Cinsiyet Değişikliği ve İsim Değişikliği Davası (TMK 40)

Türk hukukunda cinsiyet değişikliği, Türk Medeni Kanunu’nun 40. maddesinde düzenlenen ve mahkeme denetimine bağlı iki aşamalı bir süreçtir. Kişi önce mahkemeden cinsiyet değişikliğine izin alır; izne dayanarak tıbbi süreç tamamlandıktan sonra yine mahkeme kararıyla nüfus kaydındaki cinsiyet bilgisi düzeltilir. Bu süreçte en sık karşılaşılan sorulardan biri de ad değişikliğinin hangi aşamada ve hangi hukuki dayanakla yapılabileceğidir.

Ad ve soyadı değişikliğinin genel kuralları İsim Değişikliği Davası: Ad ve Soyadı Nasıl Değiştirilir? Haklı Sebep, Mahkeme ve Süre yazımızda anlatılmıştır. Bu yazı, cinsiyet değişikliği süreciyle bağlantılı ad değişikliğine ve TMK m. 40’ın uygulanmasına odaklanır.

Kanun metni

Düzenlemenin gelişimi

743 sayılı eski Medeni Kanun döneminde cinsiyet değişikliğine ilişkin açık bir hüküm yoktu. 1988 yılında eski Kanuna eklenen bir fıkrayla, doğumdan sonra cinsiyet değişikliği olduğunun sağlık kurulu raporuyla belgelenmesi hâlinde nüfus kaydının düzeltileceği kabul edildi. 2002 yılında yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ise konuyu daha ayrıntılı biçimde düzenleyerek iki aşamalı izin sistemini getirdi.

Kanunun ilk hâlinde izin için kişinin üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun olduğunu da belgelemesi gerekiyordu. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 2015 tarihli Y.Y. – Türkiye kararında, cinsiyet değiştirme iznini bu şarta bağlamanın özel hayata saygı hakkını ihlal ettiğine hükmetti. Anayasa Mahkemesi de 29/11/2017 tarihli, E. 2017/130, K. 2017/165 sayılı kararıyla “ve üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun bulunduğunu” ibaresini iptal etti. Karar 20/3/2018 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı. Bugün bu şart aranmamaktadır.

İzin davasının şartları

Şahsen başvuru

Cinsiyet değişikliği, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır. Başvurunun kişinin kendisi tarafından yapılması gerekir. Vekil aracılığıyla dava açılabilir; ancak kişinin iradesinin bizzat mahkemece tespit edilmesi için duruşmada dinlenmesi beklenir.

On sekiz yaşın doldurulması

Kanun, başvuru için 18 yaşın doldurulmasını arar. Ergin kılınmış veya evlenerek ergin olmuş küçükler bakımından da Kanun açıkça 18 yaşı aradığından, bu yaş doldurulmadan izin verilmez.

Evli olmama

Başvuru sahibinin evli olmaması gerekir. Evli kişi, önce evliliğini sona erdirmelidir. Daha önce evlenip boşanmış veya eşi ölmüş olmak başvuruya engel değildir. Evlilikten doğan çocukların bulunması da kanunda engel olarak sayılmamıştır.

Sağlık kurulu raporu

Başvuru sahibi, transseksüel yapıda olduğunu ve cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunlu olduğunu bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmî sağlık kurulu raporuyla belgelemelidir. Rapor genellikle psikiyatri, endokrinoloji, üroloji veya kadın hastalıkları gibi bölümlerden uzmanların katıldığı kurul tarafından, belirli bir süre gözlem ve değerlendirme yapıldıktan sonra düzenlenir. Mahkeme, sunulan raporu yeterli görmezse ayrıca Adli Tıp Kurumundan veya başka bir eğitim ve araştırma hastanesinden rapor isteyebilir.

Görevli ve yetkili mahkeme

Cinsiyet değişikliği izni ve buna bağlı nüfus düzeltmesi davaları asliye hukuk mahkemesinde görülür. Nüfus kaydının düzeltilmesine ilişkin davalarda kişinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Dava nüfus müdürlüğünün katılımıyla yürütülür ve Cumhuriyet savcısının görüşü alınır.

