Uluslararası Suçlarda Hukuka Uygunluk Nedenleri

Soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları, çoğu zaman bir devlet veya örgüt yapısı içinde, emir-komuta zinciriyle işlenir. Bu nedenle bu suçların yargılandığı davalarda sanıkların en sık başvurduğu savunma, emri yerine getirdikleri yönündedir. Meşru savunma, zorunluluk hâli ve tehdit altında hareket etme de sıkça ileri sürülen savunmalardır. Türk Ceza Kanunu’nun 24 ila 26. maddelerindeki hukuka uygunluk nedenleri, uluslararası suçlar bakımından da genel kural olarak uygulanır; ancak bu suçların niteliği, söz konusu nedenlerin uygulama alanını önemli ölçüde daraltır.

Kanun metni

Amirin emri

Türk hukuku. TCK 24/2, yetkili bir merciden verilen ve yerine getirilmesi görev gereği zorunlu olan emri uygulayan kişinin sorumlu olmayacağını kabul eder. Ancak üçüncü fıkra, konusu suç teşkil eden emrin hiçbir surette yerine getirilemeyeceğini açıkça belirtir. Bu durumda emri yerine getiren de emri veren de sorumludur. Soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları niteliği gereği suç teşkil ettiğinden, bu fiilleri emreden bir talimat hukuken bağlayıcı değildir.

Dördüncü fıkra. TCK 24/4, emrin hukuka uygunluğunun denetlenmesinin kanunla engellendiği hâllerde sorumluluğu emri verene yükler. Bu hüküm, askerî hiyerarşi içinde emrin denetlenemediği durumlarda gündeme gelebilir. Ancak soykırım veya sivillerin öldürülmesi gibi açıkça suç teşkil eden emirler bakımından bu fıkranın uygulanması tartışmalıdır; TCK 24/3’teki mutlak yasak bu tür emirlerde öncelikle dikkate alınır.

Uluslararası ceza hukuku. Uluslararası Ceza Mahkemesi Roma Statüsü’nün 33. maddesi, üst emri savunmasını oldukça dar sınırlar içinde kabul eder. Bu düzenlemeye göre kişi, emre itaat yükümlülüğünün bulunması, emrin hukuka aykırı olduğunu bilmemesi ve emrin açıkça hukuka aykırı olmaması şartlarının birlikte gerçekleşmesi hâlinde sorumluluktan kurtulabilir. Statü, soykırım veya insanlığa karşı suç işlenmesine yönelik emirlerin açıkça hukuka aykırı olduğunu kabul eder. Türkiye Roma Statüsü’ne taraf değildir; ancak bu ilke, uluslararası ceza hukukunun genel kabul gören ilkeleri arasında sayılabilir.

Meşru savunma ve zorunluluk hâli

TCK 25/1’e göre meşru savunma, haksız bir saldırıyı o anda hâl ve koşullara göre saldırıyla orantılı biçimde defetme zorunluluğunu arar. Bir topluluğun yok edilmesine veya sivil halka karşı yaygın ve sistematik bir saldırıya yönelik fiillerin bu orantılılık şartını karşılaması düşünülemez.

TCK 25/2’deki zorunluluk hâli ise başka suretle korunma olanağı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak için işlenen fiilleri kapsar. Bu hâlde de tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı bulunması gerekir. Roma Statüsü’nün 31. maddesi de meşru müdafaa ve zorlama hâllerini düzenler; ancak bu savunmaların kabulü sıkı şartlara bağlanmıştır.

Rıza ve hakkın kullanılması

TCK 26/2, ilgilinin rızasını yalnızca kişinin mutlak surette tasarruf edebileceği haklar bakımından hukuka uygunluk nedeni sayar. Soykırım ve insanlığa karşı suçlar, bireysel hakların ötesinde insanlığın ortak değerlerini korur. Bu nedenle mağdurların rızası bu suçlarda hukuka uygunluk sağlamaz. Hakkın kullanılmasının da bu tür fiilleri haklı kılması mümkün değildir. Genel kurallar için Hakkın Kullanılması ve İlgilinin Rızası (TCK 26): Hukuka Uygunluk Nedeni yazımıza bakılabilir.

