Davaların Birleştirilmesi (HMK 166): Şartlar, Anayasa Mahkemesi Kararı ve 7589 Sayılı Kanunla Gelen Değişiklik

Aynı taraflar arasında veya aynı olaydan doğan birden fazla dava farklı mahkemelerde görüldüğünde, çelişkili kararlar verilmesi riski doğar ve yargılama gereksiz yere uzar. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 166. maddesi, aralarında bağlantı bulunan davaların tek bir mahkemede birleştirilmesine imkân tanıyarak bu riski azaltmayı amaçlar. Ancak birleştirme kararının ilk davanın görüldüğü mahkemeyi bağlayıp bağlamayacağı uzun süre tartışılmış, Anayasa Mahkemesi 2025 yılında bu konuda önemli bir iptal kararı vermiş ve ardından 16 Temmuz 2026 tarihli 7589 sayılı Kanunla madde yeniden düzenlenmiştir. Bu yazıda HMK 166’nın güncel hâli, birleştirme şartları, bağlantı kavramı, Anayasa Mahkemesi kararının etkisi, yeni düzenleme ve birleştirme kararına karşı kanun yolları ele alınmaktadır.

Kanun metni

Birleştirmenin amacı

Davaların birleştirilmesi, usul ekonomisi ve hukuki güvenlik ilkelerinin bir gereğidir. Birbirine bağlı davaların ayrı mahkemelerde görülmesi hâlinde aynı deliller iki kez toplanır, aynı tanıklar iki kez dinlenir ve aynı konuda iki ayrı bilirkişi raporu alınabilir. Daha önemlisi, iki mahkeme aynı olay hakkında birbirine aykırı sonuçlara ulaşabilir. Örneğin kira sözleşmesinden doğan tahliye davası ile kira bedelinin tespiti davası ayrı mahkemelerde görülürse, birinin sonucu diğerini doğrudan etkiler. Birleştirme bu tür çelişkilerin önüne geçer.

Birleştirmenin şartları

HMK 166/1’e göre davaların birleştirilmesi için şu şartlar birlikte aranır:

Aynı yargı çevresi: Davalar aynı adli yargı çevresinde, yani aynı ilçe veya il merkezindeki mahkemelerde açılmış olmalıdır. Ayrı yargı çevrelerindeki davalar için HMK 166/2’deki özel usul uygulanır.

Aynı düzey ve sıfat: Mahkemeler aynı düzeyde ve aynı sıfatta olmalıdır. Örneğin iki asliye hukuk mahkemesindeki davalar birleştirilebilir. Buna karşılık asliye hukuk mahkemesindeki bir dava ile sulh hukuk mahkemesindeki bir dava, düzeyleri farklı olduğu için birleştirilemez. Aynı şekilde asliye hukuk mahkemesi ile aile mahkemesi, iş mahkemesi veya asliye ticaret mahkemesi sıfat bakımından farklıdır. Asliye hukuk mahkemesinin aile mahkemesi sıfatıyla baktığı bir dava ile genel sıfatla baktığı bir dava da birleştirilemez.

Bağlantı: Davalar arasında HMK 166/4 anlamında bağlantı bulunmalıdır.

Aşama: Birleştirme davanın her aşamasında istenebilir veya mahkemece kendiliğinden karar verilebilir. Ancak davalardan biri hükme bağlanmışsa birleştirme anlamını yitirir.

Bağlantı kavramı

HMK 166/4, davaların aynı veya birbirine benzer sebeplerden doğması ya da biri hakkında verilecek hükmün diğerini etkileyecek nitelikte bulunması durumunda bağlantı var sayılacağını belirtir. Bağlantı iki ayrı biçimde ortaya çıkar:

• Sebep bağlantısı: Davalar aynı hukuki ilişkiden veya aynı olaydan doğmuştur. Örneğin aynı trafik kazasında yaralanan iki kişinin aynı sürücüye karşı açtığı tazminat davaları veya aynı sözleşmeden doğan alacak ve sözleşmenin feshi davaları.
• Etki bağlantısı: Bir davada verilecek hüküm, diğer davanın sonucunu belirleyecek niteliktedir. Örneğin tapu iptali ve tescil davası ile aynı taşınmaz için açılan ecrimisil davası, ya da babalık davası ile çocuk için açılan nafaka davası.

