Soruşturma Nedir? Soruşturmaya Yer Olmadığı Kararı (SYOK)

Soruşturma evresi, suç şüphesinin yetkili makamlarca öğrenilmesiyle başlar ve ceza muhakemesinin ilk aşamasıdır. Cumhuriyet savcısı bu evrede delilleri toplar ve kamu davası açıp açmamaya karar verir. Her ihbar veya şikâyet için soruşturma başlatılması gerekmez: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 158/6, savcının belirli hâllerde hiç soruşturma başlatmadan “soruşturma yapılmasına yer olmadığına” karar vermesine imkân tanır. Bu karar uygulamada SYOK olarak anılır. Aşağıda soruşturma evresinin çerçevesi, SYOK’un şartları ve sonuçları, kovuşturmaya yer olmadığı kararından (KYOK) farkı ve karara karşı başvuru yolu anlatılmaktadır.

Soruşturma evresi nedir?

CMK m. 2/1-e, soruşturmayı “kanuna göre yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evre” olarak tanımlar. İddianamenin kabulüyle kovuşturma evresi başlar (CMK m. 2/1-f).

Soruşturma, ihbar veya şikâyetle ya da savcının bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli başka bir yolla öğrenmesiyle başlar. İhbar veya şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa yapılabilir; valilik, kaymakamlık veya mahkemeye yapılan başvurular ilgili başsavcılığa gönderilir (CMK m. 158/1-2). Başvuru yazılı olabileceği gibi tutanağa geçirilmek üzere sözlü de yapılabilir (CMK m. 158/5).

Cumhuriyet savcısı, suç izlenimi veren bir hâli öğrenir öğrenmez işin gerçeğini araştırmaya başlar ve şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplamakla yükümlüdür (CMK m. 160). Soruşturma evresindeki usul işlemleri, kanunun başka hüküm koyduğu hâller saklı kalmak ve savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla gizlidir (CMK m. 157).

Soruşturma evresinde tarafların hakları

Soruşturma gizli yürütülse de taraflar bu aşamada pasif değildir. Kanun hem şüpheliye hem de mağdur ve şikâyetçiye belirli haklar tanır.

Şüphelinin hakları: İfade alma veya sorgu sırasında şüpheliye yüklenen suç anlatılır; müdafi seçme ve ondan hukuki yardım alma hakkı ile susma hakkı hatırlatılır (CMK m. 147). Şüpheliye ayrıca şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılır ve kendisi aleyhine olan şüphe nedenlerini ortadan kaldırma imkânı tanınır (CMK m. 147/1-f). Müdafi, CMK m. 153’teki sınırlar içinde soruşturma dosyasını inceleyebilir.

Mağdur ve şikâyetçinin hakları: CMK m. 234/1-a uyarınca mağdur ve şikâyetçi soruşturma evresinde delillerin toplanmasını isteyebilir; soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla savcıdan belge örneği isteyebilir. Vekili bulunmayan mağdur, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda barodan avukat görevlendirilmesini isteyebilir.

Bu haklar delillerin henüz kaybolmadığı ilk aşamada kullanıldığında soruşturmanın sonucunu etkileyebilir. Şikâyetçinin delil toplanması talebini dilekçesinde somut olarak göstermesi, hem SYOK hem de eksik soruşturmaya dayanan bir KYOK ihtimalini azaltır.

Soruşturma nasıl sonuçlanır?

Soruşturma, toplanan delillere göre şu kararlardan biriyle sona erer:

• İddianame: Deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı iddianame düzenler (CMK m. 170/2).
• Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar (KYOK): Yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilemezse veya kovuşturma olanağı yoksa verilir (CMK m. 172/1).
• Kamu davasının açılmasının ertelenmesi: Kanuni şartlar varsa dava beş yıl süreyle ertelenebilir (CMK m. 171/2).
• Uzlaştırma ve önödeme: Kapsamdaki suçlarda bu yollar önce işletilir.

SYOK bu kararlardan farklı olarak soruşturma hiç başlatılmadan verilir.

SYOK hangi hâllerde verilir?

CMK m. 158/6’ya göre soruşturma yapılmasına yer olmadığına iki hâlde karar verilir:

1. Fiilin açıkça suç oluşturmaması: İhbar ve şikâyet konusu fiilin suç oluşturmadığı, araştırma yapılmasına gerek kalmadan açıkça anlaşılır. Anlatılan olayın dilekçeden tamamen hukuki bir uyuşmazlık olduğu görülüyorsa bu hâl söz konusu olabilir.
2. İhbar ve şikâyetin soyut ve genel nitelikte olması: Dilekçede belirli bir olay, tarih, kişi veya fiil gösterilmez; yalnızca genel suçlamalar yer alır.

Her iki hâlde ortak koşul, araştırma yapılmasına gerek bulunmamasıdır. Savcının ifade alması, belge istemesi veya tanık dinlemesi gerekiyorsa SYOK değil, soruşturma yürütülür ve gerekirse sonunda KYOK verilir.

