Evli Kadının Kızlık Soyadını Kullanması

Türk hukukunda uzun yıllar boyunca evlenen kadın, kocasının soyadını almak zorundaydı. Kadının evlenmeden önceki soyadını kullanması ancak kocasının soyadının önünde, çift soyadı şeklinde mümkündü. Bu düzen, Anayasa Mahkemesinin 2023 tarihli kararıyla değişti. Kararın yürürlüğe girdiği 28 Ocak 2024’ten bu yana evli kadının yalnızca kendi soyadını kullanmasının önündeki kanuni engel ortadan kalktı. Ancak kanun koyucu iptal edilen hükmün yerine yeni bir düzenleme yapmadığından, uygulamada belirsizlikler sürmektedir.

Bu yazı, evlilik devam ederken kadının kızlık soyadını kullanmasını ele alır. Boşanan kadının eski eşinin soyadını kullanmaya devam etmesi ise ayrı bir konudur ve Boşandıktan Sonra Eski Eşin Soyadını Kullanma Davası (TMK 173) yazımızda anlatılmıştır.

Kanun metni

Kararın arka planı

Kadının soyadı meselesi Türkiye’nin gündemine uzun yıllar önce girmişti. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 2004 yılında verdiği Ünal Tekeli – Türkiye kararında, evli kadının yalnızca kendi soyadını kullanmasına izin verilmemesinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesiyle birlikte 14. maddesini ihlal ettiğine hükmetmişti. Erkekler evlendikten sonra kendi soyadlarını korurken kadınların bu imkândan yoksun bırakılması cinsiyete dayalı ayrımcılık olarak değerlendirilmişti.

Bireysel başvuru yolunun açılmasından sonra Anayasa Mahkemesi de benzer başvurularda hak ihlali kararları verdi. Mahkemenin 2013 tarihli Sevim Akat Eşki kararı, evli kadının yalnızca kendi soyadını kullanma talebinin reddedilmesini kişinin maddi ve manevi varlığını koruma hakkının ihlali olarak değerlendirmişti. Bu kararlardan sonra bazı mahkemeler, Anayasa m. 90/5’e dayanarak kadınların yalnızca kendi soyadlarını kullanmasına izin vermeye başladı. Ancak Yargıtay ve ilk derece mahkemeleri arasında görüş birliği sağlanamadı ve uygulama dağınık kaldı.

Sonunda bir aile mahkemesinin itiraz yoluyla yaptığı başvuru üzerine Anayasa Mahkemesi, 22/2/2023 tarihli kararıyla TMK m. 187’yi iptal etti. Karar 28/4/2023 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı ve dokuz aylık süre sonunda 28/1/2024 tarihinde yürürlüğe girdi. Mahkeme, kadının yalnızca evlilik nedeniyle soyadını değiştirmeye zorlanmasını eşitlik ilkesine ve özel hayata saygı hakkına aykırı buldu.

İptal sonrası hukuki durum

Anayasa Mahkemesi iptal kararlarının yürürlüğe girmesi için genellikle bir süre tanır. Bu süre, kanun koyucunun iptal edilen hüküm yerine anayasaya uygun yeni bir düzenleme yapabilmesi içindir. TMK m. 187 bakımından tanınan dokuz aylık süre içinde ve sonrasında yeni bir kanun hükmü yürürlüğe konulmamıştır. Bu nedenle bugün evli kadının soyadını düzenleyen bir kanun hükmü bulunmamaktadır.

Bu boşluk uygulamada iki farklı yaklaşıma yol açmıştır. Bir görüşe göre iptal kararıyla birlikte evlilik soyadına ilişkin zorunluluk ortadan kalkmış, kadın evlenmeden önceki soyadını kullanmaya devam edebilir veya bu soyada dönebilir. Diğer görüşe göre ise kanunda açık bir düzenleme bulunmadıkça idarenin kendiliğinden işlem yapması mümkün değildir ve kadının mahkeme kararı alması gerekir.

