Av. Emrah Karatay
Verilen borcun geri ödenmemesi, teslim edilen malın bedelinin tahsil edilememesi, yapılan işin ücretinin alınamaması veya bir sözleşmeden doğan cezai şartın ödenmemesi… Bu durumların hepsinde alacaklının başvurabileceği temel yol alacak davasıdır. Alacak davası, bir kişinin diğerinden belirli bir para veya edim talep ettiği eda davasıdır. Ancak dava açmadan önce verilmesi gereken birkaç önemli karar vardır: doğrudan dava mı açılmalı yoksa önce icra takibi mi başlatılmalı, hangi mahkemede ve hangi yerde dava açılmalı, arabuluculuk zorunlu mu, faiz hangi tarihten itibaren istenmeli? Bu yazıda alacak davasının bu temel sorulara göre nasıl kurgulanacağı ve özellikle ispat sorunları ele alınmaktadır.
KISA CEVAP
- Para alacakları için doğrudan alacak davası açılabileceği gibi önce ilamsız icra takibi başlatılıp itiraz üzerine itirazın iptali davası da açılabilir.
- Görevli mahkeme kural olarak asliye hukuk mahkemesidir; ticari davalarda asliye ticaret, tüketici işlemlerinde tüketici, iş ilişkisinde iş mahkemesi görevlidir.
- Genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeridir; para borçlarında ifa yeri alacaklının yerleşim yeri olduğundan sözleşmeden doğan para alacaklarında alacaklının yerleşim yerinde de dava açılabilir.
- Ticari para alacaklarında, tüketici ve iş uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.
- Genel zamanaşımı on yıldır; kira, faiz ve ücret gibi dönemsel edimlerde beş yıldır (TBK m. 146, 147).
- Açıklamasız banka havalesi, kural olarak mevcut bir borcun ödenmesi sayılır; ödünç verildiği ayrıca ispat edilmelidir.
Kanun metni
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 89 ve m. 146
Borcun ifa yeri, tarafların açık veya örtülü iradelerine göre belirlenir. Aksine bir anlaşma yoksa, aşağıdaki hükümler uygulanır; 1. Para borçları, alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde (…) ifa edilir. (…) Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir.
Dava mı, icra takibi mi?
Para alacağı için iki yol vardır. Birincisi doğrudan alacak davası açmaktır. Mahkeme alacağı haklı bulursa bir ilam verir ve bu ilam ilamlı icra yoluyla takip edilir. İkincisi önce ilamsız icra takibi başlatmaktır. Borçlu ödeme emrine yedi gün içinde itiraz etmezse takip kesinleşir ve alacaklı dava açmadan haciz isteyebilir. Borçlu itiraz ederse alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde itirazın iptali davası açabilir (İİK m. 67).
İcra takibi yolunun iki önemli avantajı vardır. Borçlu itiraz etmezse uzun bir yargılama olmadan tahsil yoluna geçilir. Borçlu haksız yere itiraz etmişse ve alacak likit ise itirazın iptali davasında alacaklı lehine asıl alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere icra inkâr tazminatına hükmedilir. Buna karşılık alacağın miktarı tartışmalıysa veya bilirkişi incelemesi gerektiriyorsa doğrudan alacak davası daha uygun olabilir. Alacaklı, icra takibi yaptığında zamanaşımını da keser (TBK m. 154).
Görevli ve yetkili mahkeme
Alacak davalarında görevli mahkeme kural olarak asliye hukuk mahkemesidir. Ancak uyuşmazlık her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgiliyse asliye ticaret mahkemesi, tüketici işleminden doğuyorsa tüketici mahkemesi, iş ilişkisinden doğuyorsa iş mahkemesi görevlidir. Görevsiz mahkemede açılan dava usulden reddedilir ve zaman kaybına yol açar.
Genel yetkili mahkeme, davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m. 6). Sözleşmeden doğan davalarda sözleşmenin ifa yeri mahkemesi de yetkilidir (HMK m. 10). Para borçlarının ifa yeri, aksi kararlaştırılmamışsa alacaklının yerleşim yeri olduğundan (TBK m. 89), sözleşmeden doğan para alacaklarında alacaklı kendi yerleşim yerinde de dava açabilir. Haksız fiilden doğan alacaklarda ise fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer mahkemesi de yetkilidir (HMK m. 16).