Tehdit ve cebir altında hareket

TCK 28, karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı cebir ve şiddet ya da muhakkak ve ağır bir korkutma veya tehdit sonucu suç işleyen kişiye ceza verilmeyeceğini, bu hâlde cebri veya tehdidi kullanan kişinin fail sayılacağını öngörür. Bu hüküm hukuka uygunluk nedeni değil, kusurluluğu kaldıran bir nedendir. Emir-komuta zinciri içinde ölüm tehdidiyle zorlanan bir kişi bakımından bu hüküm gündeme gelebilir; ancak tehdidin gerçekten karşı konulamaz nitelikte olup olmadığı somut olayın özelliklerine göre sıkı biçimde incelenir. Ceza sorumluluğunu etkileyen nedenlerin tamamı için Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Nedenler (TCK 24-34) yazımıza bakılabilir.

Tarihsel gelişim: Nürnberg’den Roma Statüsü’ne

Üst emri savunmasının uluslararası ceza hukukundaki yerini, İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan Nürnberg Uluslararası Askerî Mahkemesi belirlemiştir. Mahkemenin Şartı’nın 8. maddesi, sanığın hükümetinin veya bir üstünün emrine göre hareket etmiş olmasının onu sorumluluktan kurtarmayacağını, ancak adaletin gerektirdiği ölçüde cezanın hafifletilmesinde dikkate alınabileceğini öngörmüştür. Birleşmiş Milletler Uluslararası Hukuk Komisyonunun 1950’de kabul ettiği Nürnberg İlkeleri’nin dördüncü ilkesi aynı yaklaşımı benimsemiş ve kişinin önünde gerçek bir ahlaki seçim imkânı bulunduğu sürece emrin onu uluslararası hukuka göre sorumluluktan kurtarmayacağını belirtmiştir.

Eski Yugoslavya ve Ruanda için kurulan uluslararası ceza mahkemelerinin statüleri de bu çizgiyi korumuş, üst emrini sorumluluğu kaldıran değil, yalnızca cezayı hafifletebilecek bir neden olarak düzenlemiştir. Roma Statüsü’nün 33. maddesi ise ilk kez dar bir istisna tanımış, fakat soykırım ve insanlığa karşı suç işlenmesine yönelik emirlerin her durumda açıkça hukuka aykırı sayılacağını hükme bağlamıştır. Bu nedenle istisna pratikte yalnızca bazı savaş suçları bakımından tartışılabilir.

Zorlama savunması ve Erdemović kararı

Zorlama (tehdit altında hareket) savunmasının sınırlarını en açık biçimde tartışan dava, Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesinin Erdemović davasıdır. Sanık, 1995’te Srebrenica’da sivillerin toplu infazına katıldığını kabul etmiş ve katılmazsa kendisinin de öldürüleceği tehdidi altında hareket ettiğini savunmuştu. Temyiz Dairesi 1997’deki kararında çoğunluk görüşüyle, zorlamanın masum insanların öldürülmesini içeren bir suçu işleyen asker bakımından tam bir savunma oluşturmayacağını, ancak cezanın belirlenmesinde dikkate alınabileceğini kabul etmiştir. Karara muhalif kalan yargıçlar ise zorlamanın, sıkı şartlarla, öldürme suçlarında da kabul edilebileceğini savunmuştur.

Roma Statüsü 31/1-d bu tartışmayı yazılı bir hükümle çözmüştür. Buna göre kişinin kendisine veya bir başkasına yönelik yakın bir ölüm ya da ağır bedensel zarar tehdidinden kaynaklanan zorlama altında, bu tehdidi önlemek için gerekli ve makul biçimde hareket etmesi ve önlemek istediğinden daha büyük bir zararı kastetmemiş olması hâlinde sorumluluk kalkabilir. Son şart, toplu öldürme fiillerinde savunmanın kabulünü fiilen imkânsız hâle getirir.

Türk hukukunda aynı soru TCK 28 çerçevesinde cevaplanır. Kanun, karşı konulamayacak cebir veya muhakkak ve ağır bir tehdit altında suç işleyen kişiye ceza verilmeyeceğini öngörür; bir orantılılık şartı yazmaz. Ancak tehdidin “karşı konulamaz” nitelikte olup olmadığı değerlendirilirken kişinin kaçma, emri savsaklama veya başka bir göreve geçme imkânı bulunup bulunmadığı incelenir. Bir birliğin içinde uzun süre görev yapan, suç fiillerine defalarca katılan ve kaçma fırsatlarını kullanmayan kişi bakımından bu şartın gerçekleştiğini kabul etmek güçtür.

