Delillerin Ortaya Konulması ve Tartışılması (CMK 206-217)

Ceza davasında hükmün dayanağı delillerdir. Ancak bir belgenin dosyada bulunması, onun hükme esas alınabilmesi için yeterli değildir. Ceza Muhakemesi Kanunu, delillerin duruşmada ortaya konulmasını, taraflara okunmasını ve tartışılmasını zorunlu kılar. Bu kurallar “yüzyüzelik” ve “sözlülük” ilkelerinin somut karşılığıdır ve ihlali hükmün bozulmasına yol açabilir.

Kanun metni

Duruşmada delil süreci

Delillerle ilgili aşamalar şu sırayla ilerler:

• Ortaya konulma (CMK 206): Sanığın sorgusundan sonra tanıklar dinlenir, bilirkişi raporları ve belgeler okunur. Sanık tebligata rağmen mazeretsiz gelmemişse delillerin ortaya konulmasına devam edilebilir.
• Delil talebi ve ret: Taraflar yeni delil isteyebilir. Mahkeme bu talebi yalnızca CMK 206/2’deki üç sebepten biriyle reddedebilir ve reddi gerekçelendirmelidir.
• Diyecek sorulması (CMK 215): Her delilden sonra taraflara bu delile karşı ne diyecekleri sorulur.
• Tartışma (CMK 216): Delillerin tamamı ortaya konulduktan sonra taraflar değerlendirmelerini yapar; birbirlerinin açıklamalarına cevap verebilirler.
• Son söz: Hükümden önce son söz, hazır bulunan sanığa verilir.

Belgelerin duruşmada anlatılması (CMK 209)

CMK 209/1, delil olarak kullanılacak belgelerin duruşmada “anlatılmasını” öngörür. Naip veya istinabe yoluyla yapılan sorgu ve dinleme tutanakları, muayene ve keşif tutanakları, adli sicil özetleri ve sanığın kişisel ve ekonomik durumuna ilişkin belgeler bu kapsamdadır. Kanun koyucu “okunur” yerine “anlatılır” ifadesini tercih ederek, özellikle hacimli belgelerin her satırının okunması yerine içeriğinin taraflara açıkça aktarılmasını yeterli görmüştür. Ancak anlatımın, belgenin karara etkili kısımlarını tarafların anlayabileceği biçimde içermesi gerekir; “dosyadaki belgeler okundu” şeklindeki genel bir tutanak kaydı bu yükümlülüğü karşılamaz.

CMK 209/2 uyarınca sanığa veya mağdura ait kişisel verilerin yer aldığı belgeler, bu kişilerin açık istemi hâlinde kapalı oturumda anlatılabilir. Sağlık raporları, mali kayıtlar ve özel yaşama ilişkin yazışmalar bakımından bu imkân önemlidir.

Önceki ifadelerin okunması (CMK 210-213)

Kanun, önceki ifade tutanaklarının okunmasını sıkı kurallara bağlar. CMK 210, olayın tek delilinin bir tanığın açıklamaları olduğu durumda tanığın duruşmada mutlaka dinlenmesini ister ve tanıklıktan çekinen kişinin önceki ifadesinin okunmasını yasaklar. CMK 211 ise tanığın ölmesi, bulunduğu yerin öğrenilememesi veya uzun süre hazır bulunamaması gibi hâllerde ve tarafların birlikte rızasıyla önceki tutanakların okunmasına izin verir.

CMK 212, tanığın hatırlayamadığı bir hususta veya duruşmadaki ifadesiyle önceki ifadesi arasında çelişki bulunduğunda önceki ifadenin okunmasını düzenler. Burada okumanın amacı, önceki ifadeyi duruşmadaki ifadenin yerine koymak değil, çelişkiyi tanığın kendisine göstererek açıklamasını sağlamaktır.

Sanık bakımından CMK 213 daha dar bir düzenleme içerir. Çelişki bulunması hâlinde sanığın yalnızca hâkim veya mahkeme huzurunda yaptığı açıklamalar, Cumhuriyet savcısı tarafından alınan ifadesi veya müdafiinin hazır bulunduğu kolluk ifadesi okunabilir. Müdafi bulunmadan alınan kolluk ifadesi bu kapsamda değildir ve CMK 148/4 uyarınca sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.

