Av. Emrah Karatay
Bir dernek, genel kurul kararıyla feshedilebileceği gibi, kanunda sayılan bazı durumların ortaya çıkmasıyla başka bir karara gerek kalmadan kendiliğinden de sona erer. Uygulamada en sık karşılaşılan örnek, üyelerin ilgisini kaybettiği ve olağan genel kurul toplantılarının yıllardır yapılamadığı derneklerdir. Bu derneklerin kaydı Dernekler Bilgi Sistemi’nde (DERBİS) açık kalmaya devam eder; eski yöneticiler bildirim yükümlülükleri, vergi ve sigorta kayıtları nedeniyle sorumlulukla karşılaşabilir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 87, her ilgiliye sulh hâkiminden derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitini isteme hakkı tanır.
Bu yazıda kendiliğinden sona erme sebepleri, tespit davasının tarafları, delilleri ve tespitten sonra yapılacak tasfiye işlemleri ile bir dilekçe örneği açıklanmaktadır.
KISA CEVAP
- Dernek; amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlaşması, ilk genel kurulun süresinde yapılmaması, borç ödemede acze düşme, yönetim kurulunun oluşturulamaması ve olağan genel kurulun iki defa üst üste yapılamaması hâllerinde kendiliğinden sona erer (TMK m. 87).
- Her ilgili, sulh hâkiminden derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitini isteyebilir (TMK m. 87, son fıkra).
- İlgili kavramına dernek üyeleri, yöneticileri, alacaklılar ve derneğin durumundan hukuki menfaati etkilenen kişiler girer.
- Olağan genel kurul toplantıları en geç üç yılda bir yapılmak zorundadır (TMK m. 74).
- Sona eren derneğin kişiliği tasfiye amacıyla sınırlı olarak devam eder (TMK m. 52).
- Malvarlığı tüzükte veya yetkili organ kararında başka bir hüküm yoksa en yakın amacı güden kamu kurum veya kuruluşuna geçer (TMK m. 54).
Kanun metni
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 87
“Dernekler, aşağıdaki hâllerde kendiliğinden sona erer: 1. Amacın gerçekleşmesi, gerçekleşmesinin olanaksız hâle gelmesi veya sürenin sona ermesi, 2. İlk genel kurul toplantısının kanunda öngörülen sürede yapılmamış ve zorunlu organların oluşturulmamış olması, 3. Borç ödemede acze düşmüş olması, 4. Tüzük gereğince yönetim kurulunun oluşturulmasının olanaksız hâle gelmesi, 5. Olağan genel kurul toplantısının iki defa üst üste yapılamaması. Her ilgili, sulh hâkiminden, derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitini isteyebilir.”
Kendiliğinden sona erme sebepleri
Amacın gerçekleşmesi, imkânsızlaşması veya sürenin dolması
Belirli bir amaç için kurulan bir dernek, örneğin bir okul binasının yapımı için kurulmuş ve bina tamamlanmışsa, amacın gerçekleşmesiyle sona erer. Amacın hukuken veya fiilen gerçekleştirilemez hâle gelmesi de aynı sonucu doğurur. Tüzükte belirli bir süre öngörülmüşse bu sürenin dolmasıyla dernek sona erer.
İlk genel kurulun süresinde yapılmaması
TMK m. 62’ye göre dernekler, kuruluş bildiriminin incelenmesinden sonra yapılan yazılı bildirimi izleyen altı ay içinde ilk genel kurul toplantılarını yapmak ve zorunlu organlarını oluşturmak zorundadır. Bu süre içinde ilk genel kurul yapılmamış ve zorunlu organlar oluşturulmamışsa dernek kendiliğinden sona erer. Kanun burada iki şartı birlikte arar.
Borç ödemede acze düşme
Derneğin borçlarını ödeyemez hâle gelmesi de sona erme sebebidir. Acze düşme, derneğin malvarlığının borçlarını karşılayamaması ve bu durumun geçici olmaması şeklinde anlaşılmalıdır. Alacaklılar bu sebebe dayanarak tespit isteyebilir; bu durumda tasfiye süreci, alacakların ödenmesi bakımından önem kazanır.
