Türk Vatandaşlığının İstisnai Yoldan Kazanılması: Kimler, Hangi Şartlarla Yararlanabilir?

Türk vatandaşlığının genel yoldan kazanılması, beş yıllık ikamet, Türkçe bilgisi ve gelir gibi şartlara bağlıdır. Bununla birlikte kanun koyucu, Türkiye’ye önemli katkı sağlayan veya sağlayacağı değerlendirilen kişilerin, bu şartlar aranmaksızın daha kısa bir süreçle vatandaşlığa alınabilmesi için istisnai bir yol öngörmüştür. Bu yol, özellikle yatırım yoluyla vatandaşlık uygulaması nedeniyle yabancı yatırımcılar arasında yaygın olarak bilinmektedir. Bu yazıda 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m.12 kapsamında istisnai vatandaşlığın hukuki niteliği, kapsamındaki kişi grupları, yatırım kriterleri, başvuru süreci, aile bireylerinin durumu ve vatandaşlığın iptali riski ele alınmaktadır.

Kanun metni

İstisnai yolun genel yoldan farkı

Genel yolla vatandaşlıkta 5901 sayılı Kanun m.11’de sayılan şartların tamamı aranır ve karar İçişleri Bakanlığınca verilir. İstisnai yolda ise beş yıllık ikamet, Türkçe bilgisi, gelir ve yerleşme iradesi gibi şartlar aranmaz. Aranan tek kanuni şart, başvuranın millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hâlinin bulunmamasıdır. Karar makamı da farklıdır: istisnai vatandaşlık Cumhurbaşkanı kararıyla verilir. Genel yolun şartları ve başvuru usulü Türk Vatandaşlığı Başvurusu yazısında ayrıca ele alınmıştır.

İstisnai yol, bir hak değil, devletin takdir yetkisine dayanan bir imkândır. Kanunda sayılan gruptan birine girmek ve kriterleri sağlamak, vatandaşlığa alınma konusunda kesin bir hak doğurmaz. Bununla birlikte uygulamada yatırım kriterlerini eksiksiz sağlayan ve güvenlik araştırması olumlu sonuçlanan başvuruların büyük bölümü sonuçlandırılmaktadır.

Kapsamdaki kişi grupları

Olağanüstü hizmet geçenler: Türkiye’ye sanayi tesisleri getiren veya bilimsel, teknolojik, ekonomik, sosyal, sportif, kültürel ve sanatsal alanlarda olağanüstü hizmeti geçen ya da geçeceği düşünülen kişiler bu gruptadır. Bu kişiler hakkında ilgili bakanlıkların gerekçeli teklifi aranır. Örneğin uluslararası başarıları olan bir sporcu veya ülkeye önemli bir teknoloji yatırımı getiren bir bilim insanı bu kapsamda değerlendirilebilir.

Yatırımcı ikamet izni alanlar: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.31/1-j uyarınca, Türkiye’de Cumhurbaşkanınca belirlenen kapsam ve tutarda yatırım yapacak yabancılara kısa dönem ikamet izni verilir. Bu izni alan yabancılar ile eşleri ve ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocukları istisnai vatandaşlık kapsamındadır. Yatırım yoluyla vatandaşlık bu grubun içinde yer alır.

Turkuaz Kart sahipleri: 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.11 kapsamında Turkuaz Kart alan nitelikli yabancılar ile bunların eşleri ve ergin olmayan veya bağımlı çocukları da istisnai yoldan vatandaşlığa başvurabilir.

Vatandaşlığa alınması zaruri görülenler: Kamu yararı veya devletin dış ilişkileri bakımından vatandaşlığa alınması gerekli görülen kişiler bu kapsamdadır. Bu grup, takdir yetkisinin en geniş olduğu alandır.

Göçmenler: 5543 sayılı İskân Kanunu uyarınca göçmen olarak kabul edilen kişiler de istisnai yoldan vatandaşlık kazanabilir.

Yatırım yoluyla vatandaşlık kriterleri

Yatırım kriterleri, Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik m.20’de düzenlenmiştir. Bu tutarlar Cumhurbaşkanı kararlarıyla birçok kez değiştirilmiştir. 2018 yılında taşınmaz eşiği 1.000.000 ABD dolarından 250.000 ABD dolarına indirilmiş, 13.05.2022 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan ve 13.06.2022’de yürürlüğe giren değişiklikle 400.000 ABD dolarına çıkarılmıştır. Yönetmeliğe göre başlıca yatırım yolları şunlardır:

