Bir deprem sonrasında bölgedeki tek akaryakıt dağıtıcısının satışı durdurması, bir salgın sırasında temel bir ilacın depolarda bekletilmesi veya bir kentte ekmek üretiminin bilerek kesilmesi, toplumu kısa sürede zor durumda bırakabilir. Serbest piyasada kural olarak herkes neyi kime satacağına kendisi karar verir. Ancak bu serbestliğin kamu için acil bir ihtiyaç doğuracak biçimde kullanılması, Türk Ceza Kanunu’nun 240. maddesi uyarınca suç oluşturur.
KISA CEVAP
- Belli bir mal veya hizmeti satmaktan kaçınarak kamu için acil bir ihtiyacın ortaya çıkmasına neden olan kişi cezalandırılır (TCK 240).
- Ceza bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıdır.
- Suçun oluşması için kamu için acil bir ihtiyacın fiilen doğması gerekir.
- Tek bir müşteriye satış yapılmaması bu suçu oluşturmaz.
- Suç, ekonomi, sanayi ve ticarete ilişkin suçlar arasında yer alır.
- Dava zamanaşımı sekiz yıldır.
Kanun metni
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 240
(1) Belli bir mal veya hizmeti satmaktan kaçınarak kamu için acil bir ihtiyacın ortaya çıkmasına neden olan kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Suçun unsurları
Fail. Suçu, satışa sunabileceği bir mal veya hizmete sahip olan herkes işleyebilir. Üretici, toptancı, dağıtıcı veya hizmet sağlayıcı fail olabilir. Uygulamada suç, piyasada belirleyici bir konumu bulunan kişiler bakımından gündeme gelir.
Belli bir mal veya hizmet. Kanun, malın veya hizmetin türünü sınırlamamıştır. Ancak satıştan kaçınmanın kamu için acil bir ihtiyaç doğurabilmesi için, söz konusu mal veya hizmetin toplum açısından temel nitelik taşıması gerekir. Gıda, ilaç, akaryakıt, su, ulaşım veya sağlık hizmeti bu tür mal ve hizmetlere örnek gösterilebilir.
Satmaktan kaçınma. Fail, satışa sunabileceği mal veya hizmeti satmaz. Bu kaçınma, malları depoda bekletmek, satışı tamamen durdurmak veya fiilen satışı imkânsız kılacak koşullar ileri sürmek şeklinde ortaya çıkabilir.
Kamu için acil ihtiyacın doğması. Suç, bir netice suçudur. Satıştan kaçınma sonucunda toplumun geniş bir kesimi için acil bir ihtiyacın fiilen ortaya çıkması gerekir. Belirli bir kişinin veya küçük bir grubun mağdur olması bu neticeyi oluşturmaz.
Nedensellik. Acil ihtiyacın, failin satıştan kaçınmasından kaynaklanması gerekir. İhtiyaç, failin davranışından bağımsız olarak, örneğin genel bir üretim kesintisi veya ithalat yasağı nedeniyle doğmuşsa suç oluşmaz.
Kast. Fail, satıştan kaçınmanın kamu için acil bir ihtiyaç doğuracağını bilerek ve isteyerek hareket etmelidir.
Haklı nedenler
Her satıştan kaçınma suç oluşturmaz. Malın gerçekten tükenmiş olması, tedarik zincirinde yaşanan aksaklıklar, ödeme güvencesi sunulmaması veya kanuni bir yasak bulunması gibi nedenler, kaçınmanın haklı olup olmadığı değerlendirilirken dikkate alınır. Bu durumların her biri somut olayın koşullarına göre ayrıca incelenir.
Diğer düzenlemelerle ilişkisi
TCK 237, yalan haber yayarak veya başka hileli yollara başvurarak mal ve besin fiyatlarını etkilemeyi ayrıca cezalandırır. TCK 238 ise taahhüt ettiği işi yerine getirmeyerek kamu hizmeti veya genel bir felaketin önlenmesi için zorunlu eşya veya besinlerin ortadan kalkmasına ya da önemli ölçüde azalmasına neden olan kişiyi cezalandırır. Satıştan kaçınma bir taahhüdün ihlali niteliğindeyse veya fiyatları etkileme amacıyla yapılmışsa, fiilin hangi suç kapsamında değerlendirileceği somut olaya göre belirlenir. Bunun yanında rekabet hukuku ve tüketici mevzuatı kapsamında idari yaptırımlar da gündeme gelebilir. Bu yaptırımlar ceza sorumluluğundan bağımsızdır.
Usul ve zamanaşımı
Suç şikâyete bağlı değildir; soruşturma resen yürütülür. Cezanın üst sınırı üç yıl olduğundan dava zamanaşımı sekiz yıldır. Davaya asliye ceza mahkemesi bakar. Cezanın miktarı itibarıyla hükmün açıklanmasının geri bırakılması, erteleme veya seçenek yaptırımlara çevirme gibi kurumların uygulanması mümkündür.
Sıkça sorulan sorular
Bir marketin belirli bir müşteriye satış yapmaması bu suçu oluşturur mu?
Hayır. Suçun oluşması için kamu için acil bir ihtiyacın doğması gerekir. Tek bir müşteriye satış yapılmaması bu sonucu doğurmaz; durum tüketici hukuku kapsamında değerlendirilebilir.
Olağanüstü dönemlerde stok yapmak suç mudur?
Stok yapmak tek başına suç değildir. Ancak stoklanan malın satışından kaçınılması kamu için acil bir ihtiyaç doğurmuşsa TCK 240 gündeme gelebilir.
Hizmet sağlayıcılar da bu suçu işleyebilir mi?
Evet. Kanun “mal veya hizmet” ifadesini kullanır. Örneğin bir bölgede tek olan ulaşım veya sağlık hizmetinin bilerek durdurulması bu kapsamda değerlendirilebilir.
Tüzel kişiler hakkında yaptırım uygulanır mı?
Tüzel kişilerin ceza sorumluluğu yoktur; suçu tüzel kişi adına hareket eden gerçek kişiler işler. TCK 242 uyarınca, bu bölümdeki suçların işlenmesiyle yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirlerine hükmedilir.
Sonuç
TCK 240, satış serbestliğinin toplumu zor durumda bırakacak biçimde kullanılmasını yaptırıma bağlar. Suçun oluşması için temel nitelikteki bir mal veya hizmetin satışından kaçınılması, bunun sonucunda kamu için acil bir ihtiyacın fiilen doğması ve failin bu sonucu bilerek hareket etmesi gerekir. Haklı bir nedene dayanan kaçınma ise suç oluşturmaz.
Mevzuat: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu.
Bu yazı, 22 Ekim 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.