Dikkat: Büromuz adına ödeme isteyen SMS, WhatsApp ve aramalara itibar etmeyiniz. Ayrıntılar

Kısırlaştırma Suçu (TCK 101): Rıza, Yetkisiz Kişi ve Ceza

Av. Emrah KaratayGüncelleme: 7 Kasım 2026Okuma süresi: 8 dakika

Üreme yeteneği, kişinin vücut bütünlüğünün ve özel hayatının en hassas parçalarından biridir. Bir sezaryen ameliyatı sırasında hastaya sorulmadan tüplerin bağlanması veya tıp eğitimi almamış birinin kısırlaştırma işlemi yapması, bu yeteneği kalıcı biçimde ortadan kaldırabilir. Türk Ceza Kanunu’nun 101. maddesi, kısırlaştırmayı ayrı bir suç olarak düzenler ve hem rızasız müdahaleyi hem de yetkisiz kişilerce yapılan işlemi cezalandırır.

KISA CEVAP

  • Bir erkeği veya kadını rızası olmadan kısırlaştıran kişi üç yıldan altı yıla kadar hapis cezası alır (TCK 101/1).
  • Rızasız işlemi yetkisi olmayan biri yaparsa ceza üçte bir oranında artırılır.
  • Kişinin rızası olsa bile işlemi yetkisiz biri yaparsa bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası verilir (TCK 101/2).
  • Yetkili hekimin, kişinin geçerli rızasıyla yaptığı tıbbi kısırlaştırma suç oluşturmaz.
  • Suç şikâyete bağlı değildir; soruşturma resen yürütülür.
  • Birinci fıkradaki suçta dava zamanaşımı on beş yıldır.

Kanun metni

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 101

(1) Bir erkek veya kadını rızası olmaksızın kısırlaştıran kimse, üç yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Fiil, kısırlaştırma işlemi yapma yetkisi olmayan bir kimse tarafından yapılırsa, ceza üçte bir oranında artırılır. (2) Rızaya dayalı olsa bile, kısırlaştırma fiilinin yetkili olmayan bir kişi tarafından işlenmesi halinde, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.

Suçun unsurları

Kısırlaştırma Suçu bilgi grafiği

Korunan değer. Madde, kişinin vücut bütünlüğünü ve üreme yeteneği üzerindeki karar hakkını korur. Çocuk sahibi olup olmama kararı kişiye aittir.

Fiil. Kısırlaştırma, kişinin üreme yeteneğini tıbbi veya başka bir yöntemle ortadan kaldıran müdahaledir. Kadınlarda tüplerin bağlanması veya kesilmesi, erkeklerde vazektomi bu kapsamdadır. Üreme yeteneğinin kalıcı olarak yok edilmesi suçun tamamlanması için esas alınır.

Mağdur. Erkek veya kadın, herkes bu suçun mağduru olabilir. Kanun cinsiyet ayrımı yapmaz.

Kast. Fail, müdahalenin kısırlaştırma sonucunu doğuracağını bilerek ve isteyerek hareket etmelidir. Başka bir amaçla yapılan bir ameliyatta tıbbi zorunluluk olmadan ve hastaya sorulmadan kısırlaştırma yapılması, kastın varlığını gösteren tipik bir durumdur.

Rızanın önemi

Birinci fıkradaki suçun temel unsuru, rızanın bulunmamasıdır. Rıza, işlemden önce, özgür iradeyle ve sonuçları anlatılarak alınmalıdır. Kısırlaştırmanın geri dönüşü güç veya mümkün olmayan bir işlem olduğu bilgisi verilmeden alınan onay, geçerli bir rıza sayılmayabilir.

Rızanın kim tarafından verileceği de önemlidir. Kısırlaştırma kişiye sıkı sıkıya bağlı bir müdahale olduğundan, eşin veya bir yakının onayı, kişinin kendi rızasının yerini tutmaz. Ayırt etme gücü olmayan kişiler bakımından durum ayrıca değerlendirilir. Tıbbi kısırlaştırmanın şartları 2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun ve ilgili mevzuatta düzenlenmiştir.