• En az 500.000 ABD doları veya karşılığı döviz ya da Türk lirası tutarında sabit sermaye yatırımı yapılması,
• En az 400.000 ABD doları veya karşılığı tutarında taşınmazın, tapu kaydına üç yıl satılmayacağına dair şerh verilmek kaydıyla satın alınması,
• En az 400.000 ABD doları karşılığı tutarında, kat irtifakı kurulmuş veya kurulmamış taşınmazın noterlikçe düzenlenen satış vaadi sözleşmesiyle, üç yıl devir ve temlik edilmeyeceğine dair şerh verilmek kaydıyla edinilmesi,
• En az 50 kişilik istihdam oluşturulması,
• Türkiye’de faaliyet gösteren bankalarda en az 500.000 ABD doları veya karşılığı mevduatın üç yıl tutulması şartıyla yatırılması,
• En az 500.000 ABD doları veya karşılığı devlet borçlanma aracının üç yıl tutulması şartıyla satın alınması,
• En az 500.000 ABD doları veya karşılığı gayrimenkul yatırım fonu veya girişim sermayesi yatırım fonu katılma payının üç yıl elde tutulması şartıyla satın alınması.

Her yatırım yolu için ilgili kurumdan uygunluk belgesi alınır. Taşınmaz yolunda Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına bağlı Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, mevduat yolunda Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, fon yolunda Sermaye Piyasası Kurulu, istihdam yolunda ise Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı uygunluk değerlendirmesini yapar.

Taşınmaz yoluyla vatandaşlıkta dikkat edilecek hususlar

Taşınmaz yolu, uygulamada en çok tercih edilen yoldur ve en çok sorunun yaşandığı alandır.

Değerleme raporu: Taşınmazın değeri, SPK lisanslı bir değerleme kuruluşunun hazırladığı raporla belirlenir. Tapu harcına esas değer, rapordaki değer ve satış bedeli birbiriyle uyumlu olmalıdır. Değerin yapay olarak yüksek gösterilmesi, uygunluk belgesinin verilmemesine ve ileride vatandaşlığın iptaline yol açabilir.

Ödemenin bankacılık kanalıyla yapılması ve döviz satışı: Satış bedelinin banka aracılığıyla ödenmesi ve dövizin Türkiye’deki bir bankaya satıldığını gösteren döviz alım belgesinin alınması aranmaktadır. Elden yapılan ödemeler veya belgelendirilemeyen transferler uygunluk belgesine engel olur.

Taşınmazın niteliği: 12.12.2023 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararıyla, vatandaşlık amacıyla edinilebilecek taşınmaz türlerine sınırlama getirilmiştir. Uygulamada üzerinde yapı bulunmayan arsa ve tarla niteliğindeki taşınmazlar bakımından ek şartlar aranmaktadır. Ayrıca daha önce vatandaşlık amacıyla kullanılmış taşınmazların aynı amaçla yeniden kullanılması kabul edilmemektedir.

Üç yıllık şerh: Tapu kaydına konulan şerh nedeniyle taşınmaz üç yıl satılamaz. Bu süre içinde taşınmazın satılması, vatandaşlık başvurusunun reddine veya kazanılmışsa iptal sürecine yol açabilir.

Yabancıların taşınmaz edinme sınırları: Yabancıların Türkiye’de taşınmaz edinimi, 2644 sayılı Tapu Kanunu m.35 uyarınca mütekabiliyet, askerî yasak ve güvenlik bölgesi gibi sınırlamalara tabidir. Taşınmazın bu sınırlamalara takılıp takılmadığı satıştan önce kontrol edilmelidir.

Başvuru süreci

Yatırım yoluyla istisnai vatandaşlık süreci genellikle şu adımlardan oluşur:
1) Yatırımın yapılması ve ilgili kurumdan uygunluk belgesinin alınması,
2) Uygunluk belgesine dayanılarak 6458 sayılı Kanun m.31/1-j kapsamında yatırımcı ikamet izni başvurusu yapılması,
3) Vatandaşlık başvurusunun, yatırımcılara yönelik özel birimlerde veya il nüfus ve vatandaşlık müdürlüklerinde yapılması,
4) Güvenlik araştırması ve dosyanın Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünce incelenmesi,
5) Cumhurbaşkanı kararının verilmesi ve kişinin nüfus kütüğüne tescil edilmesi.

Başvuru sırasında pasaport, doğum belgesi, medeni hâl belgesi, evlilik belgesi ve çocukların doğum belgeleri apostilli ve noter onaylı Türkçe tercümeleriyle birlikte sunulur. Aile bireylerinin de aynı dosyada başvuruya dahil edilmesi mümkündür.

