Haksız Fiil Sorumluluğu (TBK 49): Şartları, Tazminat Türleri ve Zamanaşımı

Haksız fiil, taraflar arasında önceden bir sözleşme bulunmaksızın, bir kişinin hukuka aykırı davranışıyla başkasının malvarlığına veya kişilik değerlerine zarar vermesidir. Trafik kazası, darp, iftira, bir başkasının malına zarar verme, sosyal medyada hakaret, tıbbi müdahalede hata veya komşunun binasından düşen bir parçanın yaralanmaya yol açması bu kapsamda değerlendirilir. Türk Borçlar Kanunu, sözleşme ve sebepsiz zenginleşmenin yanında haksız fiili de borcun kaynakları arasında sayar. Bu yazıda haksız fiil sorumluluğunun şartları, tazminatın kapsamı, indirim sebepleri, özel sorumluluk hâlleri ve zamanaşımı ele alınmaktadır.

Kanun metni

Haksız fiil sorumluluğunun şartları

TBK 49, genel sorumluluk kuralını koyar. Bu kurala göre tazminat istenebilmesi için dört şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir. Şartlardan birinin eksik olması hâlinde, kanunda özel bir sorumluluk hâli öngörülmedikçe tazminat talebi reddedilir.

Hukuka aykırı fiil: Fiil, bir hukuk kuralının korumaya aldığı bir değeri ihlal etmelidir. Hayat, vücut bütünlüğü, mülkiyet ve kişilik hakkı gibi mutlak hakların ihlali kural olarak hukuka aykırıdır. Fiil, bir hareket olabileceği gibi, hukuken yapılması gereken bir davranışın yapılmaması, yani ihmal de olabilir. Meşru müdafaa, zorunluluk hâli, hakkın kullanılması, kanunun verdiği yetki ve zarar görenin rızası hukuka uygunluk sebepleridir ve sorumluluğu ortadan kaldırabilir. TBK 49/2, ayrıca ahlaka aykırı bir fiille kasten zarar verilmesini de sorumluluk sebebi saymıştır. Bu hükümle, yasaklayıcı bir kural bulunmasa bile yalnızca zarar vermek amacıyla yapılan davranışlar tazminat yükümlülüğü doğurur.

Zarar: Zarar, kişinin malvarlığında iradesi dışında meydana gelen azalmadır. Malvarlığının aktifindeki azalma (fiilî zarar) ile artması beklenen değerin artmaması (yoksun kalınan kâr) birlikte maddi zararı oluşturur. Kişinin ruhsal ve bedensel bütünlüğünde meydana gelen acı, elem ve üzüntü ise manevi zarardır.

Kusur: Kusur, hukuk düzeninin beklediği davranıştan bilerek veya özensizlik sonucu sapmaktır. Kast ve ihmal kusurun iki türüdür. İhmal de kendi içinde ağır ve hafif ihmal olarak ayrılır. Kusurun ağırlığı sorumluluğun varlığını değil, tazminatın miktarını etkiler. Kusur için ayırt etme gücü gerekir; ayırt etme gücü bulunmayan kişinin sorumluluğu ise TBK 65’te hakkaniyet esasına bağlanmıştır.

Uygun illiyet bağı: Zarar, fiilin hayatın olağan akışına göre beklenebilecek bir sonucu olmalıdır. Zarar görenin ağır kusuru, üçüncü kişinin ağır kusuru veya mücbir sebep, illiyet bağını kesebilir. İlliyet bağı kesildiğinde, fiil ile zarar arasında maddi bir bağlantı bulunsa bile tazminat sorumluluğu doğmaz.

İspat yükü

TBK 50/1’e göre zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat etmekle yükümlüdür. Bu kural, genel hükümlere dayanan davalarda davacının işini zorlaştırır. Bu nedenle delillerin olayın hemen ardından toplanması önemlidir. Kaza tespit tutanağı, darp raporu, fatura, tanık beyanı, kamera görüntüsü, bilirkişi raporu ve ceza dosyasındaki deliller tazminat davasında kullanılabilir.

Zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri dikkate alarak zararı hakkaniyete uygun olarak belirler (TBK 50/2). Bu hüküm, zararın varlığı ispat edildiği hâlde miktarının kesin olarak gösterilemediği durumlarda uygulanır. Zararın varlığının hiç ispat edilememesi hâlinde bu hükme dayanılamaz.

Ceza yargılamasının hukuk davasına etkisi

Haksız fiilin aynı zamanda suç oluşturduğu durumlarda ceza davası ile tazminat davası birbirinden bağımsız yürür. TBK 74’e göre hukuk hâkimi, kusurun varlığı ve ayırt etme gücü bakımından ceza hukukunun sorumluluk hükümleriyle ve ceza hâkiminin verdiği beraat kararıyla bağlı değildir. Ceza hâkiminin kusur değerlendirmesi ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da hukuk hâkimini bağlamaz.

Yargıtay uygulamasında, ceza mahkemesinin kesinleşmiş kararında saptanan maddi olgular, yani fiilin işlenip işlenmediği ve failin kim olduğu, hukuk hâkimini bağlayıcı kabul edilmektedir. Ancak kusur oranı ve tazminat miktarı hukuk mahkemesince bağımsız olarak belirlenir. Bu nedenle ceza davasında verilen beraat kararı, özellikle delil yetersizliğine dayanıyorsa, tazminat davasının kabulüne engel olmayabilir.

Tazminatın belirlenmesi ve indirilmesi

Hâkim, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler (TBK 51). Tazminat toptan ödenebileceği gibi irat biçiminde, yani düzenli ödemeler şeklinde de hükmedilebilir. İrat biçiminde ödemeye karar verilmesi hâlinde borçlunun güvence göstermesi gerekir.

TBK 52 tazminatın indirilmesi sebeplerini düzenler. Zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuşsa, zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa ya da tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmışsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir. Uygulamada en sık karşılaşılan örnek, emniyet kemeri takmayan yolcunun veya kask kullanmayan motosiklet sürücüsünün zararın artmasına katkıda bulunmasıdır. Ayrıca zarara hafif kusuruyla sebep olan kişi, tazminatı ödediğinde yoksulluğa düşecekse ve hakkaniyet de gerektiriyorsa tazminat indirilebilir.

Ölüm ve bedensel zarar

TBK 53, ölüm hâlinde istenebilecek zarar kalemlerini sayar: cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücü kaybından doğan zararlar ve ölenin desteğinden yoksun kalanların zararı. Destekten yoksun kalma tazminatı, ölenin sağlığında düzenli olarak bakım ve yardım sağladığı eş, çocuk, anne, baba veya diğer kişiler tarafından istenir.

TBK 54’e göre bedensel zararlar özellikle tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplardır. Bedensel zararın kapsamı karar sırasında tam olarak belirlenemiyorsa hâkim, kararın kesinleşmesinden itibaren iki yıl içinde hükmü değiştirme yetkisini saklı tutabilir (TBK 75).

TBK 55’e göre bu zararlar Borçlar Kanunu ve sorumluluk hukuku ilkelerine göre hesaplanır. Rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ile ifa amacı taşımayan ödemeler tazminattan indirilemez.

7589 sayılı Kanunla gelen faiz ve mahsup kuralı

16 Temmuz 2026 tarihli 7589 sayılı Kanun, TBK 55’e iki yeni fıkra eklemiştir. Bu değişiklikle uygulamada uzun süredir tartışılan iki konuya açıklık getirilmiştir.

Bu hükme göre bilirkişi hesabında “işlemiş dönem” olarak gösterilen, yani kazancın bilindiği döneme ait tazminat için olay tarihinden; “işleyecek dönem” olarak gösterilen kısım için ise karar tarihinden itibaren kanuni faiz işletilir. Böylece gelecekteki kayıpların bugünkü değere indirgenmesiyle faizin çakışması önlenmiştir. Eklenen diğer fıkraya göre, tahkikat başlayıncaya kadar ifa amacıyla yapılan ödemeler, ödeme tarihine göre belirlenecek tazminat miktarından oransal olarak mahsup edilir. Bu kural özellikle sigorta şirketinin dava öncesinde yaptığı kısmi ödemelerin hesaba katılmasında önem taşır.

