Vasi tayini, kendi işlerini göremeyecek durumdaki ergin bir kişinin kısıtlanması ve onun yerine işlem yapacak bir vasinin atanmasıdır. Alzheimer hastalığı olan yaşlı bir anne, ağır zihinsel engeli olan bir yetişkin ya da malvarlığını savurganlıkla tüketen bir yakın için bu yola başvurulur. Başvuru, kısıtlanacak kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine yapılır. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanan kısıtlamada mahkeme resmî sağlık kurulu raporu alır. Başvuruda vasi adayı olarak kişinin eşi ya da bir yakını önerilebilir.
KISA CEVAP
- Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma ihtiyaç duyan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan ergin kısıtlanır (TMK m. 405).
- Savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, ahlaka aykırı yaşam ya da malvarlığını kötü yönetme nedeniyle de kısıtlama istenebilir (TMK m. 406).
- Kişi yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik veya ağır hastalık nedeniyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat ederse, kendi isteğiyle kısıtlanabilir (TMK m. 408).
- Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle kısıtlamaya, resmî sağlık kurulu raporu alınmadan karar verilemez (TMK m. 409).
- Vesayet makamı, bu görevi yapabilecek yetenekte olan bir ergini vasi olarak atar; gerekirse birden çok vasi atanabilir (TMK m. 413).
- Vasi, taşınmaz alım satımı, ödünç alıp verme ve dava açma gibi önemli işlemler için vesayet makamından izin almak zorundadır (TMK m. 462).
Kısıtlama sebepleri
Türk Medeni Kanunu dört kısıtlama sebebi sayar.
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 405
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır. Görevlerini yaparlarken vesayet altına alınmayı gerekli kılan bir durumun varlığını öğrenen idarî makamlar, noterler ve mahkemeler, bu durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadırlar.
En sık görülen kısıtlama sebebidir. Demans, Alzheimer, ileri derecede zihinsel engel, şizofreni gibi hastalıklar bu kapsamda değerlendirilir. Hastalığın teşhisi tek başına yetmez; kişinin bu nedenle işlerini göremediği ya da korunmaya muhtaç olduğu belirlenmelidir.
Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşam tarzı ve kötü yönetim
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 406
Savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetmesi sebebiyle kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve bu yüzden devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden her ergin kısıtlanır.
Bu sebepte kısıtlama, kişinin kendisini ya da ailesini yoksulluğa düşürme tehlikesine dayanır. Mahkeme, kişinin harcamalarını, borçlarını ve aile üzerindeki etkisini değerlendirir. Kısıtlanması istenen kişi mutlaka dinlenir.
Özgürlüğü bağlayıcı ceza
Bir yıl veya daha uzun süreli hapis cezasına mahkûm olan ergin kişi de kısıtlanır (TMK m. 407). Bu konuyu sitemizdeki “Hükümlüye Vasi Tayini” yazısında ayrıca anlattık.
Kişinin kendi isteği
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 408
Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kısıtlanmasını isteyebilir.
Yaşlı bir kişi, işlerini kendisi yönetemediğini düşünüyorsa kendi kısıtlanmasını isteyebilir ve başvurusunda vasi olarak güvendiği bir yakınını önerebilir. Bu yol, kişinin henüz ayırt etme gücü yerindeyken geleceğini planlaması için kullanılır. Bu sebeple kısıtlamada kişi mutlaka dinlenir (TMK m. 409/1).
Sağlık kurulu raporu ve dinleme
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 409 (7499 sayılı Kanun’la değişik)
Bir kimse dinlenilmeden savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimi veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir. Resmî sağlık kurulu raporunun tanzimi için gereklilik bulunması halinde 436 ncı madde hükümleri uygulanır. Hâkim, karar vermeden önce, kurul raporunu göz önünde tutarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyebilir.
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanan kısıtlama davasında mahkeme resmî sağlık kurulu raporu alır. Raporda kişinin hastalığı ve bu hastalığın işlerini görmesine etkisi açıklanır.
