Culpa in Contrahendo: Sözleşme Görüşmelerinde Kusurdan Doğan Sorumluluk

Sözleşme kurulmadan önce taraflar arasında görüşmeler yapılır, teklifler değiştirilir, belgeler paylaşılır, bazen de taraflardan biri sözleşmenin kurulacağına güvenerek masraf yapar. Bu aşamada henüz bir sözleşme bulunmadığından, taraflardan birinin dürüstlük kuralına aykırı davranışı sözleşmeye aykırılık olarak nitelendirilemez. Ancak hukuk düzeni bu aşamada da tarafları birbirine karşı özen göstermekle yükümlü tutar. Latince “sözleşme yapılırken kusur” anlamına gelen culpa in contrahendo kavramı, bu dönemde ortaya çıkan zararların giderilmesini sağlar. Bu yazıda sözleşme öncesi sorumluluğun dayanağı, uygulama alanları, tazminatın kapsamı ve dava süreci incelenmektedir.

Kanun metni

Kavramın dayanağı

Türk Borçlar Kanunu, sözleşme öncesi sorumluluğu genel bir hükümle düzenlememiştir. Bu sorumluluğun temeli doktrin ve yargı kararlarıyla geliştirilmiştir. Görüşmelere başlayan taraflar arasında, henüz bir sözleşme olmasa da, karşılıklı güvene dayanan özel bir ilişki doğar. Bu ilişkide taraflar birbirini doğru bilgilendirmek, karşı tarafın kişi ve malvarlığına zarar vermemek ve görüşmeleri ciddi biçimde yürütmekle yükümlüdür. Bu yükümlülüklerin kaynağı TMK 2’deki dürüstlük kuralıdır.

Kanunda sözleşme öncesi sorumluluğun özel görünümleri ise açıkça yer alır. TBK 35’e göre esaslı yanılma nedeniyle sözleşmeyle bağlı olmadığını bildiren taraf, yanılmasında kusurluysa sözleşmenin hükümsüzlüğünden doğan zararı gidermekle yükümlüdür. TBK 36 ve 39’da düzenlenen aldatma hâlinde de aldatan taraf, sözleşmenin onanmış sayılması durumunda bile tazminatla sorumlu kalır. Ehliyetsiz kişinin kusuru ile karşı tarafı yanıltması ve yetkisiz temsilcinin sorumluluğu da bu kapsamda değerlendirilen hâllerdir.

Sorumluluğun hukuki niteliği

Culpa in contrahendo sorumluluğunun sözleşme sorumluluğu mu, haksız fiil sorumluluğu mu yoksa bunlardan ayrı bir güven sorumluluğu mu olduğu tartışmalıdır. Bu tartışma özellikle üç konuda sonuç doğurur: ispat yükü, yardımcı kişilerin fiillerinden sorumluluk ve zamanaşımı.

Güven sorumluluğu görüşüne göre görüşmeler sırasında taraflar arasında kanundan doğan bir borç ilişkisi kurulur. Bu ilişkiye sözleşme hükümleri kıyasen uygulanır. Bu görüşün kabulü hâlinde kusur karine olarak kabul edilir (TBK 112) ve zarar veren taraf, yardımcı kişilerinin fiillerinden TBK 116 uyarınca sorumlu olur. Yargıtay da güven sorumluluğunu kabul eden kararlar vermiştir. Haksız fiil görüşüne göre ise sorumluluk TBK 49’a dayanır ve kusurun zarar gören tarafından ispatı gerekir. Haksız fiil sorumluluğunun genel şartları için Haksız Fiil Sorumluluğu (TBK 49) yazımıza bakılabilir.

Uygulama alanları

Görüşmelerin haklı sebep olmadan kesilmesi: Sözleşme özgürlüğü gereği hiç kimse sözleşme yapmaya zorlanamaz. Bu nedenle görüşmelerin kesilmesi tek başına sorumluluk doğurmaz. Ancak taraflardan biri, karşı tarafta sözleşmenin kesin olarak kurulacağı yönünde haklı bir güven oluşturmuş ve bu güvene dayanarak masraf yapılmasına yol açmışsa, görüşmeleri haklı bir sebep olmadan kesmesi sorumluluk doğurabilir. Örneğin kiralanacak işyeri için kiraya verenin sözleşmenin imzalanacağını ve tadilata başlanabileceğini açıkça bildirmesi ve kiracı adayının tadilat yapmasından sonra başka biriyle anlaşılması bu duruma örnektir.