Uygulamada nüfus müdürlüklerinin, evli kadınların yalnızca kızlık soyadını kullanma taleplerini doğrudan kabul etmek yerine mahkeme kararı istediği görülmektedir. Bu nedenle bugün evli kadının yalnızca kendi soyadını kullanmasının en güvenilir yolu, mahkemeye başvurarak bu yönde karar almaktır.

Hangi mahkemede dava açılır?

Ad ve soyadı değişikliği davaları kural olarak asliye hukuk mahkemesinde görülür (5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 36). Ancak evli kadının yalnızca kızlık soyadını kullanma talebi, evlilik birliğinin hukuki sonuçlarından birine ilişkin olduğundan aile hukukundan doğan bir uyuşmazlık olarak kabul edilmektedir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin bu yöndeki kararlarında, evli kadının bekârlık soyadını kullanma talebiyle açacağı davalarda görevli mahkemenin aile mahkemesi olduğu belirtilmektedir. Asliye hukuk mahkemesinde açılan davada görevsizlik kararı verilmesi gerekir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde davaya asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.

Dava, kadının yerleşim yerindeki mahkemede açılabilir. Davada nüfus müdürlüğü hasım gösterilir. Kocanın davaya katılımı veya rızası kanuni bir şart değildir; ancak mahkeme somut olaya göre kocayı da dinleyebilir.

Haklı sebep gerekir mi?

Ad değiştirme davalarında TMK m. 27 haklı sebep arar. Ancak evli kadının yalnızca kendi soyadını kullanma talebi, klasik bir ad değiştirme davası değildir. Kadın, evlenmeden önce zaten taşıdığı soyadını korumak veya bu soyada geri dönmek istemektedir. Anayasa Mahkemesinin gerekçesi, kadının evlilik nedeniyle soyadını değiştirmeye zorlanmasının başlı başına hak ihlali olduğu yönündedir. Bu nedenle bu taleplerde kadının ayrıca meslek, tanınmışlık veya karışıklık gibi özel bir sebep ispat etmesi gerekmediği görüşü ağırlık kazanmıştır.

Bununla birlikte uygulamada mahkemeler, talebin kötü niyetli olup olmadığını ve üçüncü kişiler bakımından karışıklık yaratıp yaratmadığını da değerlendirebilir. Dava dilekçesinde kadının kızlık soyadıyla mesleki ve sosyal hayatta tanındığını gösteren belgelerin eklenmesi, talebi güçlendirir.

Çift soyadı

İptal kararından önce kadın, kocasının soyadının önünde kendi soyadını da kullanabiliyordu. Bu uygulama nüfus kayıtlarında devam etmektedir. Çift soyadı kullanan bir kadın, yalnızca kızlık soyadını kullanmak için de aynı yolla mahkemeye başvurabilir. Evlenirken kocasının soyadını tek başına almış olan kadın ise kendi soyadını kocasının soyadının önüne eklemek için nüfus müdürlüğüne başvurabilir; bu işlem eski uygulamada idari başvuruyla yapılabilmekteydi.

Çocukların soyadı ne olur?

TMK m. 321’e göre ana ve baba evli ise çocuk ailenin soyadını taşır. Kanun “ailenin soyadı” kavramını tanımlamaz. TMK m. 187’nin iptali, bu kavramın neyi ifade ettiği konusunda da tartışma doğurmuştur. Uygulamada ailenin soyadı olarak kocanın soyadı esas alınmaya devam etmekte ve evli çiftlerin çocukları babanın soyadıyla kaydedilmektedir.

Annenin kızlık soyadını kullanmaya başlaması, çocukların soyadını kendiliğinden değiştirmez. Çocuğun soyadının değiştirilmesi ayrı bir ad değiştirme davası konusudur ve çocuğun yararı gözetilerek değerlendirilir. Bu konu İsim Değişikliği Davası: Ad ve Soyadı Nasıl Değiştirilir? Haklı Sebep, Mahkeme ve Süre yazımızda anlatılmıştır.

Boşanmada soyadı

Boşanma hâlinde kadın evlenmeden önceki soyadını yeniden alır (TMK m. 173/1). Evlilik sırasında zaten kızlık soyadını kullanan kadın bakımından boşanma, soyadında bir değişiklik doğurmaz. Evlilik soyadını kullanan kadın ise boşanmadan sonra bu soyadını kullanmaya devam etmek isterse, kocanın soyadını kullanmakta menfaati bulunduğunu ve bunun kocaya bir zarar vermeyeceğini ispat ederek hâkimden izin almalıdır (TMK m. 173/3).