Bağlantının varlığı her somut olayda mahkemece değerlendirilir. Tarafların aynı olması tek başına bağlantı için yeterli değildir; davaların konusu ve dayandığı hukuki sebep de dikkate alınır.

Anayasa Mahkemesinin iptal kararı

HMK 166/1’in eski metnine göre birleştirme kararı ikinci davanın açıldığı mahkeme tarafından verilir ve “bu karar, diğer mahkemeyi bağlar” idi. Yani ikinci davayı gören mahkeme, kendi dosyasını ilk davanın görüldüğü mahkemeye göndererek birleştirme kararı verdiğinde, ilk mahkeme bu kararı kabul etmek zorundaydı. İlk mahkemenin, kendisine gönderilen dosyayı inceleme ve bağlantının bulunmadığına karar verme imkânı yoktu.

Anayasa Mahkemesi, 17.06.2025 tarihli ve E.2024/237, K.2025/137 sayılı kararıyla HMK 166/1’deki “ve bu karar, diğer mahkemeyi bağlar” ibaresini iptal etti. Karar, bir mahkemenin başka bir mahkemenin önündeki davayı kendi iradesi dışında kabul etmeye zorlanmasının, mahkemelerin bağımsızlığı ve kanuni hâkim güvencesi bakımından sorun oluşturduğu değerlendirmesine dayanır. İptal sonrası ikinci mahkemenin birleştirme kararı, ilk mahkeme için kendiliğinden bağlayıcı olmaktan çıktı. Bu durum, uygulamada iki mahkemenin de dosyayı kabul etmediği “olumsuz birleştirme uyuşmazlığı” riskini gündeme getirdi.

7589 sayılı Kanunla gelen yeni düzenleme

Anayasa Mahkemesi kararından sonra oluşan boşluk, 16 Temmuz 2026 tarihli 7589 sayılı Kanunun 23. maddesiyle giderildi. Değişiklik, Kanunun Resmî Gazete’de yayımlandığı 31 Temmuz 2026 tarihinde yürürlüğe girmiştir. HMK 166/1’in ikinci cümlesi şu şekilde değiştirildi: “İlk davanın açıldığı mahkeme birleştirme kararının kesinleşmesinden itibaren bununla bağlıdır.”

Yeni düzenlemenin sonuçları şunlardır:

1. Birleştirme kararı yine ikinci davanın görüldüğü mahkemece verilir ve dosya ilk davanın açıldığı mahkemeye gönderilir.
2. Bu karar hemen bağlayıcı olmaz; kesinleşmesi beklenir.
3. Karar kesinleştikten sonra ilk mahkeme bu kararla bağlıdır ve dosyayı reddedemez.
4. Böylece birleştirme kararı, kanun yolu denetiminden geçtikten sonra bağlayıcılık kazanır. Anayasa Mahkemesinin eleştirdiği “denetimsiz bağlayıcılık” sorunu giderilirken olumsuz uyuşmazlık riskinin de önüne geçilmiştir.

Bu sistem, ayrı yargı çevrelerindeki birleştirmeyi düzenleyen HMK 166/2 ile de uyumlu hâle getirilmiştir. 166/2’ye göre ayrı yargı çevrelerinde açılmış davalarda birleştirme ikinci davanın açıldığı mahkemeden talep edilebilir ve birinci mahkeme, talebin kabulü ile davaların birleştirilmesine ilişkin kararın kesinleşmesinden itibaren bununla bağlıdır.