Manevi tazminat

Bedensel bütünlüğün zedelenmesi hâlinde hâkim, zarar görene uygun bir miktar paranın manevi tazminat olarak ödenmesine karar verebilir. Ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde zarar görenin ya da ölenin yakınları da manevi tazminat isteyebilir (TBK 56).

Kişilik hakkının zedelenmesinden zarar gören de manevi tazminat isteyebilir (TBK 58). Hâkim, para ödenmesi yerine veya buna ek olarak saldırıyı kınayan bir karar verebilir ve bu kararın yayımlanmasına hükmedebilir. Manevi tazminatın miktarı belirlenirken tarafların ekonomik ve sosyal durumu, kusurun ağırlığı ve olayın özellikleri dikkate alınır. Manevi tazminat zenginleşme aracı olmayıp duyulan acının bir ölçüde hafifletilmesini amaçlar. Ayrıntı için Manevi Tazminat Davası yazımıza bakılabilir.

Kusursuz sorumluluk hâlleri

TBK 49 kusur sorumluluğunu düzenlerken, kanun bazı durumlarda kusur aramaksızın sorumluluk öngörmüştür. Bu hâllerde zarar gören kusuru ispat etmek zorunda değildir; sorumlu kişi ancak kanunda gösterilen kurtuluş kanıtını getirerek sorumluluktan kurtulabilir.

Adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK 66): İşveren, çalışanının işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zarardan sorumludur. Çalışanı seçerken, talimat verirken ve denetlerken gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz. İşletmelerde ise çalışma düzeninin zararı önlemeye elverişli olduğunun ispatı gerekir.

Hayvan bulunduranın sorumluluğu (TBK 67): Hayvanın bakımını ve yönetimini üstlenen kişi, hayvanın verdiği zarardan sorumludur. Gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur.

Yapı malikinin sorumluluğu (TBK 69): Bina veya diğer yapı eserlerinin maliki, yapımdaki bozukluklardan veya bakımdaki eksikliklerden doğan zarardan sorumludur. Bu sorumluluk için kusur aranmaz. Deprem sonrası açılan tazminat davalarında bu hüküm sıkça gündeme gelir.

Tehlike sorumluluğu (TBK 71): Önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden doğan zarardan işletme sahibi ve işleten müteselsilen sorumludur. Motorlu araç işletenin sorumluluğu ise Karayolları Trafik Kanunu m. 85’te ayrıca düzenlenmiştir.

Birden fazla sorumlu

Birden çok kişi birlikte bir zarara sebep olmuşsa veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumluysa, müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır (TBK 61). Zarar gören, tazminatın tamamını sorumlulardan herhangi birinden isteyebilir. Ödeme yapan sorumlu, iç ilişkide kendi payını aşan kısım için diğerlerine rücu eder. Bir kişinin sorumluluğu birden çok sebebe dayanıyorsa hâkim, zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sebebe göre karar verir (TBK 60).

Zamanaşımı

İki yıllık süre, zararın kapsamının ve sorumlu kişinin öğrenilmesiyle başlar. Bedensel zararda kalıcı maluliyetin kesinleştiği rapor tarihi uygulamada öğrenme tarihi olarak dikkate alınabilir. Fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa, TCK’daki dava zamanaşımı süresi iki ve on yıllık sürelerden uzunsa bu süre uygulanır. Örneğin taksirle öldürme veya yaralama suçlarında ceza zamanaşımı süresi, tazminat davası için de esas alınır. Uzamış ceza zamanaşımından yararlanmak için failin mahkûm edilmiş olması şart değildir; fiilin suç niteliği taşıması yeterlidir.

