Ceza soruşturması veya kovuşturması sırasında şüpheli ya da sanığa baro tarafından görevlendirilen avukata müdafi denir. Uygulamada bu avukat “CMK avukatı” olarak da anılır. Bazı hâllerde müdafi ancak şüpheli veya sanığın istemiyle görevlendirilir. Bazı hâllerde ise istem aranmaz ve müdafi bulunmadan yapılan işlemler hükmün bozulmasına yol açar. Bu yazıda 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) hükümleri ve Yargıtay uygulaması esas alınarak müdafi görevlendirilmesinin şartları, mağdura avukat görevlendirilmesi ve ücret meselesi açıklanmaktadır.
KISA CEVAP
- Şüpheli veya sanık müdafi seçebilecek durumda değilse, istemi hâlinde müdafi görevlendirilir (CMK m. 150/1).
- Çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz olanlara istem aranmaksızın müdafi görevlendirilir (CMK m. 150/2).
- Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda da müdafi zorunludur (CMK m. 150/3).
- Müdafi, işlemin yapıldığı yer barosunca görevlendirilir; şüpheli veya sanık sonradan müdafi seçerse görev sona erer (CMK m. 156).
- Yargıtay, zorunlu müdafi olmadan kurulan hükmü hukuka kesin aykırılık sayarak bozmaktadır.
Müdafi seçme hakkı
CMK m. 149/1’e göre şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin yardımından yararlanabilir; kanuni temsilcisi varsa o da müdafi seçebilir. Soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında avukatın şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade alma veya sorgu süresince yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez ve kısıtlanamaz (CMK m. 149/3).
Müdafi hangi hâllerde görevlendirilir?
CMK m. 150, müdafi görevlendirilmesini iki gruba ayırır.
İstem üzerine görevlendirme
Şüpheli veya sanıktan kendisine bir müdafi seçmesi istenir. Şüpheli veya sanık müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse, istemi hâlinde bir müdafi görevlendirilir (CMK m. 150/1). Bu imkân suçun türüne veya cezanın ağırlığına bağlı değildir.
İstem aranmaksızın görevlendirme (zorunlu müdafilik)
Aşağıdaki hâllerde müdafii bulunmayan şüpheli veya sanığa, istemi aranmaksızın bir müdafi görevlendirilir:
| Hâl | Dayanak |
|---|---|
| Şüpheli veya sanığın çocuk olması | CMK m. 150/2 |
| Kendisini savunamayacak derecede malul olması | CMK m. 150/2 |
| Sağır ve dilsiz olması | CMK m. 150/2 |
| Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçtan soruşturma veya kovuşturma yapılması | CMK m. 150/3 |
Zorunlu müdafilikle ilgili diğer hususlar, Türkiye Barolar Birliğinin görüşü alınarak çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir (CMK m. 150/4).
Görevlendirme usulü
CMK m. 156’ya göre m. 150’de yazılı hâllerde müdafi, soruşturma evresinde ifadeyi alan merciin veya sorguyu yapan hâkimin istemi üzerine, kovuşturma evresinde ise mahkemenin istemi üzerine baro tarafından görevlendirilir. Görevlendirme, soruşturmanın veya kovuşturmanın yapıldığı yer barosunca yapılır (CMK m. 156/2).
Şüpheli veya sanık sonradan kendisi bir müdafi seçerse, baro tarafından görevlendirilen avukatın görevi sona erer (CMK m. 156/3).
Görevlendirilen müdafi duruşmada hazır bulunmaz, vakitsiz olarak duruşmadan çekilir veya görevini yerine getirmekten kaçınırsa hâkim veya mahkeme derhâl başka bir müdafi görevlendirilmesi için gerekli işlemi yapar. Yeni müdafi savunmasını hazırlamak için yeterli zaman olmadığını açıklarsa oturum ertelenir (CMK m. 151/1-2).
Alt sınırın hesaplanması: Yargıtay uygulaması
CMK m. 150/3’teki “alt sınırı beş yıldan fazla” ölçütünün uygulanmasında, cezanın nitelikli hâllerden kaynaklanan artırımlarla birlikte mi değerlendirileceği tartışılmıştır.