Yönetim kurulunun oluşturulamaması
TMK m. 84’e göre yönetim kurulu en az beş asıl ve beş yedek üyeden oluşur. Üye sayısının bu sayının altına düşmesi veya istifalar nedeniyle tüzüğe uygun yönetim kurulu oluşturulmasının imkânsız hâle gelmesi, sona erme sebebidir. Kanun öncelikle genel kurulun toplanarak boşalan yerleri doldurmasını öngörür; bu yol da sonuç vermezse kendiliğinden sona erme gündeme gelir.
Olağan genel kurulun iki defa üst üste yapılamaması
Uygulamada en sık dayanılan sebep budur. TMK m. 74/2 uyarınca olağan genel kurul toplantılarının en geç üç yılda bir yapılması zorunludur. Tüzükte daha kısa aralıklar (örneğin iki yılda bir) öngörülmüşse, tüzükteki takvim esas alınır. Tüzük veya kanun uyarınca yapılması gereken iki olağan genel kurul toplantısının üst üste yapılamaması hâlinde dernek kendiliğinden sona erer. Toplantıya çağrı yapılmış ancak yeter sayı sağlanamamışsa ikinci toplantının yapılıp yapılmadığı ayrıca değerlendirilir.
Kimler başvurabilir?
TMK m. 87, başvuru hakkını “her ilgili”ye tanır. Dernek üyeleri, son yönetim kurulu üyeleri, derneğin alacaklıları ve dernekle hukuki ilişkisi bulunan kişiler ilgili sayılır. Örneğin derneğe kira geliri sağlayan taşınmazın maliki, dernek adına kayıtlı bir aracın hacizlerinden etkilenen kişi veya vergi kaydı nedeniyle sorumlulukla karşılaşan eski yönetici, tespit davasında hukuki yarara sahiptir. İl sivil toplumla ilişkiler müdürlükleri de derneklerin denetimi kapsamında durumu tespit ederek ilgili mercilere bildirimde bulunabilir.
Görevli ve yetkili mahkeme
Kanun tespiti sulh hâkimine bırakmıştır. Bu nedenle görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir. Yetkili mahkeme, derneğin yerleşim yeri, yani tüzükte gösterilen merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir. Uygulamada dava, dernek temsilcisi veya son yönetim kurulu hasım gösterilerek açılabileceği gibi, karşı taraf bulunmayan durumlarda dernek tüzel kişiliği davalı olarak gösterilir ve il sivil toplumla ilişkiler müdürlüğüne ihbar edilir.
Derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespiti dilekçesi örneği
… SULH HUKUK MAHKEMESİ HÂKİMLİĞİNE
DAVACI: Ad Soyad, T.C. Kimlik No, adres (derneğin son yönetim kurulu başkanı / üyesi / alacaklısı)
VEKİLİ: Av. Ad Soyad, adres (varsa)
DAVALI: … Derneği, DERBİS kütük no …, adres (son bilinen dernek merkezi)
İHBAR OLUNAN: … Valiliği İl Sivil Toplumla İlişkiler Müdürlüğü
KONU: … Derneğinin TMK m. 87 uyarınca kendiliğinden sona erdiğinin tespiti istemidir.
AÇIKLAMALAR
1. … Derneği, …/…/… tarihinde … merkezli olarak kurulmuş ve … kütük numarasıyla dernekler kütüğüne kaydedilmiştir. Davacı, derneğin kurucu üyesi olup …/…/… tarihinde yapılan son olağan genel kurulda yönetim kurulu başkanı seçilmiştir.
2. Dernek tüzüğünün … maddesine göre olağan genel kurul … yılda bir, … ayında toplanır. Son olağan genel kurul …/…/… tarihinde yapılmıştır. Tüzük ve TMK m. 74/2 uyarınca … ve … yıllarında yapılması gereken olağan genel kurul toplantıları, üyelerin ilgisizliği nedeniyle yapılamamıştır. … tarihinde yapılan çağrıya rağmen toplantı yeter sayısı sağlanamamış, ikinci toplantıya da katılım olmamıştır.