Rapor ve resmi belgeler (CMK 214)

Resmi belgeler, fenni muayene ve doktor raporları okunduktan sonra, gerekli görülürse bu belge ve raporlarda imzası bulunan kişiler açıklama yapmak üzere duruşmaya çağrılabilir. Rapor bir kurul tarafından verilmişse, mahkeme kurulun görüşünü açıklamak üzere üyelerden birinin görevlendirilmesini önerebilir. Savunma, rapordaki bir tespitin nasıl yapıldığını sorgulamak istiyorsa, raporu düzenleyen kişinin duruşmaya çağrılmasını bu madde uyarınca talep edebilir.

Esas hakkında mütalaa ve savunma

Delillerin ortaya konulması tamamlandıktan sonra Cumhuriyet savcısı esas hakkındaki mütalaasını verir. CMK 216/1’deki söz sırası, sanık ve müdafiinin savcının ve katılanın açıklamalarından sonra konuşmasını sağlar; böylece savunma, iddiaya karşı son değerlendirmeyi yapabilir. 216/2 uyarınca taraflar birbirlerinin açıklamalarına cevap verebilir.

Uygulamada mütalaa ilk kez duruşmada açıklanıyor ve dosyanın kapsamı geniş ise, savunma esas hakkındaki savunmasını hazırlamak için süre isteyebilir. Mütalaada sanığın hangi eylemi nedeniyle hangi madde uyarınca cezalandırılmasının istendiği açıkça gösterilmeli; mütalaada yer almayan yeni bir nitelendirme ile hüküm kurulacaksa CMK 226 uyarınca sanığa ek savunma hakkı tanınmalıdır.

Hangi deliller hükme esas alınabilir?

CMK 217, ceza muhakemesinde “her türlü delil” ile ispatı kabul eder; ancak iki sınır koyar. Birincisi, delilin hukuka uygun elde edilmiş olması gerekir. Hukuka aykırı delil konusunda Hukuka Aykırı Delil İtirazı: Ne Zaman ve Nasıl İleri Sürülür? yazımıza bakılabilir. İkincisi, delilin duruşmaya getirilmiş ve tartışılmış olması gerekir. Soruşturma dosyasında bulunan ancak duruşmada okunmayan bir tutanak, bilirkişi raporu veya HTS kaydı hükme esas alınamaz. Delil türleri için Ceza Muhakemesinde Deliller: Delil Serbestisi, Delil Yasakları ve Müdafisiz İfade yazımıza bakılabilir.

Yargıtay kararı

Yargıtay 3. Ceza Dairesi, yetersiz belgelere dayanılarak kurulan bir mahkûmiyet hükmünü bozarken, eksik delillerin toplanmasını ve ardından CMK 217 uyarınca sanık ve müdafiine okunarak tartışılmasını istemiştir:

Daire aynı kararda, ilgili ifade ve belgelerin dosyaya getirtilmesini ve tanıkların sanığa soru sorma imkânı tanınarak dinlenmesini de istemiştir. Karar, delillerin yalnızca toplanmasının değil, duruşmada sanığa okunup diyeceğinin sorulmasının da hükmün geçerlilik şartı olduğunu göstermektedir. Tanığa soru sorma hakkı için Çapraz Sorgu ve Doğrudan Soru Sorma Hakkı (CMK 201) yazımıza bakılabilir.

Örnek olaylar

Aşağıdaki örnekler konunun anlaşılması için kurgulanmıştır.

Örnek 1. Bir dolandırıcılık davasında mahkeme, soruşturma aşamasında alınan banka hesap dökümlerine dayanarak mahkûmiyet hükmü kurar. Duruşma tutanaklarında bu dökümlerin anlatıldığına ve sanığa diyeceğinin sorulduğuna dair bir kayıt yoktur. Hüküm, CMK 209, 215 ve 217/1’e aykırı olduğundan bozulma riski taşır.

Örnek 2. Tanık, duruşmada sanığı olay yerinde görmediğini söyler. Savcılıktaki ifadesinde ise sanığı gördüğünü belirtmiştir. Mahkeme CMK 212/2 uyarınca önceki ifadeyi okuyarak tanıktan çelişkiyi açıklamasını ister. Tanığın açıklaması tutanağa geçirilir ve mahkeme, hangi beyana neden itibar ettiğini gerekçesinde gösterir.

Örnek 3. Sanık, son duruşmada kendisini olay saatinde başka bir yerde gösteren bir fatura sunar. Mahkeme belgenin geç sunulduğunu belirterek incelemeyi reddeder. Bu ret, CMK 207’ye aykırıdır; mahkemenin belgeyi değerlendirmesi veya 206/2’deki bir ret sebebini gerekçesiyle göstermesi gerekir.