Hukuki hata savunması

TCK 30/4, işlediği fiilin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz bir hataya düşen kişinin cezalandırılmayacağını öngörür. Roma Statüsü’nün 32. maddesi de hukuki hatayı ancak suçun manevi unsurunu ortadan kaldırması hâlinde ya da 33. maddedeki üst emri istisnası kapsamında kabul eder. Sivillerin öldürülmesi, işkence veya toplu sürgün gibi fiillerin haksızlık oluşturduğu herkesçe bilinebilir nitelikte olduğundan, bu fiillerde kaçınılmaz bir hukuki hatadan söz etmek mümkün değildir. Hukuki hata savunması daha çok, savaş hukukunun teknik kurallarına ilişkin sınırda olaylarda, örneğin belirli bir silahın veya hedefin meşru olup olmadığı konusunda gündeme gelir.

Silahlı çatışma hukukunun izin verdiği fiiller

Uluslararası silahlı çatışmada muharip statüsündeki bir askerin düşman muhariplere karşı silah kullanması, silahlı çatışma hukukunun kurallarına uyulduğu sürece suç oluşturmaz. Bu durum Türk hukuku bakımından TCK 24/1’deki kanunun hükmünü yerine getirme kapsamında değerlendirilebilir; zira Türkiye’nin taraf olduğu 1949 Cenevre Sözleşmeleri, Anayasa m. 90 uyarınca kanun hükmündedir. Ancak bu hukuka uygunluk, ayrım ve orantılılık ilkeleriyle sınırlıdır. Sivillere, teslim olmuş veya yaralı muhariplere, savaş esirlerine yönelik saldırılar savaş hukukunun koruması dışında kalır. Düşmanın daha önce hukuka aykırı davranmış olması da sivil halka yönelik misilleme fiillerini haklı kılmaz.

Ceza sorumluluğunun zamanla sınırlanmaması

Hukuka uygunluk nedenlerinin dar yorumlanmasının pratik bir sonucu da zamanaşımı kuralında görülür. TCK 76/4 ve 77/4, soykırım ve insanlığa karşı suçlar bakımından zamanaşımının işlemeyeceğini öngörür. Bu suçlardan sorumlu tutulan kişi, olaydan onlarca yıl sonra da yargılanabilir; emir veya zorlama savunmasının ispatı ise zaman geçtikçe zorlaşır. Tanık beyanları, birlik kayıtları ve emir belgeleri bu nedenle savunmanın temel dayanağıdır.

Türk yargı kararlarında amirin emri savunması

Uluslararası suçlar Türk mahkemelerinde nadiren yargılanmış olsa da, amirin emri savunması Yargıtay önüne özellikle 15 Temmuz 2016 darbe teşebbüsüne ilişkin davalarda geniş biçimde gelmiştir. Bu davalarda verilen kararlar, emir-komuta zinciri içinde işlenen ağır suçlarda TCK 24/3’ün nasıl uygulandığını ve astın sorumluluğunun hangi ölçütlerle belirlendiğini göstermektedir. Aynı ölçütler, soykırım veya insanlığa karşı suç iddialarında da yol gösterici olacaktır.

Konusu suç oluşturan emir: mutlak yasak

Yargıtay 3. Ceza Dairesi, Anayasa’nın 137/2. maddesi, TCK 24/3 ve 211 sayılı İç Hizmet Kanunu’nun 41/3. maddesini birlikte değerlendirerek, konusu suç teşkil eden emri yerine getiren kişinin sorumluluktan kurtulamayacağını vurgulamıştır. Daire, böyle bir emri verenin azmettiren, yerine getirenin ise fail olarak sorumlu tutulacağını belirten öğreti görüşünü de benimsemiştir.

Açıkça suç oluşturmayan emir

Ceza Genel Kurulu ise madalyonun öbür yüzünü göstermiştir. Konusu açıkça suç teşkil etmeyen ve görev gereği yerine getirilmesi zorunlu olan bir emri uygulayan ast, TCK 24/2 uyarınca sorumlu tutulamaz. Bu ayrım, uluslararası suçlarda da belirleyicidir: sivillerin öldürülmesi veya toplu sürgün gibi emirler açıkça suç oluştururken, bir birliğin belirli bir bölgeye intikal etmesi gibi emirler kendi başına suç niteliği taşımaz. Astın sorumluluğu, emrin hangi aşamada suç niteliği kazandığını bilip bilmediğine göre belirlenir.

