmadığını belirlemektir.
Tutuklu sanığın gözlemde geçirdiği süre tutukluluk süresinden sayılır mı?
Tutuklu sanık gözlem süresince de özgürlüğünden yoksundur. Bu süre, hükmolunan hapis cezasından TCK 63 uyarınca indirilir. Gözlem kararı, tutukluluğun devam edip etmeyeceğine ilişkin incelemeleri de ortadan kaldırmaz. Tutukluluk durumu CMK 108 uyarınca otuz günü geçmeyen aralıklarla incelenmeye devam eder ve gözlemin uzaması, tutukluluğun ölçülülüğü bakımından ayrıca tartışılmalıdır.
Çocuk sanık hakkında gözlem kararı verilebilir mi?
Verilebilir. On iki ile on beş yaş arasındaki çocuklarda algılama yeteneğine ilişkin inceleme çoğu zaman ayakta yapılır; ancak akıl hastalığı şüphesi varsa CMK 74’teki şartlarla gözlem kararı da verilebilir. Çocuğa müdafi görevlendirilmesi zaten zorunludur.
Değerlendirme
CMK 74, akıl sağlığının tespiti için şüpheli veya sanığın resmî bir sağlık kurumunda gözlem altına alınmasını sıkı şartlara bağlar. Kuvvetli şüphe, uzman hekim önerisi ve müdafinin dinlenmesi kararın ön koşullarıdır. Bu şartlara uyulmadan verilen kararlar, Yargıtay uygulamasına göre tazminat sorumluluğu doğurabilir.
İlgili yazılar: TCK 32 Akıl Hastalığı: Ceza Sorumluluğu ve Güvenlik Tedbiri, Heyet Raporu Nedir? Ceza Davası ve İnfazda Nasıl Alınır?
Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu.
Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.
