Adil yargılanma hakkının ilk şartı tarafsız bir hâkimdir. Ceza Muhakemesi Kanunu, hâkimin davaya bakamayacağı hâlleri sayar, tarafsızlığından şüphe edilen hâkimin reddedilmesine imkân tanır ve hâkimin kendiliğinden çekinmesini düzenler. Ret istemi belirli sürelere ve usule bağlıdır; reddi istenen hâkimin ret hakkında karar verilinceye kadar yapabileceği işlemler de sınırlıdır.
KISA CEVAP
- Suçtan zarar gören, taraflarla yakın akrabalığı bulunan veya aynı davada savcı, müdafi, tanık ya da bilirkişi olarak görev yapan hâkim davaya bakamaz (CMK 22).
- Soruşturma evresinde görev yapan hâkim, aynı işte kovuşturma evresinde görev yapamaz (CMK 23/2).
- Tarafsızlığı şüpheye düşürecek sebeplerle ret, ilk derecede sanığın sorgusu başlayıncaya kadar istenebilir; sonradan öğrenilen sebepler için yedi günlük süre vardır (CMK 25).
- Ret istemine reddi istenen hâkim katılmadan mahkemesince, mahkeme oluşamazsa üst mercice karar verilir (CMK 27).
- Kabul kararı kesindir; ret kararına itiraz edilebilir (CMK 28).
- Karar verilinceye kadar reddi istenen hâkim yalnızca gecikmesinde sakınca bulunan işlemleri yapabilir (CMK 29).
Kanun metni
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 24/1, 29 ve 31/1
(24/1) Hâkimin davaya bakamayacağı hâllerde reddi istenebileceği gibi, tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerden dolayı da reddi istenebilir. (29/1) Reddi istenen hâkim, ret hakkında bir karar verilinceye kadar yalnız gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapar. (29/2) Ancak, hâkimin oturum sırasında reddedilmesi hâlinde, bu konuda bir karar verilebilmesi için oturuma ara vermek gerekse bile ara vermeksizin devam olunur. Şu kadar ki, 216 ncı madde uyarınca tarafların iddia ve sözlerinin dinlenilmesine geçilemez ve ret konusunda bir karar verilmeden reddedilen hâkim tarafından veya onun katılımıyla bir sonraki oturuma başlanamaz. (29/3) Ret isteminin kabulüne karar verildiğinde, gecikmesinde sakınca bulunan hâl nedeniyle yapılmış işlemler dışında, duruşma tekrarlanır. (31/1) Mahkeme, kovuşturma evresinde ileri sürülen hâkimin reddi istemini aşağıdaki durumlarda geri çevirir: a) Ret istemi süresinde yapılmamışsa. b) Ret sebebi ve delili gösterilmemişse. c) Ret isteminin duruşmayı uzatmak amacı ile yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa.
Davaya bakamama sebepleri ayrıntılı olarak
CMK 22, hâkimin kendiliğinden davaya bakamayacağı hâlleri sınırlı olarak sayar. Hâkim suçtan kendisi zarar görmüşse, şüpheli, sanık veya mağdurla aralarında sonradan kalksa bile evlilik, vesayet veya kayyımlık ilişkisi bulunmuşsa davaya bakamaz. Kan veya kayın hısımlığından üstsoy ya da altsoy olma, evlat edinme bağlantısı, üçüncü derece dahil kan hısımlığı ve evlilik sona ermiş olsa bile ikinci derece dahil kayın hısımlığı da yasaklılık sebebidir. Hâkimin aynı davada savcılık, adli kolluk görevi, müdafilik veya mağdur vekilliği yapmış olması ya da tanık veya bilirkişi olarak dinlenmiş olması da aynı sonucu doğurur.
CMK 23 ise yargılamanın farklı aşamalarındaki görevler arasında ayrım yapar. Bir karar veya hükme katılan hâkim, üst mahkemede bu hükme ilişkin karara katılamaz. Soruşturma evresinde görev yapan hâkim kovuşturmada görev alamaz. Yargılamanın yenilenmesi hâlinde de önceki yargılamada görev yapan hâkim aynı işte yer alamaz.
Bu hâllerde ret istemine gerek yoktur; hâkimin kendiliğinden çekilmesi gerekir. Yasaklı hâkimin hükme katılması, CMK 289/1-b uyarınca temyiz dilekçesinde gösterilmese bile hukuka kesin aykırılık sayılır.
Tarafsızlık şüphesi: hangi olgular ret sebebi olabilir?
Kanun, tarafsızlığı şüpheye düşürecek sebepleri tek tek saymamıştır. Bu sebep, hâkimin kişisel tutumuna ilişkin olabileceği gibi, dışarıdan bakan makul bir gözlemcinin hâkimin tarafsızlığından şüphe etmesine yol açan durumlara da dayanabilir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de Piersack/Belçika ve Hauschildt/Danimarka kararlarından bu yana tarafsızlığı hâkimin kişisel kanaati bakımından öznel, görünüm ve güvenceler bakımından ise nesnel bir ölçütle değerlendirmektedir.
