Ceza Muhakemesinde Teşhis ve Yüzleştirme

Bir gasp olayında mağdurun elindeki tek delil, failin yüzünü görmüş olmasıdır. Kolluk bir şüpheli yakalar ve mağdura “bu kişi mi?” diye sorar. Bu soru basit görünse de, nasıl sorulduğu sonucu belirleyebilir. Tek bir kişinin gösterilmesi, mağdurun zihnini yönlendirebilir ve masum birinin mahkûm olmasına yol açabilir. Bu nedenle teşhis işleminin belirli bir usulle yapılması gerekir. Yüzleştirme ise tanıkların veya tanıkla şüphelinin karşı karşıya getirilmesidir ve kanunda sınırlı hâllere bağlanmıştır.

Kanun metni

Teşhis nedir ve nasıl yapılır?

Teşhis, olayın faili hakkında mağdur veya tanığın görsel hafızasına dayanan bir delil elde etme yöntemidir. Ceza Muhakemesi Kanunu teşhis işleminin ayrıntılı usulünü tek bir maddede düzenlememiştir. Usul esas olarak Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği ile Yargıtay içtihatlarıyla şekillenmiştir. Bu kaynaklara göre usulüne uygun bir teşhiste şu hususlara dikkat edilir:

• Önce tarif: Teşhis yapacak kişiden, failin eşkâli önce ayrıntılı olarak alınır ve tutanağa geçirilir.
• Benzer kişiler arasında gösterme: Şüpheli tek başına değil, yaş, boy, kilo ve giyim bakımından benzer özellikler taşıyan başka kişilerle birlikte gösterilir.
• Yönlendirmeden kaçınma: Teşhis yapacak kişiye şüphelinin hangisi olduğu ima edilmez.
• Görülmeden gözetleme: Teşhis yapan kişinin güvenliği için uygun hâllerde tek yönlü cam gibi düzenekler kullanılabilir.
• Tutanak: Teşhis sırasında bulunan kişiler, teşhis yapanın açıklamaları ve tereddütleri tutanağa geçirilir.

Fotoğraftan teşhis. Uygulamada mağdura fotoğraf albümü gösterilerek teşhis yapıldığı da görülür. Fotoğraftan teşhis, kişinin bizzat görülmesine göre daha zayıf bir yöntemdir. Bu nedenle mümkün olduğunda şüphelinin bizzat gösterildiği usulüne uygun bir teşhisle desteklenmesi önem taşır. Tek bir fotoğrafın gösterilmesi ise yönlendirme riskini artırır.

Ölü üzerinde teşhis. CMK 86 uyarınca otopsiden önce ölünün kimliği belirlenir ve elde edilmiş bir şüpheli varsa, teşhis edilmek üzere ölü ona da gösterilebilir.

Görgü tanığı hafızası neden yanılır?

Teşhis delilinin dikkatle ele alınmasının nedeni, insan hafızasının bir kamera gibi çalışmamasıdır. Hafıza, olay anında kaydedilen bilgilerin sonradan yeniden kurulmasıyla işler ve bu yeniden kurma sırasında dış etkilere açıktır. Hukuk psikolojisi alanındaki araştırmalar, görgü tanığının yanılmasına yol açan başlıca etkenleri şöyle sıralar:

• Stres ve korku: Silahlı bir saldırıya uğrayan kişinin dikkati çoğu zaman failin yüzüne değil, silaha yönelir. Yüksek stres altında gözlem kalitesi düşer.
• Görme koşulları: Olayın süresi, ışık durumu, mesafe ve failin yüzünün açık olup olmadığı tanıma kabiliyetini doğrudan etkiler.
• Zaman: Olay ile teşhis arasındaki süre uzadıkça hafıza zayıflar ve sonradan edinilen bilgilerle karışır.
• Sonradan gelen bilgiler: Mağdura gösterilen fotoğraflar, basında çıkan haberler veya kolluğun “şüpheliyi yakaladık” gibi açıklamaları, hafızadaki görüntünün değişmesine yol açabilir.
• Güven ile doğruluk arasındaki fark: Teşhis yapan kişinin “kesinlikle bu” demesi, teşhisin doğru olduğunu göstermez. Özellikle kolluğun teşhisten sonra “doğru kişiyi seçtiniz” gibi bir onay vermesi, kişinin sonraki aşamalardaki güvenini yapay olarak artırır.