Astın hatası

Yargıtay 16. Ceza Dairesi, astın konusu suç oluşturan bir emri yerine getirmesi hâlinde, emrin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz bir hataya düşüp düşmediğinin TCK 30/4 çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Bu değerlendirmede astın bilgi düzeyi, tecrübesi, rütbesi ve konumu gibi somut olgular dikkate alınır. Astın emrin askerî hizmete ilişkin olduğu ve amirin yetkili olduğu konusunda yanılması ise TCK 30/1 kapsamında kastı ortadan kaldırabilir.

Uluslararası suçlarda bu hata savunmasının kabul alanı son derece dardır. Roma Statüsü’nün 33/2. maddesi soykırım ve insanlığa karşı suç işlenmesine yönelik emirleri her durumda açıkça hukuka aykırı saydığından, bu emirleri yerine getiren astın haksızlık bilincinden yoksun olduğunu ileri sürmesi pratikte sonuç doğurmaz. Yargıtay’ın ölçütleri ise daha çok düşük rütbeli, kısa süreli görevli ve olayın bütününden haberi olmayan astlar bakımından anlam taşır.

Savunma ve iddia bakımından ispat

• Emrin içeriği ve veriliş biçimi: Yazılı emir, telsiz veya telefon kayıtları, mesajlaşma grupları ve tanık beyanları emrin tam olarak ne olduğunu ortaya koyar.
• Emrin açıkça hukuka aykırılığı: Emrin herkesçe suç olarak tanınabilir nitelikte olup olmadığı, fiilin işlendiği koşullar ve emrin sözcükleri üzerinden değerlendirilir.
• Astın konumu: Rütbe, görev süresi, eğitim durumu ve olay öncesinde benzer emirlerle karşılaşıp karşılaşmadığı, TCK 30/4 değerlendirmesinin temelini oluşturur.
• Tehdidin gerçekliği: TCK 28 savunmasında tehdidin kimden geldiği, ne kadar yakın ve somut olduğu, kaçma veya emri savsaklama imkânı bulunup bulunmadığı ayrıca ispatlanmalıdır.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• TCK 24/2 ile 24/3’ü karıştırmak: görev gereği zorunlu emir sorumluluğu kaldırır; konusu suç oluşturan emir ise hiçbir koşulda kaldırmaz.
• Emri vereni yalnızca dolaylı sorumlu görmek: TCK 24/3 emri vereni de doğrudan sorumlu tutar.
• TCK 28’i hukuka uygunluk nedeni gibi sunmak: tehdit altında hareket kusurluluğu kaldırır, fiili hukuka uygun hâle getirmez; tehdidi uygulayan kişi fail sayılır.
• Hata savunmasını soyut biçimde ileri sürmek: astın kişisel durumuna ilişkin somut olgular ortaya konmadan TCK 30/4 uygulanamaz.
• Soykırım ve insanlığa karşı suçlarda zamanaşımı savunmasına güvenmek: TCK 76/4 ve 77/4 uyarınca bu suçlarda zamanaşımı işlemez.

İlgili suçlar

Hukuka uygunluk nedenlerinin uygulandığı başlıca uluslararası suçlar için “Soykırım Suçu (TCK 76)”, “İnsanlığa Karşı Suçlar (TCK 77)” ve Savaş Suçları: Uluslararası Hukuk ve Türk Ceza Hukuku yazılarımıza bakılabilir.

Sıkça sorulan sorular

Sonuç

Uluslararası suçlarda hukuka uygunluk nedenleri genel kural olarak uygulanabilir; ancak bu suçların niteliği, söz konusu nedenlerin uygulama alanını büyük ölçüde daraltır. TCK 24/3 uyarınca konusu suç teşkil eden emir yerine getirilemez ve rıza bu suçlarda hukuka uygunluk sağlamaz. Meşru savunma ve zorunluluk hâli ise sıkı orantılılık şartlarına bağlıdır.

Mevzuat: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.