Cezaevi İzinleri: Mazeret İzni, Özel İzin, İş Arama İzni ve İzinden Geç Dönmenin Sonuçları (5275 m.92-97)

Hükümlünün cezaevinden geçici olarak ayrılabilmesi, hem aile bağlarının korunması hem de salıverilmeden önce dış dünyaya uyum bakımından önem taşır. 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun, üç tür izin öngörür: yakınların ölümü, ağır hastalığı veya afetler için mazeret izni, açık cezaevindeki hükümlüler için düzenli özel izin ve salıverilmeye yakın hükümlüler için iş arama izni. İzinde geçen süre cezadan sayılır. Buna karşılık izinden dönmemek veya geç dönmek, disiplin cezasından firar suçuna kadar ağır sonuçlar doğurur. Bu yazıda izin türleri, şartları, kimin onay verdiği ve izin ihlalinin sonuçları açıklanmaktadır.

Kanun metni

Kapalı cezaevinden dışarı çıkma hâlleri

5275 m.92’ye göre kapalı kurumdaki hükümlü; izin, hastaneye veya duruşmaya sevk, eğitim, işyurdu, cezanın ertelenmesi, salıverilme, nakil ve doğal afet hâlleri dışında ve yetkili makamın yazılı emri olmadıkça kurum dışına çıkarılamaz. İzin, bu sayılan hâllerden biridir ve kanunda ayrıntılı şartlara bağlanmıştır. İzinlerin kullandırılmasına ilişkin ayrıntılar Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelik’te düzenlenmiştir.

Yüksek güvenlikli kapalı ceza infaz kurumlarında bulunanlar, 93. madde uyarınca mazeret, özel ve iş arama izinlerinden yararlanamaz. Ancak aşağıda açıklanan refakatli cenaze ve hasta ziyareti izni, 25. madde kapsamındaki ağırlaştırılmış müebbet hükümlüleri dışında bu kurumlardaki hükümlüler için de mümkündür.

Mazeret izni (m.94/1)

Mazeret izni, cezasının onda birini iyi hâlle geçirmiş hükümlülere, istekleri üzerine verilir. İki durum öngörülmüştür:

Yakının ölümü: Ana, baba, eş, kardeş veya çocuğun ölümü hâlinde izni, kurum en üst amirinin önerisi ve Cumhuriyet başsavcılığının onayı verir.

Ağır hastalık veya afet: Aynı yakınlardan birinin hayati tehlike doğuran ağır hastalığı veya deprem, su baskını, yangın gibi bir felaketten zarar görmesi belgelenirse, kurum en üst amirinin görüşü ve başsavcılığın önerisiyle Adalet Bakanlığı onay verir.

İzin süresi yol hariç on güne kadardır. İzin hükümlüye refakatçi olmaksızın kullandırılır. Bu nedenle uygulamada iyi hâl ve tehlikesizlik değerlendirmesi titizlikle yapılır. Ağır hastalık için sağlık kurulu raporu, ölüm için ölüm belgesi veya defin ruhsatı, afet için valilik veya AFAD belgesi dilekçeye eklenmelidir.

Refakatli cenaze ve hasta ziyareti izni (m.94/2)

Cezasının onda birini doldurmamış veya kapalı ya da yüksek güvenlikli kurumda bulunan hükümlü de, güvenlik bakımından sakınca oluşturmaması ve tehlikeli olmaması koşuluyla, dış güvenlik görevlisinin refakatinde şu izinleri alabilir:

• İkinci derece dahil kan veya kayın hısımlarından birinin ya da eşinin ölümü hâlinde cenazeye katılmak için yol hariç iki güne kadar,
• Ana, baba, eş, kardeş, çocuk ile eşin anne veya babasının hayati tehlike doğuran ağır hastalığı sağlık kurulu raporuyla belgelenirse, her biri için toplam iki defaya mahsus olmak üzere hasta ziyareti için yol hariç bir güne kadar.