Bu nedenle mahkemelerin teşhise dayanırken teşhis yapan kişinin olaydaki görme koşullarını, ilk tarifini, teşhis sırasındaki tereddütlerini ve teşhisin hangi koşullarda yapıldığını birlikte değerlendirmesi gerekir. Yalnızca duruşmadaki “evet, bu kişi” beyanına dayanılarak kurulan hükümler bu değerlendirmeyi içermez.

İyi uygulama örnekleri

Kanunda ayrıntılı düzenleme bulunmadığından teşhisin güvenilirliği büyük ölçüde uygulamaya bağlıdır. Karşılaştırmalı hukukta ve bilimsel çalışmalarda önerilen yöntemler, Türk uygulamasında da teşhisin delil değerini artırır:

1. Teşhisi yöneten görevlinin şüpheliyi bilmemesi. Teşhis sırasını düzenleyen kolluk görevlisi şüphelinin hangisi olduğunu bilmezse, bilinçsiz yönlendirme riski ortadan kalkar.
2. Teşhis yapana uyarı. Teşhis yapacak kişiye, failin sırada bulunmayabileceği ve “tanımıyorum” demenin de geçerli bir cevap olduğu söylenir.
3. Güven beyanının hemen kaydı. Kişinin teşhis anındaki emin olma derecesi kendi sözleriyle tutanağa geçirilir. Sonraki aşamalarda artan güven bu kayıtla karşılaştırılabilir.
4. Görüntü kaydı. Teşhis işleminin baştan sona kamerayla kaydedilmesi, yönlendirme olup olmadığının sonradan denetlenmesine imkân verir.
5. Birden fazla tanık varsa ayrı teşhis. Tanıkların teşhisi birbirlerini görmeden ve ayrı ayrı yapması, birbirlerinden etkilenmelerini önler.

Şüphelinin müdafiinin teşhis işleminde hazır bulunmasına imkân tanınması da savunma hakkı ve sonradan doğabilecek itirazların önlenmesi bakımından yararlıdır.

Kamera görüntüsü ve ses üzerinden teşhis

Günümüzde birçok olay güvenlik kameralarıyla kaydedilir. Kamera görüntüsündeki kişinin sanık olup olmadığı, görüntü kalitesi yeterliyse kriminal laboratuvarda yapılacak yüz karşılaştırma incelemesiyle tespit edilebilir. Mağdurun veya tanığın kamera görüntüsüne bakarak “bu kişi sanıktır” demesi ise bir teşhis değil, görüntünün yorumudur ve bilimsel bir incelemenin yerini tutmaz.

Ses teşhisi de benzer sorunlar taşır. Telefonla tehdit edilen bir mağdurun sesi tanıdığını söylemesi, ses kaydı varsa uzman bir ses analiziyle desteklenmelidir. CMK 81, teşhis için şüphelinin sesinin de kayda alınabileceğini öngörür; bu kayıt bilimsel karşılaştırmanın temelini oluşturur.

Yüzleştirme

Yüzleştirme, beyanları birbiriyle çelişen tanıkların veya tanık ile şüphelinin karşı karşıya getirilerek beyanlarının sınanmasıdır. CMK 52/2, kovuşturma evresine kadar yüzleştirmeyi iki hâlle sınırlamıştır:

• Gecikmesinde sakınca bulunan hâller,
• Kimliğin belirlenmesine ilişkin hâller.

Bu sınırlamanın amacı, soruşturma evresinde tanıkların birbirinden etkilenmesini ve şüpheli karşısında baskı altında kalmasını önlemektir. Kovuşturma evresinde ise duruşmada tanıkların ve sanığın birlikte bulunması ve sorular yöneltilmesi doğal bir süreçtir. Tanıklığın genel kuralları için Ceza Muhakemesinde Tanıklık: Tanıklıktan Çekinme Hakkı ve Usul (CMK 43-58) yazımıza bakılabilir.