Birleştirme kararına karşı kanun yolları

7589 sayılı Kanunun 24. maddesiyle HMK 168 de yeniden düzenlendi:

• Aynı yargı çevresinde birleştirme kararı: Aynı yargı çevresindeki aynı düzey ve sıfattaki hukuk mahkemelerinde görülen davalar yönünden verilen birleştirme kararına karşı sadece istinaf yoluna başvurulabilir. Bu, birleştirme kararının hükümden bağımsız olarak, kendi başına istinaf denetimine açılması anlamına gelir. Kesinleşme şartıyla birlikte düşünüldüğünde, istinaf incelemesi tamamlanmadan veya istinaf süresi geçmeden ilk mahkeme kararla bağlı olmaz.
• Ayırma kararları: İlk derece mahkemelerince verilen ayırma kararlarına karşı istinaf yoluna ancak hükümle birlikte gidilebilir.
• Bölge adliye mahkemesi kararları: Bölge adliye mahkemelerinin birleştirme ve ayırma kararları hakkında temyiz yoluna ancak hükümle birlikte gidilebilir.
• Bu hususlar tek başına, bölge adliye mahkemesinde hükmün kaldırılarak esastan incelenmesi veya Yargıtay’da bozma sebebi oluşturmaz.

Birleştirme kararına karşı istinaf süresi, HMK 345 uyarınca kararın tebliğinden itibaren iki haftadır. İstinaf dilekçesinde bağlantının bulunmadığı, mahkemelerin aynı düzey veya sıfatta olmadığı ya da birleştirmenin yargılamayı gereksiz yere uzatacağı gerekçeleri ileri sürülebilir. İstinaf dilekçesinin hazırlanması için İstinaf Dilekçesi Örneği yazımıza bakılabilir.

İstinaf aşamasında birleştirme

HMK 166/5, istinaf incelemesi ayrı dairelerde yapılması gereken davaların da birleştirilebileceğini düzenler. Bu hâlde istinaf incelemesi, birleştirilen davalarda uyuşmazlığı doğuran asıl hukuki ilişkiye ait kararı inceleyen bölge adliye mahkemesi dairesinde yapılır. Örneğin ticari bir sözleşmeden doğan alacak davası ile aynı sözleşmeye bağlı kefalet davası birleştirilmişse, istinaf incelemesi asıl sözleşmeye ilişkin uyuşmazlığa bakan dairede yapılır.

Birleştirilen davaların yargılanması

Birleştirme kararından sonra davalar tek bir dosya üzerinden yürütülür, ancak her dava bağımsızlığını korur. Bunun önemli sonuçları vardır:

• Her dava için ayrı harç ve gider avansı hesaplanır.
• Her dava için ayrı hüküm kurulur; mahkeme tek bir kararda ama ayrı fıkralarla her davayı sonuçlandırır.
• Vekâlet ücreti her dava için ayrı ayrı belirlenir.
• Kanun yolu sınırları, her dava için ayrı ayrı değerlendirilir. Birleştirilen davalardan birinin değeri istinaf sınırının altında kalsa bile, birleştirme bu davayı istinafa elverişli hâle getirmez.
• Davalardan biri feragat, kabul veya sulh ile sona erebilir; bu durum diğer davayı etkilemez.

Davaların ayrılması

HMK 167, birleştirmenin tersini düzenler. Mahkeme, yargılamanın iyi bir şekilde yürütülmesini sağlamak için birlikte açılmış veya sonradan birleştirilmiş davaların ayrılmasına, davanın her aşamasında, talep üzerine veya kendiliğinden karar verebilir. Ayırma kararı verildiğinde mahkeme, ayrılan davalara bakmaya devam eder; dosyayı başka mahkemeye göndermez. Örneğin birleştirilen davalardan biri bilirkişi incelemesi nedeniyle uzun sürecekse ve diğeri karar aşamasına gelmişse, ayırma kararıyla hazır olan dava sonuçlandırılabilir.

