Banka kredi sözleşmeleri, sigorta poliçeleri, abonelik, kira ve bayilik sözleşmeleri çoğu zaman önceden basılmış metinlerdir. Karşı taraf bu metni imzalar ama maddelerini tartışma imkânı bulamaz. Türk Borçlar Kanunu bu tür hükümleri “genel işlem koşulu” olarak adlandırır ve ayrı bir denetime bağlar (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, TBK m. 20-25). Denetim yalnızca tüketiciyi değil, tacirleri de korur.
KISA CEVAP
- Genel işlem koşulu, düzenleyenin çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak için önceden ve tek başına hazırladığı hükümdür.
- “Tüm maddeler tartışılarak kabul edilmiştir” kaydı, hükmü tek başına bu nitelikten çıkarmaz.
- Karşı tarafa açıkça bilgi verilmeyen ve içeriğini öğrenme imkânı tanınmayan aleyhe koşullar yazılmamış sayılır.
- Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı koşullar da yazılmamış sayılır.
- Açık olmayan veya birden çok anlama gelen koşul düzenleyenin aleyhine yorumlanır.
- Düzenleyene tek yanlı değişiklik yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır.
Kanun metni
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 20/1 ve m. 21
Genel işlem koşulları, bir sözleşme yapılırken düzenleyenin, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla, önceden, tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir. Bu koşulların, sözleşme metninde veya ekinde yer alması, kapsamı, yazı türü ve şekli, nitelendirmede önem taşımaz. […] Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesi, sözleşmenin yapılması sırasında düzenleyenin karşı tarafa, bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi verip, bunların içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına ve karşı tarafın da bu koşulları kabul etmesine bağlıdır. Aksi takdirde, genel işlem koşulları yazılmamış sayılır. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan genel işlem koşulları da yazılmamış sayılır.
Bir hüküm ne zaman genel işlem koşuludur?
TBK m. 20 dört ölçüt koyar:
- Önceden hazırlanma: Hüküm sözleşme görüşmelerinden önce yazılmıştır.
- Tek taraflılık: Hükmü düzenleyen taraf tek başına hazırlamıştır.
- Çok sayıda kullanım amacı: Metin yalnızca bu sözleşme için değil, benzer sözleşmelerde de kullanılmak üzere hazırlanmıştır.
- Karşı tarafa sunulma: Hüküm pazarlığa açılmadan imzaya sunulmuştur.
Metinlerin birbirinin aynısı olmaması sonucu değiştirmez (TBK m. 20/2). Kanun veya yetkili makam izniyle hizmet veren banka, sigorta ve benzeri kuruluşların sözleşmelerine bu hükümler niteliğine bakılmaksızın uygulanır (TBK m. 20/4).
Üç aşamalı denetim
Yargıtay, bir hükmün genel işlem koşulu olduğu anlaşıldıktan sonra sırasıyla üç denetim yapılmasını ister. Kararına konu dosyada banka, ticari kredi kullandıran bir şirketten komisyon ve masraf adı altında kesinti yapmış, şirket de bu tutarların iadesini istemiştir:
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 23.01.2018 tarihli, E. 2016/13088, K. 2018/563 sayılı kararı
Bir sözleşme hükmünün genel işlem koşulu niteliğinde olduğunun anlaşılması halinde, genel işlem koşullarının üç aşamalı denetime tabi tutulması gerekir. Söz konusu denetim aşamaları; yürürlük (kapsam) denetimi, yorum denetimi ve içerik denetimidir.
1. Yürürlük (kapsam) denetimi, TBK m. 21: Koşul karşı tarafın bilgisi dahilinde sözleşmeye girmiş mi? Açıkça bilgi verilmemiş ve içeriği öğrenme imkânı tanınmamışsa koşul yazılmamış sayılır. Sözleşmenin niteliğine yabancı, yani şaşırtıcı bir hüküm ise bilgi verilmiş olsa bile yazılmamış sayılır. Örneğin bir araç kiralama sözleşmesinin arka sayfasına kiracının başka borçları için de kefil olduğu yazılmışsa, bu hüküm işin özelliğine yabancıdır.
2. Yorum denetimi, TBK m. 23: Koşul açık değilse veya birden çok anlama geliyorsa, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır.