Dinleme konusunda kanun iki ayrı kural koyar. Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşam tarzı, kötü yönetim ve kişinin kendi isteğine dayanan kısıtlamada kişi dinlenmeden kısıtlama kararı verilemez. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanan kısıtlamada ise hâkim, kurul raporunu göz önünde tutarak kişiyi dinleyebilir; burada dinleme hâkimin takdirindedir.
Yargıtay, raporlar arasında çelişki bulunan bir dosyada üst kuruldan yeniden rapor alınmasını istemiştir:
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 05.06.2024 tarihli, E. 2024/3396, K. 2024/4250 sayılı kararında aktarılan 11.10.2023 tarihli bozma kararı
Dairenin 11.10.2023 tarihli ve 2023/6570 Esas, 2023/4701 Karar sayılı kararıyla, dosya kapsamında yer alan vasi adaylarının ve mevcut vasinin beyanları, hakkında kısıtlılık kararı verilen …’ın iddiaları, kısıtlılık kararına dayanak Adli Tıp Kurumu raporunda yer alan muhalif Prof. Dr. …’in karşı oy yazısı ve kısıtlının geçmişi bir bütün olarak değerlendirilerek, hakkında kısıtlılık kararı verilen …’ın akıl sağlığı konusunda 2659 sayılı Kanun’un 15 inci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca Adli Tıp Kurumu’nun ilgili üst kurulundan bozma ilamı doğrultusunda yeniden rapor alınması ve bu rapor sonucu ile tüm dosya kapsamında yer alan bilgi ve belgeler bir arada değerlendirilerek sonucu uyarınca bir karar verilmesi gerekirken eksik inceleme ile yazılı şekilde karar verilmesi doğru görülmediği gerekçesiyle temyiz olunan Mahkeme kararının bozulmasına karar verilmiştir.
Başvuru ve mahkeme
Kim başvurur: Uygulamada başvuru çoğunlukla kişinin eşi ya da yakınları tarafından yapılır; kendi isteğiyle kısıtlamada kişinin kendisi başvurur. İdari makamlar, noterler ve mahkemeler de görevleri sırasında vesayet gerektiren bir durumu öğrendiklerinde bunu hemen vesayet makamına bildirmek zorundadır (TMK m. 405/2).
Mahkeme: Kısıtlanacak kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesi (vesayet makamı).
Süreç:
1. Başvuru dilekçesi, kimlik bilgileri ve varsa mevcut sağlık raporlarıyla sulh hukuk mahkemesine verilir.
- Mahkeme, kişiyi sağlık kurulu muayenesine sevk eder.
- Gereken hâllerde kişi dinlenir; vasi adayı ve diğer yakınlar da dinlenebilir.
- Mahkeme kısıtlamaya ve vasi atanmasına karar verir.
- Atanan vasi, vasilik belgesiyle kısıtlıyı temsil etmeye başlar.
Dava, kısıtlama kararı ile birlikte vasinin atanmasını da kapsar. Mahkeme, acil durumlarda dava sonuçlanmadan geçici vasi ya da kayyım atayabilir.
Vasi kim olur?
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 413
Vesayet makamı, bu görevi yapabilecek yetenekte olan bir ergini vasi olarak atar. Gereken durumlarda, bu görevi birlikte veya vesayet makamı tarafından belirlenen yetkileri uyarınca ayrı ayrı yerine getirmek üzere birden çok vasi atanabilir. Rızaları bulunmadıkça birden çok kimse vesayeti birlikte yürütmekle görevlendirilemez.
Başvuruda önerilen eş ya da yakın, bu görevi yapabilecek yetenekteyse vasi olarak atanabilir. Vasi adayının kısıtlıyla menfaat çatışması bulunmaması önemlidir. Mahkeme gerekli görürse birden çok vasi atayabilir ve yetkilerini ayrı ayrı belirleyebilir; ancak birden çok kişi, rızaları olmadan vesayeti birlikte yürütmekle görevlendirilemez.
