Av. Emrah Karatay
Bir trafik kazasında aracın hasar görmesi, bir iş kazasında işçinin çalışma gücünü kaybetmesi, komşudan sızan suyun eşyaları bozması ya da bir yüklenicinin işi hatalı yapması… Bu olayların ortak noktası, bir kişinin malvarlığında başkasının davranışı nedeniyle azalma meydana gelmesidir. Maddi tazminat davası, bu azalmanın giderilmesi için açılır. Türk Borçlar Kanunu (TBK) haksız fiil sorumluluğunu m. 49 ve devamında, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluğu ise m. 112 ve devamında düzenler. Bu yazıda maddi tazminatın genel çerçevesi ele alınmaktadır: sorumluluğun şartları, zarar kalemleri, tazminatın belirlenmesi ve indirilmesi, 2026’da yürürlüğe giren faiz ve mahsup kuralları ile zamanaşımı. Trafik kazası ve iş kazasına özgü ayrıntılar için Trafik Kazasında Maddi ve Manevi Tazminat ve İş Kazası Tazminatı yazılarımıza bakılabilir.
KISA CEVAP
- Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m. 49).
- Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat eder; zararın miktarı tam ispat edilemezse hâkim hakkaniyete uygun olarak belirler (m. 50).
- Zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında etkisi varsa tazminat indirilebilir (m. 52).
- 7589 sayılı Kanunla TBK m. 55’e eklenen hükümlerle, çalışma gücü kaybı ve destekten yoksun kalma tazminatında faiz başlangıcı ve tahkikattan önce yapılan ödemelerin oransal mahsubu düzenlenmiştir.
- Haksız fiilden doğan tazminat istemi, zararın ve tazminat yükümlüsünün öğrenilmesinden itibaren iki yıl ve her hâlde fiilden itibaren on yıl içinde zamanaşımına uğrar (m. 72).
Kanun metni
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 49/1, m. 50 ve m. 52/1
Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. (…) Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır. Uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak, zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler. (…) Zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuş yahut tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmış ise hâkim, tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir.
Maddi tazminatın şartları
Haksız fiil sorumluluğunda dört şart aranır: hukuka aykırı bir fiil, zarar, kusur ve fiil ile zarar arasında uygun illiyet bağı.
Hukuka aykırı fiil: Kişinin mutlak haklarına, örneğin vücut bütünlüğüne veya mülkiyet hakkına yapılan saldırılar ya da bir koruma normunun ihlali hukuka aykırıdır.
Zarar: Zarar, kişinin malvarlığının zarar verici olaydan sonraki durumu ile olay olmasaydı bulunacağı durum arasındaki farktır. Mevcut malvarlığındaki azalma fiili zarar, elde edilecek kazancın kaybı ise yoksun kalınan kârdır.
Kusur: Kast veya ihmal şeklinde olabilir. Bazı durumlarda kanun kusursuz sorumluluk öngörür: işveren, araç işleteni, bina maliki ve hayvan tutucusu kusur aranmaksızın sorumlu olabilir.
İlliyet bağı: Zarar, fiilin olağan sonucu olmalıdır. Mücbir sebep, zarar görenin ağır kusuru veya üçüncü kişinin ağır kusuru illiyet bağını kesebilir.
Sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumlulukta ise borçlu, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesinden doğan zararı, kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe gidermekle yükümlüdür (m. 112). Burada kusur karine olarak kabul edilir ve ispat yükü borçluya geçer.
Zarar kalemleri
Eşyaya verilen zararlarda onarım bedeli, değer kaybı ve onarım süresince kullanım kaybı istenebilir. Araç tamamen kullanılamaz hâle gelmişse aracın kaza öncesi değeri ile hurda değeri arasındaki fark talep edilir.
Bedensel zararlarda TBK m. 54 dört kalem sayar: tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar. Ölüm hâlinde ise cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ve çalışma gücü kaybı ile ölenin desteğinden yoksun kalanların kayıpları istenebilir (m. 53). Destekten yoksun kalma tazminatı için Destekten Yoksun Kalma Tazminatı yazımıza bakılabilir.
Çalışma gücü kaybı ve destekten yoksun kalma zararları TBK hükümlerine ve sorumluluk hukuku ilkelerine göre hesaplanır. Rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ile ifa amacı taşımayan ödemeler, örneğin yardım amacıyla verilen paralar, zarardan indirilemez (m. 55/1). Hesaplanan tazminat, miktarı yüksek bulunduğu için hakkaniyet gerekçesiyle azaltılamaz.