Hiç sözleşme yapma niyeti olmadan görüşme yürütülmesi: Yalnızca karşı tarafın ticari sırlarını öğrenmek, rakibinin başka bir anlaşma yapmasını engellemek veya üçüncü bir kişiye karşı pazarlık gücü kazanmak amacıyla görüşme yürütülmesi dürüstlük kuralına açıkça aykırıdır.

Bilgilendirme ve aydınlatma yükümlülüğünün ihlali: Taraflardan biri, karşı tarafın sözleşme yapma kararını etkileyecek önemli bir bilgiyi saklamışsa veya yanlış bilgi vermişse sorumlu olur. Satılan işletmenin vergi borcunun gizlenmesi, kiralanan yerin imar durumu nedeniyle ruhsat alınamayacağının bilinmesine rağmen açıklanmaması bu kapsamdadır. Bilgilendirme yükümlülüğünün sınırı, karşı tarafın kendi araştırmasıyla öğrenebileceği bilgiler ile sektörün olağan riskleri dikkate alınarak belirlenir.

Geçersiz sözleşme yapılmasına yol açılması: Taraflardan biri, sözleşmenin şekil eksikliği, izin yokluğu veya yetkisizlik nedeniyle geçersiz kalacağını bildiği veya bilmesi gerektiği hâlde bunu karşı tarafa açıklamamışsa, geçersizlik nedeniyle doğan zarardan sorumlu olabilir. Uygulamada resmî şekle uyulmadan yapılan taşınmaz satışları bu bakımdan sıkça önüne gelen uyuşmazlıklardır.

Gizli bilgilerin kötüye kullanılması: Görüşmeler sırasında öğrenilen teknik bilgi, müşteri listesi veya fiyat politikasının görüşmeler kesildikten sonra kullanılması da sorumluluk doğurur. Bu tür durumlarda gizlilik sözleşmesi yapılmışsa sorumluluk bu sözleşmeye, yapılmamışsa dürüstlük kuralına ve haksız rekabet hükümlerine dayandırılır.

Koruma yükümlülüğünün ihlali: Görüşme için işyerine gelen müşteri adayının ıslak zemin nedeniyle düşerek yaralanması gibi, karşı tarafın vücut bütünlüğüne veya malına verilen zararlar da sözleşme öncesi koruma yükümlülüğünün ihlali olarak değerlendirilir.

Sorumluluğun şartları

Sözleşme öncesi sorumluluk için şu unsurların birlikte bulunması gerekir:

• Taraflar arasında sözleşme kurmaya yönelik ciddi bir görüşme ilişkisi kurulmuş olmalıdır.
• Taraflardan biri dürüstlük kuralından doğan bir yükümlülüğü ihlal etmiş olmalıdır.
• Karşı taraf bu davranışa haklı olarak güvenmiş olmalıdır. Zarar görenin güveni, olayın koşullarında makul ve korunmaya değer olmalıdır.
• Zarar doğmuş ve ihlal ile zarar arasında uygun illiyet bağı bulunmalıdır.
• Zarar verenin kusuru bulunmalıdır. Güven sorumluluğu görüşünde bu kusur karine olarak kabul edilir.

Tazmin edilecek zarar

Sözleşme öncesi sorumlulukta kural olarak menfi zarar tazmin edilir. Menfi zarar, zarar görenin sözleşmenin kurulacağına veya geçerli olacağına güvenmesi nedeniyle uğradığı zarardır. Bu kapsamda şu kalemler istenebilir:

• Görüşmeler için yapılan yol, konaklama, danışmanlık ve hukuki inceleme masrafları,
• Sözleşmenin kurulacağına güvenilerek yapılan yatırım ve hazırlık giderleri,
• Başka bir kişiden gelen daha uygun bir teklifin reddedilmesi nedeniyle kaçırılan fırsat,
• Geçersiz sözleşme gereğince yapılan ödemeler ve bunlara bağlı masraflar.

Müspet zarar, yani sözleşme kurulup ifa edilseydi elde edilecek kazanç, kural olarak istenemez. Ancak TBK 35/2, hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde hâkimin ifadan beklenen yararı aşmamak kaydıyla daha fazla tazminata hükmedebileceğini öngörür. Bu hüküm, menfi zararın müspet zararı aşamayacağı ilkesini de yansıtır. Menfi zarar ile müspet zarar arasındaki ayrımın yapılmasında bilirkişi incelemesi çoğu zaman zorunlu hâle gelir.

Kişilik hakkının ihlali niteliğindeki ağır durumlarda manevi tazminat da gündeme gelebilir. Ancak salt ticari görüşmelerin kesilmesi nedeniyle duyulan üzüntü, kural olarak manevi tazminat sebebi sayılmaz.