Zorunlu arabuluculuk
Bazı alacak davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Ticari davalardan konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri, tüketici uyuşmazlıklarının önemli bir kısmı, işçi ve işveren arasındaki alacak davaları ve kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar bu kapsamdadır. Arabuluculuk son tutanağı dava dilekçesine eklenmezse mahkeme, tutanağın bir hafta içinde sunulması için ihtarda bulunur; sunulmazsa dava usulden reddedilir. Ayrıntılar için İhtiyari ve Zorunlu Arabuluculuk yazımıza bakılabilir.
Faiz
Alacak davasında asıl alacağın yanında faiz de istenebilir. Faiz, borçlunun temerrüde düştüğü tarihten itibaren işler. Muaccel bir borçta borçlu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer; ödeme günü belirlenmişse bu günün geçmesiyle ihtar olmaksızın temerrüt gerçekleşir (TBK m. 117). Haksız fiilde ise borçlu, fiilin işlendiği tarihte temerrüde düşmüş sayılır. Ticari işlerde avans faizi, diğer işlerde yasal faiz istenebilir. Faiz başlangıcının doğru gösterilmesi, özellikle uzun süren davalarda talep edilen toplam tutarı önemli ölçüde etkiler.
Zamanaşımı
Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça alacaklar on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m. 146). Kira bedelleri, faizler ve ücret gibi dönemsel edimler, ortaklık ilişkisinden doğan alacaklar, vekâlet ve eser sözleşmesinden doğan alacaklar için ise beş yıllık zamanaşımı uygulanır (TBK m. 147). Haksız fiilden doğan tazminat alacakları için iki ve on yıllık süreler öngörülmüştür (TBK m. 72). Zamanaşımı; borçlunun borcu ikrar etmesi, kısmi ödeme yapması, dava açılması veya icra takibi başlatılmasıyla kesilir (TBK m. 154).
İspat: En çok sorun çıkan nokta
Alacak davasında ispat yükü kural olarak alacaklıdadır. Alacaklı hem alacağın doğduğu hukuki ilişkiyi hem de alacağın miktarını ispat etmelidir. Hukuki işlemin değeri senetle ispat sınırını aşıyorsa yazılı delil gerekir; 2026 yılı için bu sınır 41.000 TL’dir. Tanıkla ispat kuralları için Tanıkla İspat yazımıza bakılabilir.
Borç para ilişkilerinde en sık karşılaşılan sorun, paranın banka havalesiyle gönderilmiş olmasıdır. Yargıtay’a göre havale kural olarak bir ödeme aracıdır; havalenin mevcut bir borcun ödenmesi amacıyla yapıldığı yönünde bir karine bulunur. Bu nedenle havale gönderen kişi, paranın borç olarak verildiğini ayrıca ispat etmelidir. Dekontta “borç” veya “ödünç” açıklaması bulunması bu ispatı kolaylaştırır.
Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, 18.12.2018 tarihli, E. 2016/29241, K. 2018/12294 sayılı kararı
Öğreti ve uygulamada kabul edildiği üzere vasıflı ikrar (gerekçeli inkar), bölünemeyen ikrarlardan olduğundan bu durumda ispat yükü davacıdadır. Havale kural olarak bir ödeme vasıtasıdır. Başka bir ifade ile havalenin, mevcut bir borcun ödenmesi amacıyla yapıldığı yolunda yasal bir karine mevcuttur. Bu yasal karinenin aksini havaleyi gönderen tarafın ispat etmesi gerekir. (…) havale dekontlarında gönderilen paranın borç verildiğine dair herhangi bir şerhin bulunmadığı anlaşılmaktadır. Bu haliyle havale, paranın borç olarak gönderildiğini ispata yeterli değildir. (…) Ne var ki, davacı yemin deliline dayanmıştır. Davacıya, davasını ispat etmek için yemin teklif etme hakkının bulunduğu hatırlatılarak hasıl olacak sonuca göre karar verilmesi gerekirken, yazılı şekilde hüküm kurulması usul ve yasaya aykırı olup, bozma nedenidir.