Hukuka uygunluk nedeni olarak ilgilinin rızası konusunda Hakkın Kullanılması ve İlgilinin Rızası (TCK 26): Hukuka Uygunluk Nedeni yazımıza bakılabilir.

Tıbbi kısırlaştırmanın yasal çerçevesi

Kısırlaştırma, Türk hukukunda yasak bir işlem değildir; belirli şartlara bağlanmış bir tıbbi müdahaledir. 2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun, sterilizasyonu kişinin cinsel yaşamını sürdürmesini engellemeden çocuk yapma yeteneğini ortadan kaldıran müdahale olarak tanımlar. Kanuna göre tıbbi bir sakınca bulunmadıkça sterilizasyon, reşit kişinin isteği üzerine yapılabilir. Kanun, evli kişiler bakımından eşin izninin de alınmasını öngörür. Bu izin şartının kişinin kendi vücudu üzerindeki karar hakkıyla ilişkisi öğretide tartışılmaktadır; ancak her durumda eşin izni, kişinin kendi rızasının yerine geçmez.

İşlemin hangi hekimler tarafından ve hangi sağlık kuruluşlarında yapılabileceği, Rahim Tahliyesi ve Sterilizasyon Hizmetlerinin Yürütülmesi ve Denetlenmesine İlişkin Tüzük ile belirlenmiştir. TCK 101’deki “yetki” kavramı da bu düzenlemelere göre doldurulur. Uzmanlık alanı dışında işlem yapan bir hekimin veya yetkili olmayan bir sağlık kuruluşunda yapılan işlemin TCK 101 bakımından değerlendirilmesi, mevzuattaki yetki kurallarına göre yapılır.

Rıza, TCK 26/2’deki genel kuralla da bağlantılıdır. Kişi, üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olarak açıkladığı rıza çerçevesinde işlenen fiil nedeniyle failin cezalandırılmasını engelleyebilir. Ancak TCK 101/2, kısırlaştırma bakımından bu kurala bir sınır getirir: Rıza, işlemi yetkisiz bir kişinin yapmasını hukuka uygun hâle getirmez.

Aydınlatılmış onam

Hekimin hastayı işlemin niteliği, kalıcılığı, alternatif yöntemler, olası riskler ve başarısızlık ihtimali hakkında bilgilendirmesi gerekir. Uygulamada rızanın yazılı bir onam formuyla alınması, ispat bakımından büyük önem taşır. Onam formunun genel ifadelerle doldurulması ve hastanın imzalatılması tek başına yeterli değildir; hastanın bilgilendirildiğinin somut olarak ortaya konması gerekir.

Özellikle doğum veya başka bir ameliyat öncesinde, hastanın stres ve acı altında olduğu anlarda alınan onamın geçerliliği ayrıca tartışılabilir. Kısırlaştırma, acil olmayan ve planlanabilir bir işlem olduğundan, rızanın sakin bir ortamda ve yeterli düşünme süresi tanınarak alınması beklenir.

Yetkisiz kişi tarafından kısırlaştırma

Kanun iki ayrı yetki kuralı koyar:

  • Rızasız ve yetkisiz işlem: Birinci fıkradaki ceza üçte bir oranında artırılır. Bu durumda ceza dört yıldan sekiz yıla kadar hapis olur.
  • Rızalı ama yetkisiz işlem: Kişi kabul etmiş olsa bile işlemi yapma yetkisi olmayan biri müdahale ederse, ikinci fıkra uyarınca bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası verilir.

İkinci fıkra, tıbbi bilgisi ve yetkisi olmayan kişilerin sağlık açısından tehlikeli müdahalelerini önlemeyi amaçlar. Kişinin rızası, bu durumda suçu ortadan kaldırmaz.

Kasten yaralama ile ilişkisi

Kısırlaştırma, vücut bütünlüğüne yönelik bir müdahale olduğundan kasten yaralama ile yakından ilişkilidir. Kanun koyucu bu fiili özel bir suç olarak düzenlediğinden, rızasız kısırlaştırmada öncelikle TCK 101 uygulanır. İşlem sırasında başka ağır sonuçlar doğarsa, ayrıca bu sonuçlara ilişkin hükümlerin uygulanıp uygulanmayacağı somut olaya göre belirlenir.