Teşhisin delil değeri

Teşhis, diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirilir. Usulüne uygun yapılmış ve diğer delillerle desteklenen teşhis, mahkûmiyete esas alınabilir. Usule aykırı teşhis ise mutlak olarak hukuka aykırı delil sayılmasa da delil değerinin ciddi biçimde zayıflamasına neden olur. Teşhis yapan kişinin olay sırasında faili görme koşulları, olay ile teşhis arasındaki süre ve önceki tarifiyle teşhis ettiği kişi arasındaki uyum da değerlendirilir.

Yargıtay kararı

Yargıtay 2. Ceza Dairesi, şikâyetçinin telefonunu verdiği kişiyi tekrar görse tanıyabileceğini söylediği bir hırsızlık dosyasında, bölge adliye mahkemesinin teşhis yaptırmadan verdiği beraat kararını bozmuştur:

Bölge adliye mahkemesi, olaydan bu yana uzun süre geçtiği için teşhisin sağlıklı olmayacağını varsayarak teşhis yaptırmamıştı. Daire, bu varsayımın eksik kovuşturma olduğunu kabul etmiştir. Karar, teşhisin güvenilirliğine ilişkin değerlendirmenin teşhis yapılmadan önceden yapılamayacağını; önce usulüne uygun teşhisin yaptırılması, ardından sonucunun diğer delillerle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Örnek olay

Gece yarısı bir markette silahlı soygun olur. Kasiyer, failin yüzünü yaklaşık on saniye, kapüşonlu ve yarı karanlık bir ortamda görür; ilk ifadesinde “yirmili yaşlarda, zayıf, sakallı” bir tarif verir. İki hafta sonra kolluk, başka bir olaydan yakalanan bir genci kasiyere tek başına gösterir ve “bu mu?” diye sorar. Kasiyer “galiba o” der. Duruşmada ise “kesinlikle o” diye beyanda bulunur. Bu dosyada teşhis, tek kişinin gösterilmesi nedeniyle usule aykırıdır ve kasiyerin güveninin zamanla arttığı görülmektedir. Savunma, teşhisin delil değerinin bulunmadığını, market kamerasının görüntülerinin yüz karşılaştırma incelemesine gönderilmesini ve sanığın olay saatinde başka bir yerde bulunduğunu gösteren baz istasyonu kayıtlarının getirtilmesini isteyebilir. Mahkûmiyet yalnızca bu teşhise dayanırsa hüküm bozma riski taşır.

Usulsüz teşhise ilişkin diğer Yargıtay kararları

Duruşmada tek kişinin gösterilmesi

Yargıtay 6. Ceza Dairesi, 16.03.2022 tarihli, E. 2021/8739, K. 2022/3655 sayılı kararında, soruşturma aşamasında çok sayıda kişi arasına konularak Polis Vazife ve Salahiyet Kanununa uygun biçimde yaptırılan teşhiste sanığı tanıyamayan müştekinin, mahkemedeki ilk duruşmada ses ve görüntü bilişim sistemi üzerinden yalnızca sanığın ekranda ayrı gösterilmesiyle onu teşhis etmesini değerlendirmiştir. Daire, bu işlemin teşhis sayılamayacağını açıkça belirtmiştir. Müştekinin kaçışta kullanılan motosikletin rengine ilişkin anlatımının kamera izleme tutanağıyla çelişmesi ve sanığın yalnızca kaçış güzergâhından tesadüfen geçtiğinin görülmesi dışında delil bulunmaması karşısında, beraat yerine mahkûmiyet hükmü kurulmasını bozma nedeni saymıştır.

Bu karar, ilk teşhiste tanıyamayan kişinin sonradan, üstelik yönlendirici bir ortamda sanığı tanımasının delil değerinin çok düşük olduğunu gösterir. Bir kez tek başına gösterilen sanık, tanığın zihninde artık “şüpheli” olarak yer eder ve sonraki her teşhis bu izlenimden etkilenir.