Bu davada bir limited şirketin iki ortağından biri, diğer ortağın sermaye artırımı borcunu ödeyebilmesi için ona havaleyle ödünç para gönderdiğini ileri sürmüştü. Davalı, paraların kendisine geldiğini kabul etmiş ama bunların şirket işleri için gönderildiğini, ödünç olmadığını savunmuştu. Yargıtay, davalının bu savunmasının bölünemeyen bir gerekçeli inkâr olduğunu, ispat yükünün davacıda kaldığını ve açıklamasız dekontların ödünç ilişkisini ispata yetmediğini belirtti. Bununla birlikte davacı yemin deliline dayandığından, kendisine yemin teklif etme hakkı hatırlatılmadan karar verilmesini bozma sebebi saydı.
Güncel Yargıtay kararlarında havale ve ödünç ilişkisi
Yargıtay 13. Hukuk Dairesi’nin 2018 tarihli kararında açıklanan ilke, ödünç uyuşmazlıklarına bakan Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin son kararlarında da aynen uygulanmaktadır.
Açıklamasız havale ve vasıflı ikrar
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2023/2986, K. 2024/1491, T. 30.04.2024 sayılı kararda havalenin bir ödeme vasıtası olduğu ve var olan bir borcun ödendiğini gösterdiği, bu karinenin aksini havaleyi gönderenin ispat etmesi gerektiği belirtilmiştir. Daire, davalının parayı aldığını kabul edip bunun fazla ödenen bedelin iadesi olduğunu söylemesinin vasıflı ikrar niteliğinde olduğunu, bu ikrarın bölünemeyeceğini ve paranın borç olarak gönderildiğini davacının ispat etmesi gerektiğini vurgulamıştır. Davacının dayandığı WhatsApp yazışmalarında havale edilen paranın borç olarak verildiğine ilişkin bir kabul bulunmadığından talep reddedilmiştir.
WhatsApp yazışmaları ve yemin delili
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2024/186, K. 2025/259, T. 15.01.2025 sayılı kararda da açıklamasız havale dekontlarına dayanan davacının, WhatsApp mesajlarında davalının borcu kabul ettiğine ilişkin bir beyan bulunmadığı, mesajların ve dekontun yazılı delil başlangıcı sayılamayacağı, miktar itibarıyla tanık dinlenemeyeceği ve dava dilekçesinde yemin deliline açıkça dayanılmadığı gerekçesiyle davanın reddi onanmıştır. Bu karar, senetle ispat sınırını aşan alacaklarda dava dilekçesinde “yemin” deliline mutlaka dayanılması gerektiğini göstermektedir.
Eşler arasındaki havaleler
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/7423, K. 2024/3120, T. 02.05.2024 sayılı kararla incelenen dosyada bölge adliye mahkemesi, taraflar evlendikten sonra yapılan havaleler bakımından HMK m. 203 uyarınca tanık dinlenebileceğini, evlilikten önceki havaleler bakımından ise tanık dinlenemeyeceğini belirtmiştir. Aynı dosyada, boşanma davasında tarafların birbirinden hiçbir alacak talep etmediklerini beyan etmelerinin mahkeme içi ikrar sayıldığı da kabul edilmiştir.
Uygulamada sık yapılan hatalar
- Havale dekontunun açıklama kısmını boş bırakmak: “Borç”, “ödünç” veya “iade edilmek üzere” açıklaması, ileride ispat yükünü önemli ölçüde kolaylaştırır.
- Dava dilekçesinde yemin deliline dayanmamak: Yazılı delil yetersiz kalırsa son çare yemindir; dilekçede açıkça bildirilmemişse sonradan dayanılamaz.
- Tanık listesini ön inceleme duruşmasından sonra vermek: Süresinde bildirilmeyen tanık dinlenmez.
- Mesajlaşmalarda borcun kabulünü içeren açık bir ifade almadan dava açmak: Dava öncesinde borçludan yazılı kabul ya da ihtarnameye verilmiş bir cevap elde edilmesi yararlı olur.