Soyadı değişikliğinin evlilik ilişkisine etkisi

Kadının yalnızca kızlık soyadını kullanması evlilik birliğini veya eşlerin birbirine karşı hak ve yükümlülüklerini etkilemez. Eşler arasındaki yardım, sadakat ve birlikte yaşama yükümlülükleri, mal rejimi, mirasçılık ve aile konutuna ilişkin haklar aynen devam eder. Soyadı yalnızca kişinin adının bir parçasıdır; kişisel durumu değiştirmez. TMK m. 27/3’teki “ad değişmekle kişisel durum değişmez” ilkesi bu durumda da geçerlidir. Evlilik hakkında eşlerin hak ve yükümlülükleri Evlilikte Eşlerin Hak ve Yükümlülükleri (TMK 185-194) yazımızda anlatılmıştır.

Kocanın, eşinin kızlık soyadını kullanmasına karşı çıkması da hukuki bir engel oluşturmaz. Anayasa Mahkemesinin gerekçesine göre soyadı, kişinin kimliğinin ve özel hayatının parçasıdır ve kadının bu konudaki tercihi eşinin iznine bağlı tutulamaz. Bu tercihin evlilik içinde bir çatışma konusuna dönüşmesi ise eşlerin kendi ilişkileriyle ilgili bir meseledir.

Yeni bir düzenleme beklenmekte midir?

İptal kararının üzerinden uzun süre geçmesine rağmen kanun koyucu yeni bir hüküm kabul etmemiştir. İleride evli kadının soyadına ilişkin yeni bir düzenleme yapılırsa, bu düzenlemenin Anayasa Mahkemesinin eşitlik ve özel hayata saygı gerekçelerine uygun olması gerekecektir. Dava açmayı planlayanların, başvuru tarihindeki mevzuatı ve güncel uygulamayı kontrol etmesi önemlidir.

Dava hazırlığı

Evli kadının yalnızca kızlık soyadını kullanmak için açacağı davada şu belgeler hazırlanmalıdır:

• Nüfus kayıt örneği ve evlilik bilgileri,
• Kızlık soyadıyla düzenlenmiş diploma, meslek belgesi, yayın veya kayıtlar (varsa),
• Kızlık soyadıyla tanındığını gösteren belgeler ve tanıklar (varsa),
• Anayasa Mahkemesi kararına dayanıldığını açıklayan dava dilekçesi.

Kararın kesinleşmesinden sonra nüfus müdürlüğü kaydı günceller. Kimlik kartı, pasaport, ehliyet, banka kayıtları ve meslek odası kayıtları gibi belgelerin yeni soyadına göre güncellenmesi gerekir.

Örnek olay

U, mesleğine kendi soyadıyla başlamış bir mimardır. Evlendiğinde nüfus kaydı eşinin soyadıyla düzenlenir ve U, kocasının soyadının önüne kendi soyadını ekletir. Proje imzaları, oda kaydı ve yayınları kendi soyadıyla bilindiğinden çift soyadı uygulamada karışıklık yaratır. Anayasa Mahkemesi kararının yürürlüğe girmesinden sonra U, nüfus müdürlüğüne başvurarak yalnızca kendi soyadını kullanmak ister; müdürlük mahkeme kararı gerektiğini bildirir.

U, yerleşim yerindeki aile mahkemesinde nüfus müdürlüğüne karşı dava açar. Dilekçesinde Anayasa Mahkemesi kararına dayanır, kızlık soyadıyla düzenlenmiş meslek belgelerini ekler. Mahkeme talebi kabul eder; karar kesinleştikten sonra U’nun nüfus kaydı yalnızca kızlık soyadıyla güncellenir. Çocuklarının soyadı babalarının soyadı olarak kalır.

Güncel Yargıtay kararları

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, iptal kararından sonra açılan davalarda hem görev hem de nüfus müdürlüğünün davadaki konumu hakkında yol gösterici kararlar vermiştir.