Sıkça sorulan sorular

Mahkeme delil talebini gerekçe göstermeden reddedebilir mi?
Hayır. Ret kararı CMK 206/2’deki sebeplerden birine dayanmalı ve gerekçelendirilmelidir. Gerekçesiz ret, kanun yolunda savunma hakkının kısıtlanması olarak ileri sürülebilir. Ret kararının gerekçesi, talep edilen delilin neden karara etkili görülmediğini somut olarak açıklamalıdır; “dosya kapsamına göre gerek görülmediğinden” gibi kalıp ifadeler yeterli değildir.

Taraflar bir delilden vazgeçebilir mi?
CMK 206/3’e göre savcı ile sanık veya müdafii birlikte rıza gösterirse, tanığın dinlenmesinden veya başka bir delilin ortaya konulmasından vazgeçilebilir. Vazgeçme için savcının ve savunmanın birlikte rızası gerekir; taraflardan yalnızca birinin vazgeçmesi yeterli değildir. Mahkeme ise maddi gerçeğin araştırılması yükümlülüğü nedeniyle, taraflar vazgeçmiş olsa bile karara etkili gördüğü bir delili kendiliğinden toplayabilir. Sanık lehine bir tanıktan vazgeçmeden önce, o tanığın beyanının hükme etkisi dikkatle değerlendirilmelidir.

Okunmayan bir bilirkişi raporuna dayanılarak hüküm kurulabilir mi?
CMK 217/1’e göre kurulamaz. Rapor duruşmada okunmalı ve taraflara diyecekleri sorulmalıdır.

Son söz hakkı verilmezse ne olur?
Son söz hakkı, savunma hakkının temel bir parçasıdır. Sanığa son söz verilmeden hüküm kurulması, Yargıtay uygulamasında bozma sebebi olarak kabul edilmektedir. CMK 216/3’e eklenen cümle uyarınca bu aşamada zorunlu müdafiin hazır bulunmaması hükmün açıklanmasına engel değildir; ancak son sözün hazır bulunan sanığa verilmesi zorunluluğu devam eder. Son söz, hükümden hemen önce verilmelidir; son sözden sonra yeni bir delil ortaya konulursa, sanığa yeniden son söz hakkı tanınması gerekir.

Delillerin okunduğu nasıl ispat edilir?
CMK 222 uyarınca duruşmanın nasıl yapıldığı ve kanundaki usul ve esaslara uygun olarak yürütülüp yürütülmediği ancak tutanakla ispat edilebilir; tutanağa karşı yalnızca sahtecilik iddiası yöneltilebilir. Bu nedenle bir belgenin duruşmada okunduğu veya taraflara diyeceklerinin sorulduğu, tutanakta yer almıyorsa yapılmamış kabul edilir. Savunma, duruşma sırasında tutanağa geçirilmesini istediği hususları açıkça belirtmeli ve tutanağın doğru tutulduğunu her oturum sonunda kontrol etmelidir.

Bilirkişinin duruşmada dinlenmesi istenebilir mi?
Evet. CMK 68/1 uyarınca mahkeme bilirkişinin duruşmada dinlenmesine her zaman karar verebilir; taraflardan birinin istemesi hâlinde de bilirkişi açıklamada bulunmak üzere duruşmaya çağrılabilir. 68/3 ise tarafların aldığı bilimsel mütalaayı hazırlayan uzmanın dinlenmesine de aynı hükümlerin uygulanacağını belirtir. Bu imkân, raporun tartışılmasını yazılı itirazın ötesine taşır.

Yeni bir delil yargılamanın sonunda sunulursa reddedilebilir mi?
CMK 207 uyarınca delilin ortaya konulması istemi, delilin veya ispat edilmek istenen olayın geç bildirilmiş olması nedeniyle reddedilemez. Mahkeme, geç sunulan bir delili ancak 206/2’deki sebeplerden birinin, örneğin istemin sadece davayı uzatma amacı taşıdığının somut olarak gösterilmesi hâlinde reddedebilir.

Savunma hangi noktaları kontrol etmelidir?
Hükme esas alınan her delilin duruşma tutanağında okunduğu veya anlatıldığı ve taraflara diyecekleri sorulduğu tek tek kontrol edilmelidir. Eksiklik varsa bu durum istinaf ve temyizde ileri sürülebilir; özellikle hükmün gerekçesinde adı geçen ancak tutanakta yer almayan deliller, savunma hakkının kısıtlanması bakımından önemli bir bozma nedenidir.

Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu.

Bu yazı, 24 Ekim 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.