Bu izinlerde onay Cumhuriyet başsavcısından alınır. Gece konaklama gerekirse hükümlünün kendi evinde, yakınının evinde veya gidilen yerdeki kapalı cezaevinde kalmasına vali karar verir. Yurt dışına çıkmayı gerektiren hâllerde bu izin verilemez. Cenaze izinlerinde zaman çok kısıtlı olduğundan, ölüm haberi alındığında aile tarafından kurum müdürlüğüne ve başsavcılığa derhâl yazılı başvuru yapılması ve ölüm belgesinin aynı gün iletilmesi gerekir.

Özel izin (m.95)

Özel izin, açık cezaevindeki hükümlülerin en sık kullandığı izindir. Açık ceza infaz kurumunda bulunanlar ile kapalı kurumda olup açık kuruma ayrılmaya hak kazananlar, aile bağlarını sürdürmek ve dış dünyaya uyum sağlamak amacıyla üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar izin alabilir. Öneri kurum en üst amirinden, onay başsavcılıktan gelir. 7242 sayılı Kanunla eklenen cümle uyarınca hastalık veya doğal afet gibi zorunlu hâllerde birikmiş izinler birleştirilerek kullandırılabilir.

Özel izin bir hak değil, takdire bağlı bir imkândır. İyi hâl, kurum düzenine uyum ve izin süresinde kalınacak adresin uygunluğu değerlendirilir. İzin süresinde hükümlü, bildirdiği adreste bulunmalı ve kolluk denetimine açık olmalıdır. Açık cezaevine ayrılma şartları için Kapalı ve Açık Cezaevi: Açığa Ayrılma Şartları ve Süreleri yazımıza bakılabilir.

Çocuk hükümlüler bakımından 51. madde ayrıca bazı ödül niteliğinde çıkış imkânları öngörür. Örneğin yanında kalacak yakını bulunmayan çocuk hükümlü, kullanamadığı özel izin yerine gündüzleri il sınırları içinde izin geçirebilir.

İş arama izni (m.96)

Cezasının en az altı ayını kesintisiz cezaevinde geçirmiş ve koşullu salıverilmesine bir ay kalmış hükümlüye, salıverildikten sonra uyum sorunu yaşamaması ve iş bulabilmesi için çalışma günlerinde sekiz saate kadar izin verilebilir. Öneri kurum en üst amirinden, onay başsavcılıktan gelir. Bu izinde hükümlünün iş görüşmesi yapacağı yerleri bildirmesi ve gün sonunda kuruma dönmesi gerekir.

İzinden geç dönme ve dönmeme (m.97)

İzin kurallarının en ağır yaptırımı 97. maddededir:

İki güne kadar gecikme: İzin süresini iki gün veya daha az geçiren hükümlü hakkında disiplin işlemi yapılır. 44. maddenin ikinci fıkrasının (l) bendi uyarınca izin süresini mazeretsiz en fazla iki gün geçirmek, bir günden on güne kadar hücre cezasını gerektirir.

İki günden fazla gecikme veya hiç dönmeme: Bu hükümlüler hakkında TCK 292 ve izleyen maddelerdeki hükümlünün kaçması suçuna ilişkin hükümler uygulanır. Ayrıca firar, 44/3-ı uyarınca on bir günden yirmi güne kadar hücre cezasını gerektiren disiplin eylemidir.

Özel izin yasağı: İzinden dönmeyen veya iki günden fazla geç dönen hükümlüler ile firar edenlere bir daha özel izin verilmez (m.97/3).

Açık cezaevinden çıkarılma: Firar eden hükümlüler, 14. maddenin beşinci fıkrası uyarınca idare ve gözlem kurulu kararıyla kapalı kuruma gönderilir.

Zorlayıcı nedenler: Salgın hastalık, doğal afet, savaş veya seferberlik nedeniyle izinden dönemeyen veya geç dönen hükümlülere ceza verilmez (m.97/1, 7242 ile eklenen cümle).

Bu nedenle izinde hastalanan veya kaza geçiren hükümlü, dönüş saatinden önce kurum müdürlüğüne haber vermeli, en yakın savcılığa veya kolluğa başvurmalı ve sağlık raporunu almalıdır. Mazeretin sonradan belgelenmesi mümkün olsa da, dönüş saatinden önce bildirim yapılması disiplin soruşturmasında belirleyicidir. Firar suçunun ayrıntıları için Hükümlü veya Tutuklunun Kaçması (Firar) Suçu (TCK 292): İzinden Dönmeme ve Ceza yazımıza bakılabilir.