Tazminatın belirlenmesi ve indirilmesi
Hâkim, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğine ve özellikle kusurun ağırlığına göre belirler (m. 51). Zarar gören zararın doğmasına veya artmasına katkıda bulunmuşsa (müterafik kusur), tazminat indirilir veya tamamen kaldırılabilir (m. 52/1). Kask takmayan motosiklet sürücüsü, emniyet kemeri takmayan yolcu veya alkollü sürücünün aracına bilerek binen kişi, müterafik kusurun tipik örnekleridir. Zarara hafif kusuruyla sebep olan kişi tazminatı ödediğinde yoksulluğa düşecekse, hakkaniyet gereği de indirim yapılabilir (m. 52/2).
Yargıtay uygulamasında indirimlerin hangi sırayla yapılacağı önemlidir. Zarar gören, dava öncesinde sigorta şirketinden veya zarar verenden kısmi ödeme almışsa, bu ödemenin müterafik kusur indiriminden önce mi sonra mı düşüleceği tazminat miktarını değiştirir.
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 24.10.2022 tarihli, E. 2022/7115, K. 2022/12883 sayılı kararı
Hakim tarafların kusur durumunu dikkate alarak tazminatın kapsamını belirledikten sonra Yargıtay kararlarında yerleşmiş olduğu üzere tazminattan müterafik kusur indirimi yapılarak nihai zarar ve ödenmesi gereken tazminat belirlenecek, son olarak da davadan önce yapılan ödemenin güncellenen değeri düşülecektir. (…) Yukarıdaki açıklamalar ışığında hesaplanan tazminattan önce müterafik kusur indirimi yapılıp, daha sonra güncellenen ödemenin düşülmesi gerektiğinden kararın bozulması gerekmiştir.
Bu davada trafik kazasında yaralanan motosiklet sürücüsü kask takmadığı için tazminattan yüzde yirmi müterafik kusur indirimi yapılmıştı. İlk derece mahkemesi, dava öncesi yapılan ödemeyi önce düşmüş, ardından indirimi uygulamıştı. Yargıtay, önce müterafik kusur indiriminin yapılması, ardından güncellenmiş ödemenin düşülmesi gerektiğini belirterek kararı oy çokluğuyla bozdu. Daire Başkanı karşı oy yazarak ödemenin önce düşülmesinin de isabetli olduğunu savundu. Bu tartışma, 7589 sayılı Kanunla getirilen yeni mahsup kuralıyla birlikte yeniden önem kazanmıştır.
2026 değişikliği: Faiz başlangıcı ve oransal mahsup
7589 sayılı Kanun, TBK m. 55’e iki yeni fıkra eklemiştir. Birincisine göre çalışma gücü kaybı ve destekten yoksun kalma tazminatında, zarar görenin kazancının bilindiği döneme ilişkin tazminata haksız fiil tarihinden, kazancının bilinemediği döneme ilişkin tazminata ise karar tarihinden itibaren kanuni faiz işletilir. Bu kural, uygulamada tüm tazminata olay tarihinden faiz yürütülmesinin yarattığı orantısızlığı gidermeyi amaçlar.
İkincisine göre, bu tazminatlar için ifa amacıyla tahkikat başlayıncaya kadar ödenen bedel, ödeme tarihine göre belirlenecek tazminat miktarından oransal olarak mahsup edilir. Yani yapılan ödeme, ödeme tarihindeki toplam tazminatın yüzde kaçını karşılıyorsa, karar tarihinde hesaplanan tazminatın da o oranı ödenmiş sayılacaktır. Bu yöntem, ödemenin parasal değerinin güncellenmesi tartışmasını büyük ölçüde ortadan kaldırır. Yeni kuralın müterafik kusur indirimiyle birlikte nasıl uygulanacağı ve derdest davalara etkisi, Yargıtay kararlarıyla netleşecektir.
Zamanaşımı ve görevli mahkeme
Haksız fiilden doğan tazminat istemleri, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren on yıl içinde zamanaşımına uğrar (m. 72). Fiil, ceza kanunlarında daha uzun bir zamanaşımı süresi öngörülen bir suç oluşturuyorsa bu süre uygulanır. Sözleşmeye aykırılıktan doğan tazminat istemleri ise kural olarak on yıllık zamanaşımına tabidir.