Uygulamada ret sebebi olarak ileri sürülen başlıca olgular şunlardır:
- Hâkimin taraflardan biriyle yakın arkadaşlık, husumet veya ticari ilişki içinde bulunması.
- Hâkimin duruşmada veya basına yaptığı açıklamada, hüküm verilmeden sanığın suçlu olduğunu ima eden ifadeler kullanması.
- Hâkimin aynı olaya ilişkin başka bir davada, şimdiki sanık hakkında esasa ilişkin değerlendirme yapmış olması.
- Hâkimin sosyal medyada davanın konusu hakkında taraf tutan paylaşımlar yapması.
Buna karşılık hâkimin tutuklamanın devamına karar vermesi, delil taleplerini reddetmesi veya önceki bir dosyada sanık aleyhine hüküm kurmuş olması tek başına yeterli görülmez. Ret isteminde bu olguların tarafsızlığı neden somut olarak şüpheye düşürdüğü açıklanmalıdır.
Ret isteminin aşamaları
Kimler isteyebilir? Cumhuriyet savcısı, şüpheli veya sanık ve müdafii, katılan ve vekili hâkimin reddini isteyebilir. Bunlardan biri isterse, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir (CMK 24/2-3).
Ne zaman istenir? Tarafsızlık şüphesine dayanan ret, ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar istenebilir. Duruşmalı işlerde bölge adliye mahkemesinde inceleme raporu, Yargıtay’da ise rapor üyelere açıklanıncaya kadar istenebilir. Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebepler için duruşma bitinceye kadar, ancak sebebin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde başvurulmalıdır (CMK 25).
Nasıl istenir? Hâkimin mensup olduğu mahkemeye dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine tutanak düzenletilerek. Bilinen tüm ret sebepleri bir defada ve olgularıyla birlikte açıklanmalıdır. Reddi istenen hâkim, görüşünü yazılı olarak bildirir (CMK 26).
Kim karar verir? Reddi istenen hâkim müzakereye katılmadan, mensup olduğu mahkeme karar verir. Mahkeme oluşamazsa asliye ceza hâkimi için yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi, ağır ceza mahkemesi için numara olarak kendisini izleyen daire veya en yakın ağır ceza mahkemesi karar verir. Sulh ceza hâkimine karşı istemde asliye ceza mahkemesi yetkilidir (CMK 27).
Geri çevirme
Ret istemi süresinde yapılmamışsa, sebep ve delil gösterilmemişse veya duruşmayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa mahkeme istemi esasa girmeden geri çevirir. Bu durumda toplu mahkemelerde reddedilen hâkim de müzakereye katılır; tek hâkimli mahkemelerde ise geri çevirme kararını reddedilen hâkimin kendisi verir. Geri çevirme kararına itiraz edilebilir (CMK 31).
Çekinme
Hâkim, yasaklılık sebeplerinden birine dayanarak çekinirse merci başka bir hâkimi veya mahkemeyi görevlendirir. Tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebeplerle çekinmede ise merci çekinmenin uygun olup olmadığına karar verir (CMK 30). Davanın başka bir mahkemeye nakli ise CMK 19’da ayrıca düzenlenmiştir.
Kanun yolunda hâkimin reddi
Ret isteminin kabul edilmemesine ilişkin karara itiraz üzerine verilen ret kararı, CMK 28 uyarınca hükümle birlikte incelenir. CMK 289/1-c, geçerli şüphe nedeniyle ret istemi öne sürülmüş olup da bu istem kabul edildiği hâlde hâkimin hükme katılmasını veya istemin kanuna aykırı olarak reddedilip hâkimin hükme katılmasını hukuka kesin aykırılık sayar. Bu nedenle istinaf ve temyiz dilekçelerinde ret istemine ilişkin süreç, tarihleriyle birlikte açıkça gösterilmelidir.
Zabıt kâtibinin reddi
CMK 32 uyarınca hâkimin reddine ilişkin hükümler zabıt kâtipleri hakkında da uygulanır. Zabıt kâtibinin reddi veya çekinmesi hakkındaki kararı, yanında çalıştığı mahkeme başkanı veya hâkim verir. Zabıt kâtibinin hâkimle birlikte reddi istenmişse karar verecek merci hâkime göre belirlenir.