Yargılamada mahkeme, kişinin iradesinin özgür ve kararlı olup olmadığını, sağlık raporunun Kanunda aranan nitelikte olup olmadığını inceler. Gerekirse tanık dinler ve kişiyi bizzat dinleyerek kanaat edinir.

İkinci aşama: nüfus kaydının düzeltilmesi

İzin kararı tek başına nüfus kaydındaki cinsiyeti değiştirmez. TMK m. 40/2’ye göre izne bağlı olarak amaç ve tıbbi yöntemlere uygun bir cinsiyet değiştirme ameliyatı gerçekleştirildiğinin resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanması hâlinde mahkeme nüfus sicilinde gerekli düzeltmenin yapılmasına karar verir.

Bu ikinci karar için uygulamada ya izin kararını veren mahkemeye yeniden başvurulur ya da yeni bir dava açılır. Mahkeme, ameliyatın izin kararına uygun olarak gerçekleştirildiğini gösteren sağlık kurulu raporunu inceler. Kararın kesinleşmesiyle nüfus kaydındaki cinsiyet bilgisi değiştirilir ve kişiye yeni cinsiyetine uygun kimlik kartı düzenlenir.

Hangi tıbbi müdahalelerin “cinsiyet değiştirme ameliyatı” sayılacağı uygulamada tartışmalıdır. Mahkemeler bu konuda sağlık kurulu raporlarına ve tıbbi uzman görüşlerine dayanır.

Ad değişikliği hangi aşamada yapılır?

Cinsiyet değişikliği sürecindeki kişilerin en önemli ihtiyaçlarından biri, kimlikte yer alan adın kişinin cinsiyet kimliğiyle uyumlu hâle getirilmesidir. Bu ihtiyaç süreç boyunca farklı biçimlerde karşılanabilir.

Nüfus düzeltme kararıyla birlikte. En yaygın uygulama, TMK m. 40/2’ye göre nüfus kaydının düzeltilmesine karar verilirken kişinin yeni cinsiyetine uygun bir ad seçmesi ve mahkemenin ad değişikliğine de hükmetmesidir. Bu durumda tek bir kararla hem cinsiyet hem ad kaydı değiştirilir.

İzin aşamasında veya ameliyattan önce. Bazı kişiler, sosyal hayatta yeni adıyla yaşamaya başladığı için ad değişikliğini daha erken istemektedir. Bu talep TMK m. 27’deki haklı sebep ölçütüne göre değerlendirilir. Kişinin uzun süredir yeni adıyla tanınması, eski adın kendisi için ruhsal sıkıntı yaratması ve kimliğiyle görünümü arasındaki uyumsuzluğun günlük hayatta sorun doğurması haklı sebep olarak ileri sürülebilir. Yargı uygulamasında bu tür taleplerde farklı yönde kararlar bulunmaktadır; bazı mahkemeler cinsiyet değişikliği süreci tamamlanmadan ad değişikliğini kabul etmekte, bazıları ise süreç sonuna kadar beklenmesini gerekli görmektedir.

Her iki cinsiyette kullanılan adlar. Kimi kişiler, sürecin başında her iki cinsiyette de kullanılan bir ad seçerek ad değişikliğini haklı sebep bakımından kolaylaştırmayı tercih eder.

Ad değişikliği kararı kesinleştikten sonra Basın İlan Kurumu portalında ilan edilir (TMK m. 27/2). Anayasa Mahkemesi 25/12/2025 tarihli, E. 2025/120, K. 2025/270 sayılı kararıyla bu ilana ilişkin hükmü iptal etmiş ve iptalin yürürlüğünü 1/1/2027 tarihine bırakmıştır. Bu tarihten sonra ilan uygulamasının nasıl şekilleneceği, kanun koyucunun yapacağı düzenlemeye bağlıdır. Mahremiyet bakımından önemli olan bu değişiklik, cinsiyet değişikliği sürecindeki kişileri doğrudan ilgilendirmektedir.

Kararın sonuçları

Nüfus kaydının düzeltilmesiyle kişi, yeni cinsiyetinin bütün hukuki sonuçlarından yararlanır. Bununla birlikte ad ve cinsiyet değişikliği kişinin önceki hukuki ilişkilerini ortadan kaldırmaz. TMK m. 27/3’teki “ad değişmekle kişisel durum değişmez” ilkesi burada da geçerlidir:

• Kişinin çocuklarıyla soybağı devam eder; ana veya baba sıfatı nüfus kaydında korunur.
• Borçlar, alacaklar ve mülkiyet hakları yeni kimlikle devam eder.
• Diploma, meslek belgesi, tapu, banka ve sigorta kayıtlarının yeni kimliğe göre güncellenmesi gerekir. Kurumlar mahkeme kararının ve yeni kimlik kartının ibrazıyla bu güncellemeyi yapar.
• Mirasçılık ilişkileri değişmez.