3. Dernek …/…/… tarihinden bu yana hiçbir faaliyette bulunmamakta olup derneğin banka hesabında … TL bakiye bulunmaktadır. Derneğin taşınmazı veya aracı yoktur (varsa yazılır). Derneğin bilinen bir borcu bulunmamaktadır.
4. Olağan genel kurul toplantısının iki defa üst üste yapılamamış olması nedeniyle dernek, TMK m. 87/5 uyarınca kendiliğinden sona ermiştir. Ancak kayıtlar DERBİS’te açık görünmekte, davacı eski yönetici sıfatıyla bildirim ve vergi kayıtları nedeniyle sorumlulukla karşılaşmaktadır. Davacının tespit isteminde hukuki yararı bulunmaktadır.
5. Derneğin sona ermesinden sonra tasfiyesinin yapılması ve kalan malvarlığının tüzüğün … maddesi uyarınca … Derneğine (veya TMK m. 54 uyarınca en yakın amacı güden kamu kurum veya kuruluşuna) devredilmesi gerekmektedir.
HUKUKİ NEDENLER: TMK m. 52, 53, 54, 62, 74, 84, 87; 5253 sayılı Dernekler Kanunu; Dernekler Yönetmeliği; HMK ve ilgili mevzuat.
DELİLLER: Dernek tüzüğü, … İl Sivil Toplumla İlişkiler Müdürlüğünden celbedilecek dernek dosyası ve genel kurul sonuç bildirimleri, DERBİS kayıtları, genel kurul çağrı belgeleri ve tutanakları, karar defteri, banka hesap kayıtları, vergi dairesi kayıtları, tanık beyanları ve her türlü yasal delil.
SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda açıklanan nedenlerle;
1. … Derneğinin TMK m. 87/5 uyarınca kendiliğinden SONA ERDİĞİNİN TESPİTİNE,
2. Derneğin tasfiyesinin Dernekler Yönetmeliği hükümleri çerçevesinde son yönetim kurulu üyelerinden oluşan tasfiye kurulu tarafından yapılmasına ve kalan malvarlığının tüzükte gösterilen yere devrine,
3. Kararın … İl Sivil Toplumla İlişkiler Müdürlüğüne bildirilmesine,
4. Yargılama giderlerinin … bırakılmasına
karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederim.
Tarih
Davacı (veya Vekili) Ad Soyad, imza
EKLER: Dernek tüzüğü, son genel kurul tutanağı, çağrı belgeleri, banka hesap dökümü, vekâletname (varsa).
Bu örnek, dilekçenin yapısını göstermek amacıyla hazırlanmıştır. Dayanılan sona erme sebebi (TMK m. 87’deki bentlerden hangisi olduğu), tarihler ve derneğin malvarlığı durumu somut olaya göre yazılmalıdır.
Delillerin hazırlanması
Tespit davasında en önemli deliller, derneğin genel kurul toplantılarının yapılmadığını gösteren kayıtlardır. Derneklerin genel kurul sonuç bildirimlerini il sivil toplumla ilişkiler müdürlüklerine vermesi zorunlu olduğundan, müdürlükteki dernek dosyası ve DERBİS kayıtları bu hususu açıkça gösterir. Dilekçede bu kayıtların celbi mutlaka istenmelidir. Ayrıca genel kurula çağrı yapılmış ancak toplantı yapılamamışsa, çağrı ilanları ve toplantı tutanakları sunulmalıdır.
Derneğin malvarlığına ilişkin banka kayıtları, tapu ve araç kayıtları da tasfiye bakımından önemlidir. Derneğin borcu olup olmadığı vergi dairesi ve SGK kayıtlarından araştırılmalıdır.