Salgın izinleri ve sona ermesi

7242 sayılı Kanunla eklenen geçici 9. maddenin beşinci fıkrası, Covid-19 salgını nedeniyle açık cezaevindeki ve denetimli serbestlikteki hükümlüleri belirli süreler için izinli saymıştı. Bu izinler Adalet Bakanlığınca defalarca uzatılmış, 7456 sayılı Kanunla eklenen geçici 10. madde uyarınca 31.07.2023 itibarıyla izinde olan hükümlülerin, izin bitimini takip eden on beş gün içinde kurumlarına dönmeleri öngörülmüştür. Salgın izinlerinden geç dönme uyuşmazlıkları hâlâ infaz hâkimliklerinin önüne gelmektedir. Bu dönemin infaz düzenlemeleri için 7242 Sayılı Kanun ve Sonraki İnfaz Düzenlemeleri: 2020’den 2026’ya Koşullu Salıverilme ve Denetimli Serbestlik yazımıza bakılabilir.

İzin ret kararlarına karşı başvuru

Özel veya mazeret izni talebinin reddi bir idari infaz işlemidir. Bu karara karşı 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu’nun 5. maddesi uyarınca, öğrenmeden itibaren on beş gün, her hâlde işlemden itibaren otuz gün içinde infaz hâkimliğine şikâyet yoluna gidilebilir. Ancak cenaze izni gibi acil hâllerde şikâyet süreci sonucu değiştirecek hızda işlemeyebilir; bu nedenle ilk başvurunun eksiksiz belgelerle yapılması önemlidir. Şikâyet yolu için İnfaz Hâkimliği Nedir? Görevleri, Şikâyet Süresi ve İtiraz (4675 Sayılı Kanun) yazımıza bakılabilir.

Örnek olay

Hırsızlık suçundan üç yıl hapis cezası alan ve doğrudan açık cezaevinde cezasını çeken bir hükümlü, üç ayda bir yedi günlük özel izin kullanmaktadır. Bir izin sırasında annesi hastaneye kaldırılır ve hükümlü dönüş gününde kuruma gitmez; iki gün sonra kendiliğinden döner. Gecikme iki günü aşmadığı için hakkında firar soruşturması değil, disiplin soruşturması açılır. Hükümlü savunmasında annesinin yoğun bakımda olduğunu belirtir ve hastane belgesini sunar. Kurul mazereti yerinde görmezse bir ile on gün arasında hücre cezası verebilir; bu ceza koşullu salıverilmeyi geciktirebilir ve hükümlünün kapalı kuruma gönderilmesine yol açabilir. Hükümlü dönüş saatinden önce kurumu arayıp durumu bildirseydi ve en yakın savcılığa başvursaydı, mazeret değerlendirmesi çok daha kolay olurdu. Üçüncü gün de dönmeseydi firar hükümleri uygulanacak ve bir daha özel izin alamayacaktı.

Yargıtay kararı

Yargıtay 1. Ceza Dairesinin 2026 tarihli kararına konu olayda, açık cezaevindeki hükümlü Covid-19 kapsamındaki izne ayrılmış, ancak izin bitiminden sonra kuruma dönmemiştir. Firar tutanağı tutulmuş, hükümlü yaklaşık bir yıl sonra yakalanmış ve hücre cezası almıştır. Kanun yararına bozma isteminde, izin belgesinin hükümlüye tebliğ edilip edilmediğinin ve kendisine SMS gönderilip gönderilmediğinin araştırılmadığı ileri sürülmüştür. Daire, izin belgesinin hükümlüce imzalandığını tespit ederek istemi reddetmiştir:

Karar, izin dönüş tarihinin hükümlüye imzalı bir belgeyle bildirilmesinin önemini göstermektedir. Belgede hükümlünün imzası bulunmadığı ve başka bir yolla bildirim yapılmadığı durumlarda Yargıtay’ın, bildirimin araştırılmasını aradığı kararları da bulunmaktadır. İzne çıkan hükümlü, izin belgesinin bir örneğini almalı ve dönüş tarih ve saatini kontrol etmelidir.