Yargıtay 11. Ceza Dairesi, üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlendiği kabul edilen nitelikli dolandırıcılık suçuna ilişkin bir dosyada, Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 10.05.2022 tarihli, 2022/2-155 E. ve 2022/321 K. sayılı kararına atıf yapmıştır. Daire bu karara dayanarak şu ilkeyi uygulamıştır: Takdir hakkı kullanılmaksızın artırım yapılmasını zorunlu kılan nitelikli hâllerde cezanın alt sınırı beş yıldan fazla oluyorsa, adil ve etkin yargılanma hakkı gereği istem aranmaksızın müdafi atanması zorunludur. Daire, müdafi görevlendirilmeden savunma alınmasını ve hüküm duruşmasında zorunlu müdafi hazır edilmeden mahkûmiyet hükmü kurulmasını CMK m. 150/3, 156, 188/1 ve 196/2’nin ihlali olarak nitelendirmiştir. Bu ihlal, CMK m. 289/1-h kapsamında hukuka kesin aykırılık sayılmış ve hüküm bozulmuştur (Yargıtay 11. CD, E. 2024/4086, K. 2024/13874, T. 25.11.2024). Kararda iki üyenin, zorunlu müdafilik için yalnızca temel cezanın alt sınırının dikkate alınması gerektiği görüşüyle karşı oy kullandığı da belirtilmelidir.
Karar, zorunlu müdafiliğin yalnızca ilk ifadede değil, savunmanın alınmasında ve hüküm duruşmasında da gözetilmesi gerektiğini göstermektedir.
Mağdur ve katılana avukat görevlendirilmesi
Baro tarafından avukat görevlendirilmesi yalnızca şüpheli ve sanıkla sınırlı değildir.
- Soruşturma ve kovuşturma evresinde mağdur: Vekili bulunmayan mağdur ve şikâyetçi; cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı veya ısrarlı takip suçları ile kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir (CMK m. 234/1-a-3 ve b-5).
- İstem aranmayan hâl: Mağdur on sekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malul ise ve vekili yoksa, istemi aranmaksızın bir vekil görevlendirilir (CMK m. 234/2).
- Katılan: Davaya katılan mağdur veya suçtan zarar gören, aynı suçlarda baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilir (CMK m. 239/1). Katılan çocuk, sağır ve dilsiz veya kendisini savunamayacak derecede akıl hastası ise istem aranmaz (CMK m. 239/2).
Zorunlu müdafiin ücreti
Baro tarafından görevlendirilen müdafiye yapılacak ödeme, “Ceza Muhakemesi Kanunu Gereğince Görevlendirilen Müdafi ve Vekillere Yapılacak Ödemelere İlişkin Tarife” uyarınca Hazineden karşılanır. Şüpheli veya sanık, görevlendirme aşamasında bu avukata bir ücret ödemez.
Mahkûmiyet hâlinde yargılama giderleri
CMK m. 324/1’e göre harçlar ve tarifesine göre ödenmesi gereken avukatlık ücretleri ile soruşturma ve kovuşturma evrelerinde Devlet Hazinesinden yapılan her türlü harcama yargılama giderleridir. Sanık cezaya veya güvenlik tedbirine mahkûm edilirse bütün yargılama giderleri sanığa yüklenir (CMK m. 325/1). Hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve cezanın ertelenmesi hâllerinde de bu kural uygulanır (CMK m. 325/2). Hüküm kesinleşmeden sanık ölürse mirasçılar giderleri ödemekle yükümlü tutulmaz (CMK m. 325/4).
Beraat hâlinde
Hakkında beraat veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilen kişi, yalnızca kendi kusurundan kaynaklanan giderleri ödemeye mahkûm edilir (CMK m. 327/1). Yargıtay 3. Ceza Dairesi, beraat eden ve zorunlu müdafi ile temsil edilen sanık yararına, Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi m. 14/4 uyarınca Hazine aleyhine maktu avukatlık ücretine hükmedilmesi gerektiğini belirtmiştir. Daire, bu ücretten zorunlu müdafiye Hazineden ödenen ücretin mahsup edilmesi gerektiğini de vurgulamıştır. Bu husus gözetilmediği için hüküm düzeltilerek onanmıştır (Yargıtay 3. CD, E. 2026/894, K. 2026/10569, T. 14.05.2026).
Şüpheli veya sanık bakımından pratik bilgiler
- Müdafi istemek için başvuru: İfade veya sorgu sırasında müdafi seçebilecek durumda olunmadığı beyan edilerek görevlendirme istenebilir (CMK m. 150/1). Görevlendirmeyi işlemi yapan merci baroya bildirir (CMK m. 156/1).