Daire 23.01.2025 tarihli kararında, evli kadının yalnızca evlenmeden önceki soyadını kullanmasına izin verilmesi talebini aile hukukundan doğan bir uyuşmazlık olarak nitelendirmiş ve 4787 sayılı Kanun’un 4. maddesi uyarınca görevli mahkemenin aile mahkemesi olduğunu belirtmiştir. Asliye hukuk mahkemesinde açılan davada görevsizlik kararı verilmesi bu nedenle zaman kaybına yol açar.

Aynı Daire 08.05.2025 tarihli kararında, ilk derece mahkemesinin bekârlık soyadının kullanılmasına izin veren kararını nüfus müdürlüğünün temyiz etmesini incelemiştir. Daire, nüfus müdürlüğünün 5490 sayılı Kanun m. 36/1-a uyarınca davada yasal hasım olarak yer aldığını, ancak bu tür davalarda lehine veya aleyhine hüküm kurulmadığından temyiz hakkı bulunmadığını belirterek temyiz dilekçesini reddetmiştir. Bu karar, nüfus müdürlüğünün davada bulunmasının bir taraf uyuşmazlığı değil, kaydın doğru tutulmasına yönelik bir katılım olduğunu gösterir.

Anayasa Mahkemesinin iptal kararından önce de bireysel başvuru kararları mahkemelerce esas alınmaktaydı. Boşanma davası sürerken açılan bir davada ilk derece mahkemesi, Anayasa Mahkemesinin 2013/2187 başvuru numaralı 19.12.2013 tarihli ve 2013/4439 başvuru numaralı 16.04.2014 tarihli kararlarına dayanarak talebi kabul etmiş, uyuşmazlık Yargıtay önüne gelmiştir.

Benzer şekilde eşinin adli sicil kaydı nedeniyle onun soyadını taşımak istemeyen bir kadının açtığı davada ilk derece mahkemesi, Anayasa m. 17 ve 90 ile AİHS m. 8 ve 14 hükümlerini birlikte değerlendirerek kocanın soyadı olmaksızın yalnızca kızlık soyadının kullanılmasına izin vermiştir. Bu kararlar, gerekçenin yalnızca mesleki tanınmışlığa dayanmak zorunda olmadığını; kişinin kimliğine ilişkin tercihinin tek başına korunmaya değer görüldüğünü ortaya koyar.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Davayı asliye hukuk mahkemesinde açmak. Yargıtay’a göre görevli mahkeme aile mahkemesidir; yanlış mahkemede açılan dava görevsizlik kararıyla sonuçlanır.
• Nüfus müdürlüğünü davaya dâhil etmemek. 5490 sayılı Kanun m. 36/1-a uyarınca bu davalar nüfus müdürü veya görevlendireceği memur huzuruyla görülür; aksi hâlde karar usulden bozulabilir.
• Kararın kesinleşmesinden önce kimlik ve pasaport işlemleri için nüfus müdürlüğüne başvurmak. Kayıt ancak kesinleşmiş kararla güncellenir.
• Çocukların soyadının da aynı davada değiştirileceğini varsaymak. Çocuğun soyadı ayrı bir dava konusudur ve çocuğun yararı ayrıca incelenir.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Evlilik devam ederken yalnızca kızlık soyadını kullanmak isteyen kadın, önce nüfus müdürlüğünün güncel uygulamasını öğrenmeli; mahkeme kararı istenirse aile mahkemesinde nüfus müdürlüğüne karşı dava açmalıdır. Dava dilekçesinde Anayasa Mahkemesinin iptal kararına dayanılmalı ve kızlık soyadıyla tanındığını gösteren belgeler eklenmelidir. Kanun koyucunun ileride yeni bir düzenleme yapması hâlinde uygulamanın değişebileceği de göz önünde tutulmalıdır.

Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 27, 173, 187 (iptal), 321; 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 36; Anayasa m. 10, 20, 90; Anayasa Mahkemesi 22/2/2023, E. 2022/155, K. 2023/38 (RG 28/4/2023); AİHM, Ünal Tekeli – Türkiye (2004)..

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.