Taksirle kısırlık meydana gelmesi

TCK 101’in taksirli hâli düzenlenmemiştir; suç ancak kasten işlenir. Buna karşılık bir ameliyat sırasında hekimin dikkatsizliği nedeniyle hastanın çocuk yapma yeteneği kaybolursa, taksirle yaralama suçu gündeme gelir. TCK 89/3-c, taksirle yaralama fiilinin mağdurun konuşma ya da çocuk yapma yeteneklerinin kaybolmasına neden olması hâlinde cezanın bir kat artırılacağını öngörür. Kasten yaralama bakımından da aynı sonuç TCK 87/2-c’de ağırlaştırıcı neden olarak düzenlenmiştir.

Bu ayrım uygulamada önemlidir. Hekim, kısırlaştırma sonucunu bilerek ve isteyerek doğurmuşsa TCK 101; başka bir amaçla yaptığı müdahalede özen yükümlülüğüne aykırı davranması sonucunda kısırlık meydana gelmişse TCK 89 uygulanır. Taksirle yaralama kural olarak şikâyete bağlıdır ve uzlaştırma kapsamındadır; TCK 101 ise resen soruşturulur. Hekimlerin cezai sorumluluğuna ilişkin genel esaslar için Hekimin Cezai Sorumluluğu: Taksirle Yaralama ve Öldürme, Soruşturma İzni (3359 Ek m. 18) yazımıza bakılabilir.

İspat ve bilirkişi incelemesi

Kısırlaştırma suçunda temel deliller; hasta dosyası, ameliyat notları, epikriz raporu, onam formları, ameliyathane kayıtları ve ameliyata katılan sağlık personelinin beyanlarıdır. İşlemin tıbbi zorunluluktan kaynaklanıp kaynaklanmadığı ve rızanın usulüne uygun alınıp alınmadığı, Adli Tıp Kurumu veya uzman bilirkişi raporu ile belirlenir.

Mağdur bakımından, şüphelenilen bir işlemden sonra hastane kayıtlarının bir örneğinin vakit kaybetmeden istenmesi önemlidir. Kayıtlardaki değişiklik veya eksiklik ihtimaline karşı, savcılığa yapılacak başvuruda ilgili belgelerin muhafaza altına alınması talep edilebilir.

Örnek olay

Üçüncü çocuğunu sezaryenle doğuran bir kadın, doğumdan aylar sonra yeniden çocuk sahibi olmak ister ve yapılan tetkiklerde tüplerinin bağlandığını öğrenir. Hasta dosyasında kısırlaştırma için alınmış bir onam formu yoktur; ameliyat notunda ise yalnızca “hastanın talebi üzerine tüp ligasyonu yapıldı” ifadesi yer alır. Bu durumda hekimin, hastanın talebini ve aydınlatılmış onamını belgeleyememesi, rızanın bulunmadığı yönünde güçlü bir karine oluşturur. Ameliyat sırasında hayati bir tıbbi zorunluluk bulunduğu da bilirkişi raporuyla ortaya konamıyorsa, fiil TCK 101/1 kapsamında değerlendirilir.

Aynı olayda işlemi, mevzuata göre kısırlaştırma yapma yetkisi bulunmayan bir kişi gerçekleştirmişse, yetkisizlik nedeniyle ceza üçte bir oranında artırılır. İşlemin yapılmasına göz yuman veya bunu denetlemekle yükümlü olan sorumlu hekimin durumu da iştirak hükümleri ve özen yükümlülüğü bakımından ayrıca incelenir. Ameliyata katılan diğer sağlık personelinin işlemin rızasız yapıldığını bilip bilmediği de araştırılmalıdır; bilerek yardım eden kişi yardım etme hükümlerine göre sorumlu olabilir.