Görevli mahkeme uyuşmazlığın niteliğine göre değişir. Genel kural asliye hukuk mahkemesidir. Trafik kazalarında sigorta şirketine karşı açılan davalar, sigorta sözleşmesinin ticari niteliği nedeniyle asliye ticaret mahkemesinde görülür; sigorta şirketine dava öncesi başvuru şartı da bulunmaktadır. İş kazası davaları iş mahkemesinde, tüketici işlemlerinden doğan zararlar tüketici mahkemesinde görülür.
Zararın miktarı tam ispat edilemezse
Maddi tazminat davalarında en sık karşılaşılan güçlük, zararın varlığı açık olduğu hâlde miktarının kesin olarak belgelenememesidir. Özellikle yoksun kalınan kâr, ileride gerçekleşecek bir kazancın engellenmesi olduğundan çoğu zaman faturayla veya hesap dökümüyle ispat edilemez. TBK m. 50/2 bu durumda davanın reddedilmesini değil, zararın hâkim tarafından hakkaniyete uygun olarak belirlenmesini öngörür. Yargıtay, zararın gerçekleştiği ancak kapsamının belirlenemediği bir sigorta uyuşmazlığında, talebin reddedilmesini hatalı bularak kararı bozmuştur.
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 19.06.2025 tarihli, E. 2022/6437, K. 2025/9725 sayılı kararı
Yargıtay 4. HD, E. 2022/6437, K. 2025/9725
Şu halde mahkemece yapılacak iş; maddi zararın gerçekleştiği ancak kapsamının tam olarak belirlenemediği hallerde uygulanacak olan TBK’nın 50. maddesi gereğince hayatın olağan akışı çerçevesinde ve hakkaniyet ölçüsünde oluşa uygun bir maddi tazminata (poliçe hükümleri de dikkate alınarak) karar vermektir. Yazılı şekilde hüküm kurulmuş olması usul ve yasaya uygun olmayıp kararın bozulmasını gerektirir.
Aynı ilke idari yargıda, idarenin eylem veya işleminden doğan zararların tazmininde de uygulanmaktadır. Danıştay, yoksun kalınan kârın hesaplanmasındaki güçlüğe dikkat çekerek hâkimin takdir yetkisini şöyle açıklamıştır:
Danıştay 8. Daire, 20.03.2025 tarihli, E. 2023/1667, K. 2025/3110 sayılı kararı
Danıştay 8. D., E. 2023/1667, K. 2025/3110
Yoksun kalınan kârın hesaplanmasındaki zorluğu dikkate alan kanun koyucu 6098 sayılı Kanun’un 50. maddesinin 2. fıkrasında, hâkime olayların olağan akışı ve zarar görenin aldığı önlemleri dikkate alarak hakkaniyete göre yoksun kalınan kârı serbestçe takdir etme imkânı tanımıştır.
Bu hüküm, zarar görenin ispat yükünü ortadan kaldırmaz. Zararın varlığı ve en azından makul bir hesaplamaya imkân verecek veriler, örneğin önceki dönemlere ait gelir kayıtları, sözleşmeler veya sektör verileri dosyaya sunulmalıdır. Zarar gören, zararı azaltmak için aldığı önlemleri de göstermelidir; çünkü kanun, hâkimin takdirinde bu önlemleri ayrıca dikkate almasını öngörür. Hiçbir veri sunulmadan yalnızca TBK m. 50/2’ye dayanılarak tazminat beklenmesi, talebin reddiyle sonuçlanabilir.
Yukarıda anılan 4. Hukuk Dairesinin 2022 tarihli kararına yazılan karşı oy da bu bölümle bağlantılıdır. Karşı oyda, zararın belirlenmesinin bilirkişi incelemesiyle yapılabileceği, ancak TBK m. 51 ve 52 kapsamındaki indirimlerin bizzat hâkimin takdirinde olduğu ve bu konuda bilirkişi raporuna bağlı kalınmaması gerektiği vurgulanmıştır. Bu görüş çoğunluk tarafından benimsenmemiştir; ancak TBK m. 51 ve 52 metinleri de tazminatın kapsamının ve indirimin hâkim tarafından belirleneceğini açıkça öngörmektedir.