Vasinin yetkileri ve izin gereken işlemler
Vasi, kısıtlının kişisel ve malvarlığına ilişkin işlerini yürütür ve onu temsil eder. Ancak önemli işlemler için vesayet makamından izin almak zorundadır:
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 462 (seçilmiş bentler)
Aşağıdaki hâllerde vesayet makamının izni gereklidir: 1. Taşınmazların alımı, satımı, rehnedilmesi ve bunlar üzerinde başka bir aynî hak kurulması, 2. Olağan yönetim ve işletme ihtiyaçları dışında kalan taşınır veya diğer hak ve değerlerin alımı, satımı, devri ve rehnedilmesi, 3. Olağan yönetim sınırlarını aşan yapı işleri, 4. Ödünç verme ve alma, 5. Kambiyo taahhüdü altına girme, […] 8. Acele hâllerde vasinin geçici önlemler alma yetkisi saklı kalmak üzere, dava açma, sulh olma, tahkim ve konkordato yapılması, 9. Mal rejimi sözleşmeleri, mirasın paylaştırılması ve miras payının devri sözleşmeleri yapılması, […] 13. Vesayet altındaki kişinin bir eğitim, bakım veya sağlık kurumuna yerleştirilmesi, 14. Vesayet altındaki kişinin yerleşim yerinin değiştirilmesi.
Bazı işlemler için vesayet makamının kararından sonra ayrıca denetim makamının (asliye hukuk mahkemesi) onayı da gerekir. Bu yüzden önemli bir işlemden önce mahkemeden izin alınmalıdır.
Vasi ayrıca:
- Görevinin başında kısıtlının malvarlığının defterini tutar.
- Kısıtlının parasını güvenli biçimde yatırır.
- Belirli aralıklarla vesayet makamına hesap verir ve rapor sunar.
- Kısıtlının bakımı ve tedavisi için gerekli önlemleri alır.
Vasi, görevini yerine getirirken kusuruyla verdiği zararlardan sorumludur. Vesayet makamı vasinin işlemlerini denetler; yakınlar da vasinin işlemlerine karşı vesayet makamına şikâyette bulunabilir.
Kısıtlamanın kaldırılması
Kısıtlama sebebi ortadan kalkarsa kısıtlamanın kaldırılması istenebilir. Akıl hastalığına dayanan kısıtlamanın kaldırılmasında da kişinin sağlık durumunun resmî raporla ortaya konması gerekir.
Süreç özeti
- Mevcut sağlık raporları ve kimlik bilgileri toplanır.
- Kısıtlanacak kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine başvurulur; vasi adayı belirtilir.
- Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı iddiasında resmî sağlık kurulu raporu alınır.
- Gereken hâllerde kişi dinlenir.
- Kısıtlama ve vasi atanması kararı verilir.
- Vasi, önemli işlemler için vesayet makamından izin alarak görevini yürütür.
Sıkça sorulan sorular
Annem Alzheimer hastası. Banka işlemlerini yapabilmem için ne gerekiyor?
Annenizin kısıtlanması ve sizin vasi olarak atanmanız gerekir. Başvuru, annenizin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine yapılır.
Vasi, kısıtlının evini satabilir mi?
Ancak vesayet makamının izniyle (TMK m. 462/1). Mahkeme satışın kısıtlının yararına olup olmadığını değerlendirir.
Vasi tayini davası ne kadar sürer?
Sağlık kurulu raporunun hazırlanma süresine bağlıdır. Rapor hızlı alınırsa birkaç ay içinde sonuçlanabilir.
Kısıtlı kişi vasiyetname yapabilir mi?
Vasiyetname yapabilmek için ayırt etme gücü gerekir. Kısıtlı kişinin ayırt etme gücü varsa vasiyetname yapabilir; yoksa yapılan vasiyetname iptal edilebilir.
Kardeşim vasi olarak atandı ama annemin parasını kendisi için harcıyor. Ne yapabilirim?
Vesayet makamına şikâyette bulunun. Mahkeme vasinin işlemlerini denetler ve gerekli önlemleri alır; vasi kusuruyla verdiği zarardan sorumludur.
Sonuç
Yakınınız işlerini göremeyecek duruma geldiyse, ilk adım mevcut sağlık raporlarını toplamak ve onun yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine başvurmaktır. Başvuruda vasi olarak kimin atanmasını istediğinizi belirtin. Vasi olarak atandığınızda, taşınmaz satışı, ödünç alma ve dava açma gibi işlemlerden önce mahkemeden izin alın.
Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu.
Bu yazı, 22 Ekim 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.