Tazminat

Rızasız kısırlaştırma, ceza sorumluluğunun yanında maddi ve manevi tazminat sorumluluğu da doğurur. İşlem özel bir hastanede yapılmışsa, hastane ve hekim aleyhine adli yargıda tazminat davası açılır. Devlet hastanesinde yapılan işlemlerde ise hizmet kusuru nedeniyle idare aleyhine idari yargıda tam yargı davası yoluna gidilir. Ceza davasının sonucu tazminat davasını doğrudan bağlamasa da, ceza dosyasında toplanan deliller tazminat davasında önemli bir dayanak oluşturur.

Usul ve zamanaşımı

Suç şikâyete bağlı değildir. Cumhuriyet savcılığı suçu öğrendiğinde resen soruşturma başlatır; mağdurun şikâyetten vazgeçmesi davayı düşürmez.

Birinci fıkradaki suçun cezasının üst sınırı beş yılı aştığından, dava zamanaşımı TCK 66/1-d uyarınca on beş yıldır. İkinci fıkradaki suçta ise üst sınır üç yıl olduğundan zamanaşımı sekiz yıldır. Davaya asliye ceza mahkemesi bakar.

Sıkça sorulan sorular

Ameliyat sırasında hastaya sorulmadan tüplerin bağlanması suç mudur?
Tıbbi bir zorunluluk bulunmadan ve hastanın önceden alınmış geçerli rızası olmadan yapılan kısırlaştırma, TCK 101/1 kapsamında değerlendirilebilir. Acil ve hayati bir tıbbi zorunluluğun bulunup bulunmadığı bilirkişi raporuyla incelenir.

Eşin onayı yeterli midir?
Hayır. Kısırlaştırma kişinin kendi vücuduna yönelik bir müdahale olduğundan, rızayı kişinin kendisi vermelidir.

Rızası olan birini kısırlaştıran hekim cezalandırılır mı?
Yetkili hekimin, mevzuattaki şartlara uygun olarak ve kişinin geçerli rızasıyla yaptığı işlem suç oluşturmaz. İşlemi yetkisi olmayan biri yaparsa, rıza bulunsa bile ikinci fıkra uygulanır.

Mağdur şikâyetini geri alırsa dava düşer mi?
Hayır. Suç şikâyete bağlı olmadığından şikâyetten vazgeçme kamu davasını sona erdirmez.

Ayırt etme gücü olmayan bir kişi kısırlaştırılabilir mi?
2827 sayılı Kanun, kural olarak reşit kişinin kendi isteğini esas alır. Ayırt etme gücü bulunmayan kişi geçerli bir istek açıklayamayacağından, bu kişiler bakımından işlemin hangi koşullarda yapılabileceği mevzuattaki özel kurallara bağlıdır ve dar yorumlanır. Bu kurallara uyulmadan yapılan işlem, rızasız kısırlaştırma olarak değerlendirilebilir.

Kısırlaştırma işleminin geri çevrilmesi cezayı etkiler mi?
Sonradan yapılan bir ameliyatla üreme yeteneğinin kısmen geri kazanılması, suçun oluşmasını ortadan kaldırmaz. Bu durum, zararın boyutunun ve cezanın belirlenmesinde dikkate alınabilir. Failin işlemin sonuçlarını gidermek için masrafları karşılaması veya mağdurun zararını tazmin etmesi de TCK 62’deki takdiri indirim değerlendirmesinde göz önünde tutulabilir.

Sonuç

TCK 101, üreme yeteneği üzerindeki kararın kişiye ait olduğunu kabul eder. Rıza alınmadan yapılan kısırlaştırma üç yıldan altı yıla kadar hapis cezasını gerektirir; işlemi yetkisiz biri yaparsa ceza artar. Kişinin onayı bulunsa bile yetkisiz müdahale ayrıca cezalandırılır. Suç şikâyete bağlı değildir ve zamanaşımı süresi uzundur.

İlgili yazılar: Çocuk Düşürtme Suçu (TCK m.99), İlgilinin (Mağdurun) Rızası (TCK 26/2): Şartları ve Sınırları

Mevzuat: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu.

Bu yazı, 24 Ekim 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.