Niyet mektubu ve ön anlaşmalar

Uygulamada uzun süren ticari görüşmelerde tarafların niyet mektubu, mutabakat zaptı veya protokol imzaladığı görülür. Bu belgelerin bağlayıcılığı içeriklerine göre değişir. Belgede esaslı noktalarda anlaşma sağlanmış ve tarafların bağlanma iradesi açıkça görülüyorsa, sözleşme kurulmuş veya ön sözleşme yapılmış sayılabilir (TBK 29). Bu durumda sorumluluk sözleşme hükümlerine göre belirlenir. Belgede “bağlayıcı değildir” kaydı bulunması ise sözleşme öncesi sorumluluğu tamamen ortadan kaldırmaz; taraflar görüşmeleri dürüstlük kuralına uygun yürütmekle yükümlü olmaya devam eder.

Görüşme sürecinde tarafların yapacakları masrafların kime ait olacağı, gizlilik ve münhasırlık yükümlülükleri ile görüşmelerin hangi koşullarda sonlandırılabileceği yazılı olarak kararlaştırılırsa, ileride doğacak uyuşmazlıkların önüne geçilir.

Kanunda düzenlenen özel hâl: yetkisiz temsil

Sözleşme öncesi sorumluluğun kanunda açıkça düzenlendiği hâllerden biri yetkisiz temsildir. Bir kişi, başkası adına hareket etme yetkisi bulunmadığı hâlde onun adına sözleşme yapmış ve temsil olunan bu işlemi onamamışsa, karşı taraf sözleşmenin geçersizliğinden doğan zararını yetkisiz temsilciden isteyebilir.

Bu hükümde de tazmin edilen zarar, işlemin geçerli olacağına güvenilmesinden doğan menfi zarardır. Hakkaniyet gerektiriyorsa kusurlu yetkisiz temsilciden diğer zararların da giderilmesi istenebilir (TBK 47/2). Uygulamada şirket adına imza yetkisi bulunmayan bir çalışanın sözleşme imzalaması veya vekâletnamenin kapsamını aşan işlemler bu hükmün en sık uygulandığı durumlardır. Karşı tarafın, ticaret sicilindeki imza yetkilerini kontrol etmemesi hâlinde yetkisizliği “bilmesi gerektiği” savunmasıyla karşılaşabileceği unutulmamalıdır.

Zamanaşımı

Sözleşme öncesi sorumluluğun hukuki niteliğine ilişkin tartışma, zamanaşımı süresine de yansır. Haksız fiil görüşüne göre TBK 72’deki iki ve on yıllık süreler uygulanır. Güven sorumluluğu görüşüne göre ise TBK 146’daki on yıllık genel süre uygulanmalıdır. Yargıtay kararlarında her iki yaklaşım da görülmektedir. Bu belirsizlik nedeniyle, hak kaybı riskinin önlenmesi için davanın zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl içinde açılması güvenli olan yoldur.

Görevli mahkeme ve ispat

Uyuşmazlık kural olarak asliye hukuk mahkemesinde görülür. Taraflar tacir ve görüşmeler ticari işletmeyle ilgiliyse asliye ticaret mahkemesi görevlidir ve dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (TTK 5/A). Tüketici işlemlerine ilişkin görüşmelerde ise tüketici mahkemesi görevlidir.

Görüşmelerin varlığı ve içeriği; e-postalar, mesaj yazışmaları, toplantı tutanakları, taslak sözleşmeler, teklif mektupları ve tanık beyanlarıyla ispat edilir. Yapılan masrafların görüşmelerle bağlantısı fatura ve ödeme belgeleriyle gösterilmelidir. Zarar görenin, karşı tarafın beyanlarına haklı olarak güvendiğini ortaya koyması davanın en kritik noktasıdır.

Örnek olay

X Gıda A.Ş., bir alışveriş merkezinde restoran açmak için AVM yönetimiyle dört ay boyunca görüşmüştür. AVM yönetimi, kira bedeli ve süre konusunda anlaşma sağlandığını, sözleşmenin yalnızca yönetim kurulu onayı için beklediğini yazılı olarak bildirmiş ve X’ten mimari proje hazırlatmasını istemiştir. X, proje ve mutfak ekipmanı siparişi için önemli bir masraf yapmış, bu süreçte başka bir AVM’den gelen teklifi de reddetmiştir. AVM yönetimi daha sonra aynı yeri daha yüksek bedelle başka bir şirkete kiralamıştır. Bu durumda X, proje masrafı, iptal edilen siparişin cezai bedeli ve kaçırılan teklif nedeniyle uğradığı zararı culpa in contrahendo esasına göre talep edebilir. Ancak kira sözleşmesi kurulmuş olsaydı elde edeceği kâr, kural olarak tazminat kapsamına girmez.