Tespitten sonra: tasfiye ve malvarlığı
Tasfiye
TMK m. 52’ye göre sona eren tüzel kişinin kişiliği, ehliyeti tasfiye amacıyla sınırlı olmak üzere tasfiye sırasında da devam eder. Tasfiye, derneğin alacaklarının tahsil edilmesi, borçlarının ödenmesi ve kalan malvarlığının özgülendiği yere devredilmesi işlemlerinden oluşur. TMK m. 53’e göre tüzel kişinin malvarlığının tasfiyesi, kanunda ve kuruluş belgesinde aksine hüküm bulunmadıkça terekenin resmî tasfiyesine ilişkin hükümlere göre yapılır. Dernekler bakımından tasfiyenin usulü Dernekler Yönetmeliği’nde ayrıca düzenlenmiştir; uygulamada tasfiye işlemleri son yönetim kurulu üyelerinden oluşan tasfiye kurulu tarafından yürütülür ve tasfiye sonucu il müdürlüğüne bildirilir.
Malvarlığının özgülenmesi
TMK m. 54’e göre tüzel kişinin malvarlığı, kanunda veya kuruluş belgesinde başka bir hüküm bulunmadıkça ya da yetkili organı başka türlü karar vermedikçe en yakın amacı güden kamu kurum veya kuruluşuna geçer. Bu nedenle dernek tüzüğünde malvarlığının sona erme hâlinde hangi derneğe veya vakfa devredileceğine ilişkin hükmün bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir.
Kayıtların kapatılması
Tasfiye tamamlandıktan sonra il müdürlüğüne bildirim yapılarak derneğin kaydı kapatılır. Derneğin vergi kaydı ve varsa SGK işyeri kaydı da ayrıca kapatılmalıdır. Bu işlemler tamamlanmadan eski yöneticilerin sorumluluğu tam olarak sona ermeyebilir.
Sık yapılan hatalar
- Dilekçede TMK m. 87’deki hangi sebebe dayanıldığını açıkça göstermemek.
- İl müdürlüğündeki dernek dosyasının celbini istememek.
- Derneğin malvarlığını ve borçlarını araştırmadan tespit istemek.
- Tasfiye ve malvarlığının devri konusunu dilekçede düzenlememek.
- Tespit kararından sonra vergi ve DERBİS kayıtlarını kapatmamak.
- Feshe ilişkin genel kurul kararı alınabilecekken bunu denemeden mahkemeye gitmek; genel kurul toplanabiliyorsa TMK m. 88 uyarınca fesih kararı daha hızlı bir yoldur.
Sıkça sorulan sorular
Dernek genel kurulu yapılmazsa ne olur?
Olağan genel kurulun iki defa üst üste yapılamaması hâlinde dernek kendiliğinden sona erer. Her ilgili bu durumun tespitini sulh hukuk mahkemesinden isteyebilir.
Derneği feshetmek için mahkemeye gitmek şart mı?
Hayır. Genel kurul her zaman derneğin feshine karar verebilir (TMK m. 88). Mahkeme yolu, genel kurulun toplanamadığı durumlar içindir.
Tespit davası ne kadar sürer?
Sulh hukuk mahkemesinde görülen bu davalar, kayıtların celbine bağlı olarak çoğu zaman birkaç ay içinde sonuçlanır.
Kendiliğinden sona eren derneğin yöneticileri sorumlu olur mu?
Sona ermeden önceki dönemdeki yükümlülüklerden ve tasfiye işlemlerinden yöneticilerin sorumluluğu devam edebilir. Tasfiyenin usulüne uygun tamamlanması bu nedenle önemlidir.
Sonraki adım
Derneğin sona ermesini isteyen ilgili, önce il sivil toplumla ilişkiler müdürlüğünden dernek dosyasını ve genel kurul bildirimlerini incelemeli, TMK m. 87’deki sebeplerden hangisinin gerçekleştiğini belgeleriyle belirlemelidir. Dava, derneğin merkezinin bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinde açılmalı; tespit kararından sonra tasfiye, malvarlığının devri ve kayıtların kapatılması işlemleri tamamlanmalıdır.
Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 52, 53, 54, 62, 74, 84, 87, 88; 5253 sayılı Dernekler Kanunu.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.