Görevli mahkeme ve dava şartları

Haksız fiilden doğan tazminat davalarında kural olarak asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Taraflar tacir olup uyuşmazlık ticari işletmeyle ilgiliyse asliye ticaret mahkemesi görevli olur ve dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. İş kazasından doğan tazminat davalarında iş mahkemesi, idarenin eyleminden doğan zararlarda ise idare mahkemesinde tam yargı davası yoluna gidilir. Trafik kazalarında zorunlu mali sorumluluk sigortacısına dava açılmadan önce yazılı başvuru yapılması gerekir (KTK 97).

Yetkili mahkeme, davalının yerleşim yeri mahkemesinin yanında haksız fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği ya da gelme ihtimalinin bulunduğu yer ile zarar görenin yerleşim yeri mahkemesidir (HMK 16). Zararın miktarı dava açılırken tam olarak belirlenemiyorsa belirsiz alacak davası açılabilir. Tazminat miktarının sonradan artırılması için Davanın Islahı (HMK 176) yazımıza bakılabilir.

Örnek olay

A, yaya geçidinden geçerken hız sınırını aşan B’nin aracının çarpması sonucu yaralanmış, bacağında yüzde on beş oranında kalıcı maluliyet oluşmuştur. A, tedavi giderleri, iş göremediği dört aylık sürede uğradığı kazanç kaybı ve sürekli iş göremezlik zararı için maddi tazminat; yaşadığı acı nedeniyle de manevi tazminat talep etmektedir. B’nin aracını işleten şirket, KTK 85 uyarınca kusursuz sorumludur; zorunlu trafik sigortacısı da poliçe limiti dahilinde sorumludur. Dava öncesinde sigortacıya başvuru yapılmış ve sigortacı kısmi ödemede bulunmuşsa, bu ödeme 7589 ile eklenen fıkra uyarınca ödeme tarihindeki tazminat miktarına göre oransal olarak mahsup edilir. Kazanç kaybının bilindiği döneme ait tazminata kaza tarihinden, ileriye ilişkin döneme ise karar tarihinden itibaren faiz işletilir.

Yargıtay kararlarında haksız fiil davasının üç kritik noktası

Haksız fiil davalarında uyuşmazlık çoğu zaman sorumluluğun varlığından çok, ceza kararının etkisi, zamanaşımı süresi ve tazminattan yapılacak indirim üzerinde yoğunlaşır. Yargıtay bu üç konuda yerleşik ilkeler geliştirmiştir.

Ceza kararının hukuk davasına etkisi

TBK m. 74, hukuk hâkiminin ceza hukukundaki sorumluluk, kusur ve beraat kararıyla bağlı olmadığını öngörür. Ancak Yargıtay, ceza mahkemesince saptanan maddi olguların bu kuralın dışında kaldığını kabul etmektedir. Yargıtay 17. Hukuk Dairesinin 2015/3933 E., 2017/9759 K. sayılı ve 30.10.2017 tarihli kararı bu ayrımı şöyle ifade etmiştir:

Bu ilkenin pratik sonucu, ceza davasının sonucunun beklenmesidir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin 2024/6037 E., 2024/7698 K. sayılı ve 16.09.2024 tarihli kararında aktarılan önceki bozma ilamında, kazaya sigortalı araç sürücüsünün sebebiyet vermediğinin ceza mahkemesince belirlenmesi hâlinde sigortacının da sorumlu tutulamayacağı belirtilmiş ve ceza dosyasının bekletici mesele yapılması gerektiği vurgulanmıştır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 2017/11300 E., 2019/2172 K. sayılı ve 18.03.2019 tarihli kararı da ceza mahkemesince belirlenen maddi olgunun hukuk hâkimini bağlayacağının hem öğretide hem kökleşmiş yargı kararlarında kabul edildiğini belirtmiştir.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararları ise farklı değerlendirilir. Antalya Bölge Adliye Mahkemesi 4. Hukuk Dairesinin 2017/159 E., 2017/206 K. sayılı ve 21.03.2017 tarihli kararında, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin kararda açıklanmış bir hüküm bulunmadığından hukuk hâkiminin bu kararla bağlı olmadığı kabul edilmiştir. Bu durumda hukuk hâkimi, fiilin işlenip işlenmediğini kendi delil değerlendirmesiyle belirler.