Örnek olay
Bir dolandırıcılık davasında sanık müdafii, üçüncü celsede hâkimin katılanın vekiliyle aynı dernekte yönetim kurulu üyesi olduğunu öğrenir. Müdafi, öğrenmeden itibaren yedi gün içinde, dernek kayıtlarını ekleyerek hâkimin reddini ister. Tek hâkimli asliye ceza mahkemesi, istemi süresinde ve delille yapıldığı için geri çeviremez; dosya yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesine gönderilir. Bu sırada hâkim yalnızca gecikmesinde sakınca bulunan işlemleri yapabilir; örneğin tutuklu sanığın tutukluluk incelemesini yapabilir, ancak esas hakkındaki mütalaa ve savunmalara geçemez. Ağır ceza mahkemesi istemi kabul ederse gecikmesinde sakınca bulunan işlemler dışında duruşma yeni hâkim tarafından tekrarlanır.
Yargıtay kararı
Yargıtay 18. Ceza Dairesi, ret istemi hakkında yetkili merci tarafından karar verilmeden reddedilen hâkimin tanık dinleyerek duruşmayı bitirdiği ve hüküm kurduğu dosyada hükümleri bozmuştur:
Yargıtay 18. Ceza Dairesi, 13.02.2018 tarihli, E. 2015/44944, K. 2018/1677 sayılı kararı
29. maddesinde reddi istenen hakimin red hakkında bir karar verilinceye kadar yalnız gecikmesinde sakınca bulunan işlemleri yapacağı, hakimin oturum sırasında reddedilmesi halinde, bu konuda bir karar verilebilmesi için oturuma ara vermek gerekse bile ara vermeksizin devam olunacağı, 216. madde uyarınca tarafların iddia ve sözlerinin dinlenmesine geçilemeyeceği ve ret konusunda bir karar verilmeden reddedilen hakim tarafından bir sonraki oturuma başlanamayacağı belirtildiği halde, hakimin reddi talebi hakkında sulh ceza mahkemeleri kaldırıldığından yargı çevresi içerisinde bulunan ağır ceza mahkemesince karar verilmeden, reddi talep edilen hakimin tanık dinleyerek ve duruşmayı bitirerek hüküm kurması, Kanuna aykırı
Karar, ret isteminin yetkili merci tarafından karara bağlanmasının, reddedilen hâkimin yargılamaya devam edebilmesinin ön şartı olduğunu göstermektedir. İstem geri çevirme şartlarını taşımıyorsa, hâkim istemi kendisi reddedemez ve hüküm kuramaz. Bu kurala aykırılık, katılanın temyizi üzerine de bozma nedeni sayılmıştır.
Sıkça sorulan sorular
Hâkimin daha önce aleyhe ara karar vermesi ret sebebi midir?
Tek başına aleyhe verilen ara kararlar genellikle tarafsızlık şüphesi için yeterli görülmez. Ret için somut olgular ve deliller gösterilmelidir.
Ret istemi reddedilirse ne yapılır?
Kabul edilmeme kararına itiraz edilebilir. İtiraz üzerine verilen ret kararı ise hükümle birlikte kanun yolunda incelenir (CMK 28).
Ret istemi kabul edilirse önceki işlemler ne olur?
Gecikmesinde sakınca bulunan işlemler dışında duruşma tekrarlanır (CMK 29/3).
Soruşturmada tutuklama kararı veren hâkim davaya bakabilir mi?
CMK 23/2’ye göre aynı işte soruşturma evresinde görev yapmış hâkim kovuşturma evresinde görev yapamaz. Bu hâlde ret istemine gerek kalmadan hâkimin davaya bakmaması gerekir.
Bilirkişinin reddi istenebilir mi?
Evet. CMK 69/1 uyarınca hâkimin reddini gerektiren sebepler bilirkişi hakkında da geçerlidir. Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafii ve kanuni temsilci bu hakkı kullanabilir. İstemi davayı gören hâkim veya mahkeme inceler; soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının kabul etmediği ret istemi sulh ceza hâkimince incelenir. Reddi isteyen kişi, sebebini ve dayandığı olguları göstermekle yükümlüdür.
Cumhuriyet savcısının reddi istenebilir mi?
CMK, hâkim, zabıt kâtibi ve bilirkişi için ret usulü öngörmüş, Cumhuriyet savcısı için benzer bir düzenleme getirmemiştir. Savcının tarafsızlığından şüphe edilen durumlarda başvurulacak yol, durumun Cumhuriyet başsavcılığına bildirilmesi ve dosyaya başka bir Cumhuriyet savcısının görevlendirilmesinin talep edilmesidir. Bu talep bir ret istemi niteliğinde olmadığından, başsavcılığın takdirine bağlıdır.
Değerlendirme
Hâkimin reddi, adil yargılanma hakkını korumak için önemli bir araçtır; ancak sürelere ve usule sıkı biçimde bağlıdır. Ret sebepleri bir defada, delilleriyle ve süresi içinde ileri sürülmeli, ret istemi hakkında karar verilmeden yargılamaya devam edilip edilmediği tutanaklardan kontrol edilmelidir.
Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu.
Bu yazı, 24 Ekim 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.