Aile bireylerinin durumu

İstisnai vatandaşlık kapsamındaki yatırımcının yabancı eşi ve kendisinin veya eşinin ergin olmayan ya da bağımlı yabancı çocukları da aynı yoldan vatandaşlık kazanabilir. Ergin olan ve bağımlı olmayan çocuklar ise bu kapsama girmez; bu çocuklar için ayrı bir yatırım veya genel yolla başvuru gerekir. Bağımlılık, ağır hastalık veya engellilik gibi nedenlerle kişinin bakımının ebeveyne bağlı olmasını ifade eder ve sağlık raporuyla belgelenir.

Vatandaşlığın iptali

5901 sayılı Kanun m.31 uyarınca, vatandaşlığın kazanılmasında gerçeğe aykırı beyanda bulunulması veya önemli hususların gizlenmesi suretiyle vatandaşlık kazanıldığının tespit edilmesi hâlinde, vatandaşlık iptal edilir. Yatırım yoluyla vatandaşlıkta bu durum özellikle şişirilmiş değerleme raporları, muvazaalı satışlar, bedelin geri ödendiği görünürde işlemler ve sahte banka belgeleri nedeniyle ortaya çıkmaktadır. İptal kararı, iptal edilen kişiyle birlikte bu yolla vatandaşlık kazanan aile bireylerini de etkileyebilir. Kazanma kararı Cumhurbaşkanı kararı olduğundan, bu kararın iptaline veya geri alınmasına ilişkin Cumhurbaşkanı kararına karşı iptal davası Danıştayda ilk derece mahkemesi sıfatıyla görülür (2575 sayılı Danıştay Kanunu m. 24/1-a); dava süresi tebliğden itibaren altmış gündür. İptal kararı, karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder ve ilgili kişiye bağlı olarak vatandaşlık kazanan eş ve çocuklar hakkında da uygulanır (5901 s. K. m. 32).

Ret kararına karşı başvuru yolları

İstisnai vatandaşlık başvurusunun reddi de idari bir işlemdir. Ret kararına karşı tebliğden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir (2577 sayılı İYUK m.7). Uygunluk belgesinin verilmemesi, ikamet izninin reddi ve vatandaşlık başvurusunun reddi ayrı idari işlemler olduğundan her birine karşı ayrı ayrı dava açılması gerekebilir. Güvenlik araştırmasına dayanan ret kararlarında mahkeme, idareden ret işleminin dayandığı bilgi ve belgeleri ister.

Danıştay kararlarında istisnai vatandaşlık

İstisnai yoldan vatandaşlıkla ilgili uyuşmazlıkların önemli bölümü, vatandaşlık kazanıldıktan sonra yatırım şartlarının gerçekte sağlanmadığının anlaşılması üzerine verilen geri alma ve iptal kararlarından doğmaktadır. Bu kararlar Cumhurbaşkanı kararı niteliğinde olduğundan, davalara Danıştay 10. Dairesi ilk derece mahkemesi olarak bakmaktadır.

Ön koşulun sağlanmaması ve geri alma

Danıştay, 5901 sayılı Kanunun 12/1-b bendi yoluyla vatandaşlık kazanılabilmesi için önce 6458 sayılı Kanunun 31/1-j bendindeki yatırımcı ikamet izni koşulunun taşınması gerektiğini, yatırımın kapsam ve tutarının ise Yönetmeliğin 20. maddesiyle belirlendiğini vurgulamaktadır. Daire, yatırım şartının vatandaşlığa alınma tarihinden önce mevcut olmadığının sonradan öğrenilmesi hâlinde de Cumhurbaşkanı kararının geri alınabileceğini kabul etmiştir.

Bu kararın uygulamadaki anlamı açıktır: vatandaşlık kararının verilmiş olması, yatırımın hukuki geçerliliğine ilişkin sorunları ortadan kaldırmaz. Değerleme raporu, satış bedelinin ödenme biçimi ve döviz satışı ile ilgili bir eksiklik yıllar sonra ortaya çıksa bile vatandaşlık kararının geri alınmasına yol açabilir.

Gerçeğe aykırı döviz alım belgesi

Danıştay, döviz alım belgelerinin gerçeğe aykırı düzenlendiği gerekçesiyle birden fazla ailenin vatandaşlığının aynı Cumhurbaşkanı Kararıyla geri alındığı bir dosyada, her yatırımcının döviz alım belgesi ve uygunluk belgesinin kendi adına düzenlenmiş ayrı işlemler olduğunu belirtmiştir. Bu nedenle farklı ailelerin tek dilekçeyle birlikte dava açması mümkün görülmemiş, her aile yönünden ayrı dava açılması gerektiği kabul edilmiştir (Danıştay 10. Daire, E. 2023/6208, K. 2025/169, T. 14.01.2025). Aynı yatırım projesinden taşınmaz alan yabancıların ortak dava açmayı düşünmesi hâlinde bu usul kuralına dikkat edilmesi gerekir.