Uzamış ceza zamanaşımı

TBK m. 72/1’in son cümlesi, fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa ve ceza kanunu daha uzun bir zamanaşımı öngörüyorsa bu sürenin tazminat davasına da uygulanmasını öngörür. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2024/2939 E., 2025/2296 K. sayılı ve 09.04.2025 tarihli kararı bu kuralın gerekçesini şöyle açıklamıştır:

Aynı kararda uygulanacak ceza zamanaşımının, fiilin gerçekleştiği tarihe göre 5237 sayılı TCK m. 66’ya göre belirleneceği de belirtilmiştir. Uygulamada en sık karşılaşılan örnek trafik kazalarıdır: Yaralamalı trafik kazalarında taksirle yaralama suçu için öngörülen sekiz yıllık dava zamanaşımı, iki yıllık süre dolmuş olsa bile tazminat davasının açılmasına imkân verir. Hakaret gibi daha hafif suçlarda da ceza zamanaşımı TBK’daki iki yıllık süreden uzun olduğundan tazminat davası için esas alınır; Antalya Bölge Adliye Mahkemesi 4. Hukuk Dairesinin yukarıda anılan kararında hakaret eylemi nedeniyle açılan manevi tazminat davasında sekiz yıllık sürenin uygulanması gerektiği kabul edilmiştir.

Zarar görenin kusuru: müterafik kusur indirimi

TBK m. 52 uyarınca zarar gören, zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin 2023/8850 E., 2025/3755 K. sayılı ve 05.03.2025 tarihli kararı, bu indirimin kendiliğinden gözetileceğini vurgulamıştır:

Emniyet kemeri takmama, trafik kazalarında en sık uygulanan müterafik kusur hâlidir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2025/4204 E., 2025/7561 K. sayılı ve 12.05.2025 tarihli kararı ile 2023/4555 E., 2025/2097 K. sayılı ve 10.02.2025 tarihli kararında, emniyet kemeri takmayan zarar görenin tazminatından dairenin yerleşik uygulamasına göre yüzde yirmi oranında indirim yapılması gerektiğini belirtmiştir. Kaza tespit tutanağında kemer durumunun belirlenemediği hâllerde bile yaralanma şekli ve hastane kayıtları bu konuda delil olarak değerlendirilebilir; Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin 2021/15053 E., 2021/8339 K. sayılı ve 08.11.2021 tarihli kararı bu yöndedir.

Dava öncesi kontrol listesi

• Fiil hakkında ceza davası varsa sonucu ve kesinleşip kesinleşmediği takip edilmelidir.
• İki yıllık süre geçmişse fiilin suç oluşturup oluşturmadığı ve ceza zamanaşımı süresi ayrıca hesaplanmalıdır.
• Zarar görenin kendi kusuru bulunup bulunmadığı, özellikle emniyet kemeri ve kask kullanımı yönünden değerlendirilmelidir.
• Kusur oranı ceza dosyasından bağımsız olarak hukuk mahkemesinde alınacak bilirkişi raporuyla belirlenir.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

Haksız fiil sorumluluğu, Borçlar Kanunu’nun en sık uygulanan hükümlerinden biridir. Tazminat davasının başarısı, zararın kalemlerine göre doğru ayrılmasına, kusurun ve illiyet bağının olay anında toplanan delillerle ispatlanmasına ve iki yıllık sürenin kaçırılmamasına bağlıdır. 7589 sayılı Kanunla bedensel zarar ve destekten yoksun kalma tazminatlarında faiz başlangıcı ve ön ödemelerin mahsubu yeniden düzenlendiğinden, bu değişikliğin yürürlük tarihinden sonra verilen kararlarda hesaplamanın yeni kurala göre yapılması gerekir. Maddi tazminatın kalemleri için Maddi Tazminat Davası yazımıza bakılabilir.

Mevzuat: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.