Örnek olay

Bir kiracı, 1. Sulh Hukuk Mahkemesinde kiralanandaki ayıplar nedeniyle kira bedelinden indirim davası açar. Ev sahibi ise aynı kira sözleşmesine dayanarak 3. Sulh Hukuk Mahkemesinde kiracının tahliyesi için dava açar. İki dava aynı sözleşmeden doğmakta ve birinin sonucu diğerini etkileyebilmektedir. 3. Sulh Hukuk Mahkemesi, ilk davanın 1. Sulh Hukuk Mahkemesinde açıldığını tespit ederek birleştirme kararı verir. Ev sahibi bu karara karşı iki hafta içinde istinaf yoluna başvurur. İstinaf mahkemesi kararı onaylarsa birleştirme kararı kesinleşir ve 1. Sulh Hukuk Mahkemesi bu kararla bağlı hâle gelir. İki dava aynı dosyada görülür, ancak her biri için ayrı hüküm kurulur.

Birleştirilen davalarda hüküm kurulması: Güncel Yargıtay kararları

Birleştirme, davaları tek bir dava hâline getirmez. Yargıtay, birleştirilen davaların hüküm fıkrasında ayrı ayrı sonuçlandırılmadığı kararları istikrarlı biçimde bozmaktadır. Bu nedenle birleştirme kararından sonra da her dava kendi talep sonucu, değeri ve giderleriyle izlenmelidir.

Daire bu kararında, HMK m. 297/2 uyarınca hüküm fıkrasının infaza elverişli olması gerektiğini, bu ilkenin hükmün fer’ilerini de kapsadığını belirtmiştir. Dosyada davacılar, kendilerine yüklenen vekâlet ücretinin asıl ve birleşen dava için ayrı ayrı mı, yoksa her davalı için mi ödeneceğinin anlaşılmadığını ileri sürmüştü.

Bu dosyada asıl dava samanlık ve beton merdiven nedeniyle elatmanın önlenmesi ve kal, birleşen dava ise yol olarak kullanım nedeniyle elatmanın önlenmesi istemine ilişkindi. Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin 27.02.2024 tarihli, E. 2022/5709, K. 2024/1594 sayılı kararında da asıl ve birleşen davalarda vekâlet ücretinin her dava yönünden, harcı tamamlanan değer gözetilerek ayrı belirlenmemesi bozma sebebi sayılmıştır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 19.10.2023 tarihli, E. 2023/3994, K. 2023/5996 sayılı kararı da aynı ilkeyi tekrarlamıştır.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Birleştirme talebinin yalnızca tarafların aynı olmasına dayandırılması. Davaların konusu ve hukuki sebebi arasındaki bağlantı somut olarak gösterilmelidir.
• 7589 sayılı Kanundan sonra aynı yargı çevresindeki birleştirme kararına karşı iki haftalık istinaf süresinin kaçırılması. Bu süre geçince karar kesinleşir ve ilk mahkeme bununla bağlı hâle gelir.
• Farklı sıfattaki mahkemelerde görülen davaların, örneğin asliye hukuk ve iş mahkemesindeki davaların birleştirilmesinin istenmesi.
• Birleştirmeden sonra hüküm fıkrasının kontrol edilmemesi. Tek vekâlet ücreti veya tek yargılama gideri hükmü kurulmuşsa bu durum kanun yolunda ayrıca ileri sürülmelidir.
• Birleştirilen davalardan birinin değeri istinaf veya temyiz sınırının altındaysa, birleştirmenin bu davayı kanun yoluna açacağının düşünülmesi.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

HMK 166, bağlantılı davaların tek bir mahkemede görülmesini sağlayarak hem yargılamayı hızlandırır hem de çelişkili kararların önüne geçer. Anayasa Mahkemesinin 2025 tarihli iptal kararı ve ardından gelen 7589 sayılı Kanun, birleştirme kararının bağlayıcılığını kesinleşme şartına bağlamış ve birleştirme kararını bağımsız istinaf denetimine açmıştır. Birleştirme talebinde bulunacak veya birleştirme kararına karşı çıkacak tarafın, mahkemelerin düzey ve sıfatını, bağlantının niteliğini ve iki haftalık istinaf süresini dikkate alması gerekir. Ceza muhakemesindeki birleştirme kuralları için CMK 10: Davaların Birleştirilmesi ve Ayrılması yazımıza bakılabilir.

Mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.