SYOK’un sonuçları

• Şüpheli sıfatı verilmez: Şikâyet edilen kişiye şüpheli sıfatı verilemez. Kişi ifadeye çağrılmaz ve hakkında koruma tedbiri uygulanmaz.
• Kayıt: SYOK kapsamındaki işlemler ve kararlar bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar ancak Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından görülebilir.
• Bildirim: Karar, varsa ihbarda bulunana veya şikâyetçiye bildirilir.

SYOK ile KYOK arasındaki fark

Savcının araştırma yükümlülüğü ve Yargıtay uygulaması

SYOK, savcının CMK m. 160’taki araştırma yükümlülüğünün bir istisnasıdır. Yargıtay’ın kovuşturmaya yer olmadığı kararlarına ilişkin iki kararı, bu yükümlülüğün kapsamını gösterir. İki karar da KYOK’a ilişkindir, SYOK’a değil.

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, şikâyet dilekçesinde tanık gösterilen bir mala zarar verme olayında, tanıklar ve şüpheli dinlenmeden “müştekinin soyut iddiaları dışında bir delil bulunmadığı” gerekçesiyle verilen KYOK’a karşı yapılan itirazın reddini kanun yararına bozmuştur. Daire, dilekçede gösterilen tanıkların ve şüphelinin ifadelerinin alınması gerektiğini belirtmiştir.

Yargıtay 5. Ceza Dairesi, yalnızca şikâyetçinin beyanı alınarak, şüphelilerin ifadesine başvurulmadan ve şikâyet dilekçesinde belirtilen ihaleye ilişkin kurumlardan bilgi istenmeden verilen KYOK’a karşı yapılan itirazın reddini, eksik soruşturma gerekçesiyle kanun yararına bozmuştur.

SYOK’a itiraz

CMK m. 158/6 uyarınca SYOK’a karşı CMK m. 173’teki usule göre itiraz edilir:

• Süre: Kararın tebliğinden itibaren iki hafta.
• Merci: Kararı veren Cumhuriyet savcısının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliği.
• İçerik: İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir (CMK m. 173/2).
• Sonuç: İtirazın kabulü hâlinde Cumhuriyet başsavcılığı soruşturma işlemlerini başlatır (CMK m. 158/6).

Sulh ceza hâkimliği kamu davasının açılması için yeterli neden bulmazsa istemi gerekçeli olarak reddeder ve itiraz edeni giderlere mahkûm eder (CMK m. 173/3). İtiraz dilekçesinde başvurunun neden soyut ve genel olmadığı veya fiilin neden suç oluşturabileceği bu yüzden somut olarak açıklanmalıdır.

Şikâyet dilekçesi hazırlanırken dikkat edilecekler

SYOK ile karşılaşmamak için şikâyet dilekçesinde şu bilgiler bulunmalıdır:

• Fiili işlediği ileri sürülen kişinin kimliği veya tespitine yarayacak bilgiler,
• Olayın tarihi, saati ve yeri,
• Olayın nasıl gerçekleştiğine ilişkin somut anlatım,
• Tanıkların adları ve ulaşılabilecekleri adresler,
• Belgeler, yazışmalar, görüntüler ve diğer deliller veya bunların bulunduğu yerler.

Sıkça Sorulan Sorular

SYOK adli sicil kaydına işlenir mi?

Hayır. SYOK kapsamındaki kararlar adli sicile değil, bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir ve yalnızca savcı, hâkim veya mahkeme tarafından görülebilir.

Şikâyet edilen kişiye SYOK bildirilir mi?

Kanun, kararın ihbarda bulunana veya şikâyetçiye bildirileceğini düzenler. Şikâyet edilen kişiye şüpheli sıfatı verilmediğinden ona ayrıca bildirim öngörülmemiştir.

Soruşturma ne kadar sürer?

CMK’da soruşturma evresi için genel bir azami süre öngörülmemiştir. Süre, suçun niteliğine, delillerin toplanma hızına ve dosyanın kapsamına göre değişir. Dava zamanaşımı süreleri soruşturma evresinde de işler.

Soruşturma evresinde avukat bulundurmak zorunlu mudur?

Kural olarak hayır. Şüpheli müdafi seçebilir; seçemeyecek durumdaysa istemi hâlinde baro tarafından müdafi görevlendirilir. Şüpheli çocuksa, kendini savunamayacak derecede malulse veya sağır ve dilsizse istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir (CMK m. 150).

SYOK verildikten sonra aynı konuda yeniden şikâyette bulunulabilir mi?

Kanunda bu konuda özel bir düzenleme yoktur. Önceki başvurudaki eksikleri gideren, somut olay ve delil içeren yeni bir başvuru yapılabilir. Önce iki haftalık itiraz süresinin kullanılması gerekir.

Sonuç

SYOK, fiilin açıkça suç oluşturmadığı veya başvurunun soyut ve genel olduğu hâllerde, soruşturma başlatılmadan verilir; şikâyet edilen kişiye şüpheli sıfatı verilmez. Karara tebliğinden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilir. İtiraz dilekçesinde olay ve deliller somut olarak gösterilmelidir. Somut dosyaya ilişkin değerlendirme için büromuzla iletişime geçilebilir.

Kanunların güncel metni: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (mevzuat.gov.tr).

İlgili yazılar: Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair Karar (KYOK) ve Yeni Delil, Ek Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair Karar (Ek KYOK) Nedir?

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.