Hangi deliller toplanmalı?
Maddi tazminat davasında ispat yükü kural olarak zarar görendedir. Bu nedenle olaydan hemen sonra delil toplanması davanın sonucunu doğrudan etkiler. Trafik kazalarında kaza tespit tutanağı, fotoğraflar, kamera kayıtları ve ekspertiz raporu; iş kazalarında olay yeri tutanağı, iş güvenliği kayıtları ve tanık bilgileri; eşyaya verilen zararlarda fatura, onarım teklifleri ve hasarın görüntüleri saklanmalıdır.
Bedensel zararlarda tedavi belgeleri, ilaç ve ulaşım masraflarının faturaları, çalışma gücü kaybı raporu ve zarar görenin gelirini gösteren bordro, vergi beyannamesi gibi belgeler hesaplamanın temelini oluşturur. Gelir belgelenemiyorsa asgari ücret esas alınarak hesap yapılabilir. Hasarın onarımla ortadan kalkacağı durumlarda, onarımdan önce delil tespiti istenmesi sonradan çıkabilecek tartışmaları önler. Delil tespiti için Delil Tespiti yazımıza bakılabilir.
Uygulamadan örnek olay
Elektrik teknisyeni Kadir Bey, bir şantiyede başka bir firmanın vinç operatörünün dikkatsizliği sonucu düşen malzeme nedeniyle yaralanır ve yüzde otuz oranında meslekte kazanma gücünü kaybeder. Olaydan sonra vinç firmasının sigortacısı, tahkikat başlamadan önce Kadir Bey’e 400.000 TL öder. Kadir Bey, kalan zararı için vinç firmasına karşı asliye hukuk mahkemesinde dava açar. Kask taktığı, ancak tehlike bölgesine işaretlere rağmen girdiği tespit edilir.
Aktüerya bilirkişisi, ödeme tarihi itibarıyla toplam zararı 1.600.000 TL olarak hesaplar; yapılan ödeme bu tutarın yüzde yirmi beşini karşılar. Karar tarihindeki hesaplamada zarar 2.400.000 TL çıkarsa, yeni TBK m. 55 hükmüne göre bu tutarın da yüzde yirmi beşi ödenmiş sayılır. Mahkeme ayrıca müterafik kusur nedeniyle indirim yapar. Kazancın bilindiği döneme ilişkin tazminata olay tarihinden, bilinemeyen döneme ilişkin kısma ise karar tarihinden faiz işletilir.
Sıkça sorulan sorular
Maddi ve manevi tazminat aynı davada istenebilir mi?
Evet. Aynı olaydan doğan maddi ve manevi tazminat talepleri aynı dava dilekçesinde ileri sürülebilir. Manevi tazminat için Manevi Tazminat Davası yazımıza bakılabilir.
Zarar miktarını bilmiyorsam ne yapmalıyım?
31.07.2026’dan sonra belirsiz alacak davası açılamaz; kısmi dava açılarak talep tahkikat sonuna kadar bir kez artırılabilir.
Araç değer kaybı da istenebilir mi?
Evet. Kaza nedeniyle onarılan aracın piyasa değerinde meydana gelen azalma, onarım bedelinden ayrı bir zarar kalemidir ve bilirkişi incelemesiyle, aracın yaşı ve hasar geçmişi dikkate alınarak belirlenir.
Ceza davası sonucu beklenmeli mi?
Hukuk hâkimi ceza mahkemesinin kusur tespitiyle bağlı değildir, ancak maddi olguların tespiti bağlayıcıdır. Ayrıntılar için Ceza Davası Sonrası Tazminat Davası yazımıza bakılabilir.
Sonraki adım
Zarar verici olaydan sonra deliller hemen kayıt altına alınmalı, tedavi ve masraf belgeleri saklanmalı, sigorta şirketine veya zarar verene yapılacak başvurular yazılı olmalıdır. Dava öncesi alınan ödemelerin makbuzları, yeni oransal mahsup kuralı nedeniyle özellikle önemlidir. Sigorta şirketine yapılan başvurunun tarihi ve cevabı da dava açılırken dilekçeye eklenmelidir.
Mevzuat: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 49-56, 72, 74, 112; 7589 sayılı Kanun m. 18 (RG 31.07.2026, 33326)..
Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.