Fotoğraf göstererek yapılan teşhis

Yargıtay 6. Ceza Dairesi, 15.12.2021 tarihli, E. 2021/3316, K. 2021/19609 sayılı kararında, nitelikli hırsızlık suçundan kurulan mahkûmiyet hükmünü incelemiştir. Dosyada tanığa usulüne uygun canlı teşhis yaptırılmamış, talimat mahkemesi tarafından tanığa yalnızca sanığın fotoğrafı gösterilmiştir. Daire, bu işlemin usule aykırı olduğunu, sanığın suçlamayı kabul etmediğini ve mahkûmiyete yeterli, her türlü şüpheden uzak delil bulunmadığını belirterek şüpheden sanığın yararlanacağı ilkesi uyarınca beraat yerine mahkûmiyet kararı verilmesini bozma nedeni yapmıştır.

Yargıtay 9. Ceza Dairesi de 21.11.2024 tarihli, E. 2024/4471, K. 2024/9995 sayılı kararında benzer bir sonuca varmıştır. Katılan, kolluktaki ilk ifadesinde sanığı arkadan gördüğü için teşhis edemeyeceğini söylemiş, ancak daha sonra düzenlenen canlı teşhis tutanağında sanığı kesin ve net biçimde teşhis ettiği yazılmıştır. Soruşturma evresinde tanıklara sanığın fotoğrafları gösterilerek yaptırılan teşhislerin de usulüne uygun olmadığı tespit edilmiştir. Daire, bu çelişkiler ve usulsüzlükler karşısında sanığın atılı suçları işlediğine dair kesin delil bulunmadığını kabul ederek mahkûmiyeti hukuka aykırı bulmuştur.

Kararlardan çıkan ölçütler

Yukarıdaki kararlar birlikte değerlendirildiğinde, uygulamada aranan ölçütler şöyle özetlenebilir:

• Teşhis, şüphelinin fiziksel özellikleri benzer başka kişiler arasında gösterilmesiyle yapılmalıdır; tek kişinin gösterilmesi teşhis sayılmaz.
• Fotoğraf üzerinden teşhis, ancak canlı teşhisin imkânsız olduğu hâllerde ve yine birden fazla fotoğraf arasında yapılmalıdır.
• Tanığın ilk beyanında faili tanıyamayacağını söylemesi ile sonraki kesin teşhis arasındaki çelişki mahkemece açıklanmalıdır.
• Teşhis tek başına mahkûmiyete dayanak yapılacaksa, diğer delillerle desteklenmesi aranır; desteklenmeyen ve usulsüz teşhis şüpheden sanık yararlanır ilkesinin uygulanmasına yol açar.

Savunma açısından teşhis tutanağının kim tarafından, hangi koşullarda ve kaç kişi arasında düzenlendiği ilk incelenmesi gereken husustur. Tutanakta diğer kişilerin fiziksel özellikleri, teşhis eden kişiye önceden fotoğraf gösterilip gösterilmediği ve teşhisin kaç saniyede yapıldığı gibi bilgilerin bulunmaması, işlemin güvenilirliğini sorgulamak için önemli bir dayanaktır.

Sıkça sorulan sorular

Sonuç

Teşhis, mağdur ve tanığın görsel hafızasına dayanan ve yönlendirmeye açık bir delil elde etme yöntemidir. Usulüne uygun teşhis için şüphelinin benzer kişiler arasında gösterilmesi ve sonucun tutanağa bağlanması gerekir. Yüzleştirme ise kovuşturma evresine kadar CMK 52/2’deki sınırlı hâllerde yapılabilir. Yargıtay, faili tanıyabileceğini söyleyen kişiye teşhis yaptırılmadan karar verilmesini eksik kovuşturma saymaktadır.

İlgili yazılar: Ses ve Görüntü Karşılaştırma İncelemesi: Kimlik Tespiti ve Bilirkişi Raporu, Ceza Muhakemesinde İkrar, Ceza Muhakemesinde Maddi Gerçek İlkesi: Anlamı, Sınırları ve Yargıtay

Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.