Güncel Yargıtay kararları

Yargıtay, son yıllarda verdiği kararlarda culpa in contrahendo sorumluluğunu TMK m. 2’deki dürüstlük kuralına dayanan, sözleşme sorumluluğuna yakın, kendine özgü bir güven sorumluluğu olarak nitelendirmektedir. Bu nitelendirme, yukarıda açıklanan ispat yükü ve zamanaşımı tartışmasını doğrudan etkiler.

Hukuk Genel Kurulu bu kararında, korunan güvenin ortalama, makul ve dürüst bir kişinin duyabileceği inanç olduğunu ve ciddi bir güvenden ancak öngörülebilir bir tarihte kurulabilecek somut bir sözleşmeye ilişkin görüşmede söz edilebileceğini açıklamıştır. Kurul ayrıca haksız fiil hükümlerinin doğrudan uygulanmasının bu uyuşmazlıklarda yetersiz kalacağını; sözleşme görüşmesine giren tarafların zamanaşımı, ispat yükü ve yardımcı kişilerden sorumluluk bakımından daha elverişli bir koruma alanına taşındığını belirtmiştir. Bu yaklaşım, güven sorumluluğu görüşünü ve buna bağlı olarak TBK m. 146’daki on yıllık süreyi destekler niteliktedir.

Kurul, güven sorumluluğunun ihlâlinde önce sözleşmeye aykırılık hükümlerinin uygulanacağını, hüküm bulunmayan konularda ise haksız fiil hükümlerine kıyasen başvurulacağını açıklamıştır.

Daire, geçerli bir sözleşme kurulmadığında ifayı isteme hakkı bulunmayan tarafın müspet zararını kural olarak isteyemeyeceğini, ancak menfi zararını isteyebileceğini vurgulamıştır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin bir başka kararında da (E. 2025/944, K. 2025/4399, T. 29.09.2025) sözleşme görüşmelerinden doğan sorumluluğun yalnızca menfi zararı değil, karşı tarafın kişi ve malvarlığına zarar vermeme yükümlülüğünün ihlalinden doğan zararları da kapsadığı belirtilmiştir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin incelediği bir dosyada (E. 2021/4687, K. 2023/505, T. 24.01.2023) ise ilk derece mahkemesi, e-postalarla satışın yapılacağına inandırılan alıcının kâr kaybı ve fiyat farkı taleplerinin culpa in contrahendo sorumluluğu kapsamında olmadığını kabul etmişti. Bu örnek, dava dilekçesinde zarar kalemlerinin menfi zarar mantığıyla kurulmasının ne kadar önemli olduğunu gösterir.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Tazminat talebinin kurulmayan sözleşmeden beklenen kâr üzerinden hesaplanması. Kural olarak menfi zarar istenebilir; müspet zarar ancak TBK m. 35/2 gibi özel hâllerde ve hakkaniyet gerektirdiğinde gündeme gelir.
• Görüşmelerin ciddiyetini ve karşı tarafın güven oluşturan beyanlarını gösteren yazışmaların saklanmaması. Haklı güvenin ispatı davanın merkezindedir.
• Görüşmeler sırasında yapılan masrafların görüşmelerle bağlantısının belgelenmemesi. Faturanın tarihi ve konusu, karşı tarafın talimatı veya beyanıyla ilişkilendirilmelidir.
• Niyet mektubundaki “bağlayıcı değildir” kaydının sorumluluğu tamamen ortadan kaldırdığının sanılması. Dürüstlük kuralına aykırı davranış bu kayda rağmen tazminat doğurabilir.
• Zamanaşımı tartışmasında yalnızca on yıllık süreye güvenilmesi. Hukuk Genel Kurulu güven sorumluluğu görüşüne yakın dursa da daire kararları arasında farklılık görüldüğünden, davanın iki yıllık süre içinde açılması en güvenli yoldur.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

Culpa in contrahendo, sözleşme özgürlüğü ile karşı tarafın haklı güveninin korunması arasında bir denge kurar. Görüşmelerin kesilmesi kendi başına hukuka aykırı değildir; sorumluluğu doğuran, haklı güven oluşturulduktan sonra dürüstlük kuralına aykırı davranılmasıdır. Uzun soluklu ticari görüşmelerde yazışmaların düzenli saklanması, masraf ve gizlilik konularının baştan yazılı olarak kararlaştırılması ve görüşmeleri kesme hakkının açıkça düzenlenmesi, her iki taraf için de en etkili korunma yoludur. Zamanaşımı konusundaki belirsizlik nedeniyle dava açma süresinin kısa tutulması önerilir.

Mevzuat: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.