Talep reddedilirse

İzin talebi, Kanundaki şartlardan biri bulunmadığı için reddedilebilir. En sık ret sebepleri, sağlık kurulu raporunun Kanunda aranan nitelikte olmaması, raporun ruh sağlığı bakımından zorunluluğu açıkça ortaya koymaması veya başvuru sahibinin evli olmasıdır. Ret kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Eksik raporun tamamlanması veya evliliğin sona ermesi gibi şartların sonradan gerçekleşmesi hâlinde yeniden başvuru yapılması da mümkündür; çünkü bu tür kararlar kişinin değişen durumuna göre yeniden değerlendirilebilir. Ret kararından sonra yeni başvuru yapılırken önceki kararda eksik görülen hususların giderildiği açıkça gösterilmelidir.

Başvuru sürecinde dikkat edilecek hususlar

• Sağlık kurulu raporunun Kanunda belirtilen nitelikte, yani eğitim ve araştırma hastanesinden alınmış resmî bir kurul raporu olması gerekir. Özel hastane veya tek hekim raporu yeterli görülmez.
• Dava dilekçesinde izin talebi ile ileride yapılacak nüfus düzeltmesi açıkça ayrılmalıdır.
• Ad değişikliği isteniyorsa yeni ad dilekçede açıkça belirtilmeli, haklı sebebi gösteren belgeler ve tanıklar sunulmalıdır.
• Ameliyattan sonra alınacak ikinci sağlık kurulu raporunun izin kararına uygunluğu gözetilmelidir.
• Yargılama sırasında kişisel verilerin korunması ve duruşmaların kapalı yapılması talep edilebilir.

Yargı kararlarında TMK 40 uygulaması

TMK m. 40’ın uygulanmasına ilişkin Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları, özellikle sağlık kurulu raporunun içeriği ve iki aşamalı sürecin sırası bakımından yol gösterici niteliktedir.

Sağlık kurulu raporunun içeriği

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E. 2017/7453, K. 2018/2260, T. 15.02.2018 sayılı kararda iki aşamalı süreç açıkça ortaya konulmuştur. Daireye göre izin aşamasında alınacak raporda, istem sahibinin transseksüel yapıda olup olmadığı ve cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunlu olup olmadığı açıkça belirtilmelidir. İzin doğrultusunda tıbbi süreç tamamlandıktan sonra ikinci aşamada, nüfus kaydının düzeltilebilmesi için cinsiyet değiştirme ameliyatının gerçekleştirildiğinin resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanması gerekir. Somut dosyada yurt dışında yapıldığı ileri sürülen ameliyata ilişkin belgeler, eğitim ve araştırma hastanesinin raporuyla doğrulanamadığından ikinci aşamanın gerçekleştiği kabul edilmemiştir. Yurt dışında tedavi gören kişilerin, belgelerinin Türkiye’deki yetkili hastane tarafından değerlendirilmesini sağlaması bu nedenle önemlidir.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E. 2017/8953, K. 2019/3458, T. 01.04.2019 sayılı kararda da iznin şartları; on sekiz yaşın doldurulması, evli olmama, transseksüel yapı ve cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunluluğunun bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmî sağlık kurulu raporuyla belgelenmesi olarak sıralanmıştır.

Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararları

Üreme yeteneğinden yoksunluk şartı norm denetimiyle iptal edilmeden önce, bu şart nedeniyle izin alamayan kişiler bireysel başvuruda bulunmuştur. Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru, B. 2015/13077, T. 12.06.2018 sayılı kararda Mahkeme, üreme yeteneğine sahip transseksüel kişilere izin verilmesinin üreme yeteneğinden sürekli yoksunluk şartına bağlanmasının, bu kişilere bu amaçla tıbbi bir müdahalede bulunulmasını gerektirdiğini tespit etmiştir. Bu yaklaşım, Anayasa Mahkemesi, E. 2017/130, K. 2017/165, T. 29.11.2017 sayılı norm denetimi kararıyla şartın iptal edilmesiyle birlikte kanun metnine de yansımıştır.