İhtiyati haciz ile alacağın güvenceye alınması
Dava uzun sürebileceğinden, borçlunun bu süre içinde mallarını elden çıkarma tehlikesi vardır. Vadesi gelmiş ve rehinle güvence altına alınmamış bir para alacağı için ihtiyati haciz istenebilir (İİK m. 257). Vadesi gelmemiş alacaklarda ise borçlunun belirli bir yerleşim yeri yoksa veya mallarını kaçırma hazırlığı içindeyse ihtiyati haciz mümkündür. Alacaklının alacağı ve haciz sebebi hakkında mahkemeyi kanaat getirecek deliller sunması ve kural olarak teminat göstermesi gerekir. Para alacakları için ihtiyati tedbir değil ihtiyati haciz yolu kullanılır; tedbir için İhtiyati Tedbir yazımıza bakılabilir.
Uygulamadan örnek olay
Mobilya üreticisi bir şirket, bir otel işletmesine 2025 yılında 850.000 TL’lik mobilya teslim eder. Otel 300.000 TL öder, kalan kısım için ayıp iddiasında bulunur. Uyuşmazlık iki ticari işletme arasında ve konusu para olduğundan üretici önce arabulucuya başvurur. Arabuluculuk sonuçsuz kalınca üretici, asliye ticaret mahkemesinde, kendi yerleşim yerinde 550.000 TL alacak davası açar. Teslim tarihine göre faturanın vadesini temerrüt başlangıcı olarak gösterir ve avans faizi ister.
Otel cevap dilekçesinde mobilyaların ayıplı olduğunu ve süresinde ihbar ettiğini savunur. Mahkeme, ayıp ihbarının süresinde yapılıp yapılmadığını ve ayıbın varlığını bilirkişi incelemesiyle araştırır. Üretici dava açarken otelin mallarını devretme hazırlığında olduğunu gösteren bir tapu satış ilanı bulmuşsa ihtiyati haciz de isteyebilir.
Sıkça sorulan sorular
Alacak davası açmak için avukat zorunlu mu?
Hayır. Ancak görev, yetki, arabuluculuk ve zamanaşımı gibi usul kurallarında yapılacak hatalar hak kaybına yol açabilir.
Senet varsa yine dava açmak gerekir mi?
Bono, çek veya poliçe varsa kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapılabilir. Bu takip, genel ilamsız takipten daha hızlıdır.
Alacak davasında harç ne kadar?
Para alacaklarında nispi harç alınır ve dava açılırken bunun dörtte biri peşin ödenir. Ayrıca gider avansı yatırılır.
Davalının da bana karşı alacağı varsa ne olur?
Davalı, kendi alacağını takas def’i olarak ileri sürebilir veya karşı dava açabilir. Takas def’i, davacının alacağını davalının alacağı oranında azaltır. Davalının alacağı davacınınkinden fazlaysa, fazla kısım için karşı dava açılması gerekir. Takas için iki alacağın da muaccel olması ve aynı türden bulunması aranır; takas beyanının karşı tarafa açıkça bildirilmesi gerekir.
Alacak davası ne kadar sürer?
Süre; dosyanın bilirkişi incelemesi gerektirip gerektirmediğine, tanık sayısına ve mahkemenin iş yüküne göre değişir. 7589 sayılı Kanunla duruşmalar arasındaki sürenin kural olarak üç ayı aşamayacağı düzenlenmiştir; bu değişiklik yargılamaların kısalmasını amaçlamaktadır.
Kısmi dava olarak açabilir miyim?
Evet. Alacağın bir kısmı dava edilip tahkikat sonuna kadar bir kez artırılabilir. Ayrıntılar için Kısmi Dava yazımıza bakılabilir.
Sonraki adım
Dava açmadan önce alacağın dayanağı olan sözleşme, fatura, dekont ve yazışmalar bir araya getirilmeli; zamanaşımı süresi, arabuluculuk şartı ve görevli mahkeme kontrol edilmelidir. Borçluya noter ihtarı gönderilerek temerrüt tarihi netleştirilebilir. Dava dilekçesinin hazırlanması için Dava Nasıl Açılır? yazımıza bakılabilir. İhtarnamede borcun tutarı, dayanağı ve ödeme için verilen süre açıkça yazılmalıdır; bu belge hem temerrüt hem de faiz başlangıcı bakımından delil olur.
Mevzuat: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 72, 89, 117, 146, 147, 154, 386; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 6, 10, 16, 200; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 67, 257..
Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.