İzinden dönmeme suçuna ilişkin diğer Yargıtay kararları

İki günlük süre geçtikten sonra dönmeyen hükümlü

Yargıtay 8. Ceza Dairesinin onadığı bir kararda, açık ceza infaz kurumundaki hükümlü yedi günlük izne çıkmış, izin bitiminde dönmemiş ve kanundaki iki günlük süre de geçtikten sonra yakalanarak kuruma teslim edilmiştir. İlk derece mahkemesi hükümlüyü TCK 292/1 uyarınca beş ay hapis cezasına mahkûm etmiş, tekerrür hükümlerini uygulamış; adli sicil kaydı nedeniyle cezanın seçenek yaptırıma çevrilmesine, ertelenmesine ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına yer olmadığına karar vermiştir. Daire bu değerlendirmede hukuka aykırılık görmemiş, hükmü oy birliğiyle onamıştır:

Tekerrüre esas adli sicil kaydı bulunan sanık hakkında, 5237 sayılı Kanun’un 50 … maddesi ve aynı Kanun’un 51 … maddesi ile 5271 sayılı Kanun’un 231 … maddesinin beşinci fıkrasının uygulanmasına yer olmadığına karar verilmesinde hukuka aykırılık görülmemiştir.

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 14.03.2023 tarihli, E. 2022/6177, K. 2023/1305 sayılı kararı

Karar, izinden dönmeme eyleminin yalnızca disiplin sonucu doğurmadığını, iki günlük sınır aşıldığında ayrı bir ceza davasına ve yeni bir mahkûmiyete yol açtığını göstermektedir. Önceki mahkûmiyetler nedeniyle tekerrür hükümleri uygulanan hükümlü için bu yeni ceza, ayrıca koşullu salıverilme hesabını da ağırlaştırır.

Hastaneye götürülürken kaçma izinden dönmeme değildir

Yargıtay 8. Ceza Dairesinin başka bir kararında, hükümlü tedavi amacıyla jandarma nezaretinde hastaneye götürülürken görevlilere cebir kullanarak kaçmıştır. Tebliğnamede hükmün düzeltilerek onanması istenmiş, Daire ise bu görüşe katılmamıştır. Daireye göre olay, 5275 sayılı Kanunun 97. maddesinde düzenlenen izinden dönmeme veya geç dönme biçiminde bir firar değildir; doğrudan TCK 292 kapsamında kaçma eylemidir. Hüküm oy birliğiyle onanmıştır:

sanığın 5275 sayılı Yasa’nın 97. maddesinde tanımlanan izinden dönmeme veya geç dönme suretiyle firar suçunu işlemediğinin anlaşılması karşısında;tebliğnamedeki düzeltilerek onama düşüncesine iştirak edilmemiştir.

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 13.04.2021 tarihli, E. 2019/14615, K. 2021/9456 sayılı kararı

Bu ayrım uygulamada önemlidir. İzinden dönmeyen hükümlü kurumun gözetimi dışında, kendisine tanınan bir serbestliği kötüye kullanmaktadır. Nakil, duruşma veya hastane sevki sırasında kaçan hükümlü ise görevlilerin fiilî denetimini kırmaktadır; bu eylemde cebir veya tehdit kullanılmışsa TCK 292/2’deki ağırlaştırıcı neden uygulanır; kaçma sırasında neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama, öldürme veya eşyaya zarar verme gerçekleşirse 292/4 uyarınca bu suçlardan ayrıca ceza verilir. İki günlük tolerans süresi yalnızca izin dönüşleri için öngörülmüştür, nakil sırasındaki kaçmada uygulanmaz.

Sıkça sorulan sorular

Başvuru hazırlanırken

İzin talebi, gerekçeyi kanıtlayan belgelerle birlikte kurum müdürlüğüne yazılı olarak verilmelidir. İzne çıkan hükümlü, izin belgesindeki dönüş tarih ve saatini teyit etmeli, gecikme ihtimali doğduğunda dönüş saatinden önce kurumu ve en yakın savcılığı bilgilendirmelidir.

Mevzuat: 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.