Ad değişikliği ilanına ilişkin iptal kararı

TMK m. 27/2, 7532 sayılı Kanun’un 12. maddesiyle 2024 yılında değiştirilmiş ve ad değişikliğinin Basın İlan Kurumu ilan portalında yayımlanması öngörülmüştür. Anayasa Mahkemesi, E. 2025/120, K. 2025/270, T. 25.12.2025 sayılı kararla bu fıkranın birinci cümlesindeki ilan ibaresi ile ikinci cümlesi iptal edilmiş; iptal hükmünün 01.01.2027 tarihinde yürürlüğe gireceği belirtilmiştir. Bu tarihe kadar ilan yükümlülüğü sürmektedir. İlanda önceki ad ve soyadı, doğum tarihi ve nüfusa kayıtlı yer gibi bilgiler yer aldığından, cinsiyet değişikliğine bağlı ad değişikliklerinde mahremiyet kaygısı taşıyan kişilerin kararın kesinleşme ve ilan zamanlamasını avukatıyla birlikte değerlendirmesi yerinde olur.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• İzin kararı alınmadan nüfus kaydının düzeltilmesini istemek: Kanun önce izin, sonra tıbbi süreç, en son kayıt düzeltmesi sırasını öngörür.
• Raporu eğitim ve araştırma hastanesi dışındaki bir kurumdan almak: Kanun, raporun bir eğitim ve araştırma hastanesinin resmî sağlık kurulundan alınmasını şart koşar.
• Yurt dışındaki tedaviye ilişkin belgelerin tercüme ve onaylı suretlerini sunmakla yetinmek: Mahkeme, belgelerin Türkiye’deki yetkili hastanece değerlendirilmesini isteyebilir.
• Ad değişikliğini cinsiyet değişikliğinden bağımsız ve haklı sebep göstermeden istemek: Ad değişikliği talebi, sürecin hangi aşamasında yapılıyorsa o aşamanın belgeleriyle desteklenmelidir.

Örnek olay

V, 24 yaşında ve bekârdır. Bir eğitim ve araştırma hastanesinde yaklaşık bir yıl süren gözlem ve değerlendirme sonunda, transseksüel yapıda olduğunu ve cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunlu olduğunu belirten sağlık kurulu raporu alır. V, yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesine başvurarak cinsiyet değişikliğine izin verilmesini ister. Mahkeme V’yi bizzat dinler, raporu yeterli bulur ve izin verir.

V, izne dayalı olarak ameliyat olur ve ameliyatın tıbbi yöntemlere uygun yapıldığını gösteren ikinci sağlık kurulu raporunu alır. Ardından aynı mahkemeye başvurarak nüfus kaydındaki cinsiyetin düzeltilmesini ve yeni adının kayda geçirilmesini ister. Mahkeme her iki talebi de kabul eder. Karar kesinleştikten sonra V’ye yeni kimlik kartı düzenlenir; diploması ve banka kayıtları kararın ibrazıyla güncellenir.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Cinsiyet değişikliği sürecini başlatmak isteyen kişi, önce bir eğitim ve araştırma hastanesinde Kanunda aranan sağlık kurulu raporunu almalı, ardından yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde izin davası açmalıdır. Ad değişikliği talebi, sürecin hangi aşamasında yapılacağına göre TMK m. 40 veya m. 27 dayanağıyla ve haklı sebebi gösteren belgelerle birlikte ileri sürülmelidir. Duruşmaların kapalı yapılması ve kişisel verilerin korunması için gerekli talepler dava dilekçesinde belirtilmelidir.

İlgili yazılar: Anlaşmalı Velayet Değişikliği Nasıl Yapılır?, Evli Kadının Kızlık Soyadını Kullanması, Erkek Nafaka Alabilir mi? Kadın Eşten Nafaka İstenmesi

Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 27, 39-40; 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 36; Anayasa Mahkemesi 29/11/2017, E. 2017/130, K. 2017/165 (RG 20/3/2018); Anayasa Mahkemesi 25/12/2025, E. 2025/120, K. 2025/270; AİHM, Y.Y. – Türkiye (2015)..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.