- Müdafi ile görüşme: Şüpheli veya sanık, vekâletname aranmaksızın müdafii ile her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir (CMK m. 154/1).
- Dosyayı inceleme: Müdafi soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir. Bu yetki, kanunda sayılan suçlarda ve soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek hâllerde hâkim kararıyla kısıtlanabilir (CMK m. 153/1-2).
- Kolluk ifadesi: Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m. 148/4).
Birden fazla şüpheli veya sanık
Yararları birbirine uygun olan birden fazla şüpheli veya sanığın savunması aynı müdafie verilebilir (CMK m. 152). Yararları çatışan şüpheli veya sanıkların aynı avukat tarafından savunulması ise bu hükmün kapsamında değildir. Avukatlık Kanunu da aynı işte menfaati zıt bir tarafa avukatlık etmiş veya mütalaa vermiş avukatın kendisine yapılan teklifi reddetmek zorunda olduğunu öngörür (Av.K. m. 38/1-b).
Sanığın kanuni temsilcisi ve eşi
Sanığın kanuni temsilcisine duruşma gün ve saati bildirilir; kanuni temsilci duruşmaya kabul edilir ve istemi üzerine dinlenebilir. Sanığın eşi hakkında da tebligat yapılmaksızın aynı hüküm uygulanır (CMK m. 155). Bu hüküm, özellikle çocuk sanıklar bakımından müdafiin yanı sıra ailenin de yargılamaya katılımını sağlar.
Görevini yapmayan müdafi
Zorunlu müdafilik veya adli yardım kapsamındaki görevlerin yerine getirilmemesi ya da gereken dikkat ve özenin gösterilmemesi, 7571 sayılı Kanun’la değişik Av.K. m. 135/2-g uyarınca kınama cezası gerektiren disiplin eylemidir. Baro başkanı tarafından tayin edilen avukat, kaçınılmaz bir sebep veya haklı bir özrü olmadıkça görevi yerine getirmekten çekinemez (Av.K. m. 41/2).
Sıkça Sorulan Sorular
Zorunlu müdafi bulunan sanık kendi avukatını seçebilir mi?
Seçebilir. Bu durumda baro tarafından görevlendirilen avukatın görevi sona erer (CMK m. 156/3).
Alt sınırı beş yıldan az olan bir suçta da müdafi istenebilir mi?
İstenebilir. CMK m. 150/1, şüpheli veya sanığın müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan etmesi hâlinde istemi üzerine müdafi görevlendirilmesini suçun türüne bakmaksızın öngörür.
Zorunlu müdafi duruşmaya gelmezse ne olur?
Hâkim veya mahkeme derhâl başka bir müdafi görevlendirilmesi için gerekli işlemi yapar. Oturuma ara verilebilir veya oturum ertelenebilir (CMK m. 151/1).
Zorunlu müdafi soruşturma dosyasını inceleyebilir mi?
İnceleyebilir. Müdafi soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve belgelerin örneğini harçsız alabilir; bu yetki ancak kanunda sayılan suçlarda hâkim kararıyla kısıtlanabilir (CMK m. 153/1-2).
Mağdur çocuksa avukat istemesi gerekir mi?
Gerekmez. On sekiz yaşını doldurmamış mağdura, vekili yoksa istem aranmaksızın vekil görevlendirilir (CMK m. 234/2).
Sonuç
Zorunlu müdafilik, çocuklar, kendisini savunamayacak derecede malul olanlar, sağır ve dilsizler ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan soruşturulan veya kovuşturulan kişiler için istem aranmaksızın uygulanan bir güvencedir. Yargıtay, bu kuralın ihlalini hukuka kesin aykırılık olarak değerlendirmektedir. Müdafiye yapılacak ödeme Hazineden karşılanır; yargılama giderlerinin kime yükleneceği ise davanın sonucuna göre belirlenir. Somut bir dosyada müdafi görevlendirilmesine ilişkin değerlendirme için büromuzdan bilgi alınabilir.
İlgili yazılar: Avukat Tutmak Zorunlu mu?, Ücretsiz Avukat Nasıl Alınır?, Müdafi ve Vekilin Dosya İnceleme Yetkisi (CMK m. 153)
Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu.
Bu yazı, 16 Ekim 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.