Millî güvenlik gerekçesi ve aile bireyleri

Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil eden bir hâlin bulunduğu bilgisine dayanılarak tesis edilen iptal işlemlerinde Danıştay, devletin hükümranlık yetkisini öne çıkarmaktadır. Daire, eşinden ayrı listeyle vatandaşlık kazanmış olsa bile aile bireyinin vatandaşlığının, eş hakkındaki güvenlik bilgileri esas alınarak iptal edilmesini hukuka aykırı bulmamıştır.

5901 sayılı Kanunun 12. maddesine 7039 sayılı Kanunla eklenen ikinci fıkra uyarınca millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil eden hâli bulunanların talepleri doğrudan İçişleri Bakanlığınca reddedilir. Bu durumda dava, Cumhurbaşkanı kararına değil Bakanlık işlemine karşı açıldığından idare mahkemesinde görülür.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Yatırım kararını değerleme raporuna bakmadan vermek. Rapordaki değer ile satış bedeli ve tapu harcına esas değer arasındaki uyumsuzluk, uygunluk belgesinin reddine ya da sonradan geri almaya dayanak olabilir.
• Satış bedelinin bir bölümünü elden ödemek veya döviz satışını belgelendirmemek. Danıştay kararlarında geri alma gerekçelerinin başında döviz alım belgesine ilişkin aykırılıklar gelmektedir.
• Satıcı ile bedelin bir kısmının iadesi konusunda gizli anlaşma yapmak. Bu tür muvazaalı işlemler 5901 sayılı Kanunun 31. maddesindeki önemli hususların gizlenmesi kapsamında değerlendirilebilir.
• Üç yıllık şerhi aşmak için taşınmazı satış vaadi, kira veya vekâletname gibi yollarla fiilen devretmek.
• Vatandaşlık kararının iptaline karşı süresi içinde ve doğru yargı merciinde dava açmamak. Cumhurbaşkanı kararına karşı dava Danıştayda, Bakanlık ret işlemine karşı dava idare mahkemesinde açılır.
• Ergin ve bağımlı olmayan çocuğun aynı dosyadan yararlanacağını varsaymak. Kanun yalnız ergin olmayan veya bağımlı çocukları kapsar.

Süreler ve merciler özeti

• Ret işlemine karşı dava: tebliğden itibaren altmış gün, idare mahkemesi (İYUK m. 7).
• Başvuruya otuz gün içinde cevap verilmemesi: istem reddedilmiş sayılır; zımni ret üzerine altmış günlük dava süresi işler (İYUK m. 10).
• Cumhurbaşkanı kararıyla geri alma veya iptal: tebliğden itibaren altmış gün, Danıştay ilk derece.
• Taşınmaz ve yatırım araçlarında elde tutma süresi: üç yıl (Yönetmelik m. 20).

Örnek olay

Yabancı uyruklu C, İstanbul’da 420.000 ABD doları karşılığında kat mülkiyeti kurulmuş bir daire satın alır. Bedel, yurt dışından Türkiye’deki bir bankaya transfer edilir ve döviz satışı yapılarak döviz alım belgesi düzenlenir. Lisanslı değerleme kuruluşunun raporu, değeri 425.000 ABD doları olarak belirler. Tapu kaydına üç yıl satılmayacağına dair şerh konulur ve Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğünden uygunluk belgesi alınır. C, eşi ve on iki yaşındaki çocuğu ile birlikte yatırımcı ikamet izni ve vatandaşlık başvurusu yapar. Güvenlik araştırması olumlu sonuçlanırsa aile, Cumhurbaşkanı kararıyla Türk vatandaşlığını kazanır. C’nin yirmi iki yaşındaki ve bağımlı olmayan diğer çocuğu ise bu başvurudan yararlanamaz.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

İstisnai yoldan vatandaşlık, genel yoldaki uzun ikamet ve uyum şartlarını aramayan, ancak kriterlerin belgelenmesinde son derece titiz davranılmasını gerektiren bir süreçtir. Yatırım yoluyla vatandaşlıkta değerleme raporu, bankacılık kanalıyla ödeme, döviz alım belgesi, taşınmazın niteliği ve üç yıllık şerh, başvurunun kaderini belirleyen başlıca unsurlardır. Gerçeğe aykırı belgeyle kazanılan vatandaşlık her zaman iptal riski taşıdığından, yatırım kararından önce taşınmazın hukuki durumunun ve satış işleminin bütün belgelerinin hukuki açıdan incelenmesi önem taşır.

Mevzuat: 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m.12, 20, 31; Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik m.20; 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.31; 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.11; 2644 sayılı Tapu Kanunu m.35; 5543 sayılı İskân Kanunu.

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata ve ulaşılabilen yargı kararlarına göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumlar için hukuki destek alınması önerilir.