3. İçerik denetimi, TBK m. 25: Koşul dürüstlük kuralına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine mi, durumunu ağırlaştırıyor mu? Bu sorunun cevabı her somut olayda ayrıca değerlendirilir.
Karar, denetimin kimleri koruduğunu da belirtir:
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 23.01.2018 tarihli, E. 2016/13088, K. 2018/563 sayılı kararı
Hem tüketiciler hem de tacirler için geçerli olan genel işlem koşulları denetimi, sözleşmelerin imzalanması aşamasında daha olumsuz durumda bulunan sözleşmenin tarafını dürüstlük kuralları kapsamında korumaktadır.
İlk derece mahkemesi kesintilerin iadesine karar vermiş, ancak bu denetimi aşamalarıyla yapmamıştır. Daire, sözleşme hükmünün üç aşamalı denetimden geçirilerek fazla kesintilerin belirlenmesi gerektiği gerekçesiyle kararı bozmuştur.
Yazılmamış sayılmanın sonucu
Bir koşulun yazılmamış sayılması sözleşmenin tamamını düşürmez. Sözleşmenin diğer hükümleri geçerliliğini korur. Düzenleyen, “Bu koşul olmasaydı sözleşmeyi yapmazdım” diyerek sözleşmeden kurtulamaz (TBK m. 22). Ortaya çıkan boşluk kanundaki yedek hükümlerle, bunlar yoksa hâkim tarafından doldurulur.
Tek yanlı değişiklik kayıtları için kanun ayrıca açık bir hüküm koyar. Düzenleyene sözleşmeyi karşı taraf aleyhine tek başına değiştirme veya yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır (TBK m. 24). “Banka faiz oranlarını dilediği zaman değiştirebilir” türünden kayıtlar bu denetime takılabilir.
İspat
Kanun, hükmün müzakere edilip edilmediğini kimin ispatlayacağını açıkça düzenlemez. Yargıtay, tüketici mevzuatından yola çıkarak önceden hazırlanmış ve sonradan doldurulmuş matbu hükümlerin kural olarak müzakere edilmemiş sayılmasını, aksinin düzenleyen tarafça ispatlanmasını kabul etmektedir. Müzakereyi gösterebilecek deliller e-posta yazışmaları, sözleşme taslakları ve değişiklik önerileridir.
Tüketici sözleşmeleri
Taraflardan biri tüketici ise 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanundaki haksız şart hükümleri de devreye girer. Bu hükümler TBK’nın genel işlem koşulları düzenlemesiyle birlikte uygulanır. Tacirler arasındaki sözleşmelerde ise koruma TBK m. 20-25’e dayanır.
Sıkça sorulan sorular
Her sayfanın imzalanmış olması koşulları geçerli kılar mı?
Kılmaz. İmza, kabulün göstergesidir. Ancak aleyhe koşulun varlığı hakkında açıkça bilgi verilmediyse veya hüküm işin niteliğine yabancıysa, imzaya rağmen koşul yazılmamış sayılır.
Küçük puntoyla yazılmış maddeler hakkında ne söylenebilir?
Yazı türü ve şekli, hükmün genel işlem koşulu sayılmasını engellemez (TBK m. 20/1). Okunması güç biçimde yazılmış aleyhe bir hüküm, bilgilendirme şartının yerine getirilip getirilmediği tartışmasında karşı tarafın lehine bir olgudur.
Tacir olan bir şirket genel işlem koşulu itirazında bulunabilir mi?
Bulunabilir. Yargıtay bu denetimin tacirler için de geçerli olduğunu açıkça belirtmektedir.
Banka kesintilerinin iadesi hangi mahkemede istenir?
Taraflar tacir ve işlem ticari ise asliye ticaret mahkemesi, kredi kullanan tüketici ise tüketici mahkemesi görevlidir. Tüketici uyuşmazlıklarında parasal sınıra göre önce tüketici hakem heyetine başvurulması gerekebilir.
Sözleşme imzalanmadan önce
Matbu sözleşmenin aleyhe hükümleri ve özellikle tek yanlı değişiklik, cezai şart, yetki ve masraf maddeleri imzadan önce okunmalıdır. Uyuşmazlık çıktığında ise önce hükmün genel işlem koşulu olup olmadığı, ardından üç denetim aşaması sırasıyla incelenmelidir.
Mevzuat: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu.
Bu yazı, 22 Ekim 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.