Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru: Kimler Başvurabilir, Süre, Kabul Edilebilirlik ve İhlal Kararının Sonuçları

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, kamu gücünün işlem, eylem veya ihmali nedeniyle temel hak ve özgürlükleri ihlal edilen kişilere tanınan olağanüstü bir hukuk yoludur. 2010 Anayasa değişikliğiyle kabul edilen ve 23 Eylül 2012 tarihinden sonra kesinleşen işlemler bakımından uygulanmaya başlayan bu yol, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine gitmeden önce ihlalin ulusal düzeyde giderilmesini amaçlar. Bireysel başvuru, olağan kanun yollarının yerine geçmez; ancak bu yolların tüketilmesinden sonra temel hak ihlalinin incelenmesini sağlar. Usul kuralları 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunun 45 ile 51. maddeleri ve Mahkemenin İçtüzüğünde düzenlenmiştir. Bu yazıda bireysel başvurunun şartları, başvuru süresi, kabul edilebilirlik ölçütleri ve ihlal kararının sonuçları ele alınmaktadır.

Kanun metni

Hangi haklar için başvurulabilir?

Bireysel başvuru, Anayasa’da güvence altına alınan bütün haklar için değil, hem Anayasa’da hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Türkiye’nin taraf olduğu ek protokollerde güvence altına alınan ortak haklar için yapılabilir. Yaşam hakkı, işkence ve kötü muamele yasağı, kişi özgürlüğü ve güvenliği, adil yargılanma hakkı, özel ve aile hayatına saygı hakkı, din ve vicdan özgürlüğü, ifade özgürlüğü, toplantı ve örgütlenme özgürlüğü, mülkiyet hakkı ve ayrımcılık yasağı bu hakların başlıcalarıdır.

Buna karşılık yalnızca Anayasa’da yer alan, Sözleşme kapsamında bulunmayan haklar bireysel başvuruya konu edilemez. Örneğin sosyal güvenlik hakkı veya çalışma hakkı, Sözleşme’de bağımsız bir hak olarak düzenlenmediği için, ancak mülkiyet hakkı veya özel hayata saygı hakkı gibi Sözleşme haklarıyla bağlantılı olduğu ölçüde incelenebilir.

Kimler başvurabilir?

Kamu gücünün işlem, eylem veya ihmali nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenen herkes başvurabilir. Başvurucunun ihlalden bizzat ve doğrudan etkilenmiş olması, yani mağdur sıfatına sahip olması gerekir. Başkası adına veya kamu yararı gerekçesiyle soyut olarak başvuru yapılamaz.

6216 sayılı Kanunun 46. maddesine göre özel hukuk tüzel kişileri, yalnızca tüzel kişiliğe ait hakların ihlal edildiği gerekçesiyle başvurabilir. Kamu tüzel kişileri ise bireysel başvuru yapamaz. Yabancılar, sadece Türk vatandaşlarına tanınan haklarla ilgili olarak başvuruda bulunamaz.

Başvuruya konu olamayan işlemler

6216 sayılı Kanunun 45. maddesinin üçüncü fıkrasına göre yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz. Bir kanun hükmünün Anayasa’ya aykırı olduğunu düşünen kişi, bu kanunun kendisine uygulanması sonucu ortaya çıkan somut işleme karşı önce yargı yoluna gitmeli, ardından bu bireysel işlem nedeniyle başvuruda bulunmalıdır. Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasa’nın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de bireysel başvurunun konusu olamaz.

Zaman bakımından da bir sınır vardır. Mahkeme, yalnızca 23 Eylül 2012 tarihinden sonra kesinleşen işlem ve kararlar hakkındaki başvuruları inceler. Bu tarihten önce kesinleşmiş kararlara karşı yapılan başvurular zaman bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez bulunur.

Başvuru yollarının tüketilmesi

Bireysel başvuru ikincil nitelikte bir yoldur. Bu nedenle ihlal iddiasının önce olağan yargı yerlerinde ileri sürülmesi ve bu yolların sonuna kadar kullanılması gerekir. Hukuk ve ceza davalarında istinaf ve temyiz, idari davalarda istinaf ve temyiz yolları tüketilmelidir. İhlal iddiasının, en azından özü itibarıyla, derece mahkemeleri önünde de dile getirilmiş olması beklenir.

Başvuru yollarının etkili olması gerekir. Başarı şansı bulunmayan veya ihlali giderme kapasitesi olmayan yolların tüketilmesi beklenmez. Uzun yargılama şikâyetleri bakımından ise 6384 sayılı Kanunla kurulan Tazminat Komisyonuna başvuru yolu öngörülmüştür; makul sürede yargılanma hakkının ihlali iddiaları önce bu Komisyon önünde ileri sürülmelidir. Ayrıntı için Makul Sürede Yargılanma Hakkı yazısına bakılabilir.

Başvuru süresi

Bireysel başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır. Uygulamada sürenin başlangıcı, kesin kararın başvurucuya tebliğ edildiği veya başvurucunun kesin karardan haberdar olduğu tarihtir. Başvuru yolu öngörülmemiş durumlarda süre, ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren başlar.

Haklı bir mazeret nedeniyle süresinde başvuru yapamayan kişi, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde mazeretini belgeleyerek başvurabilir. Mazeretin kabulü Mahkemenin takdirindedir. Otuz günlük süre kısa olduğundan, kesin kararın tebliğinden hemen sonra başvuru hazırlığına başlanması gerekir.

Anayasa Mahkemesi kararlarında süre ve yeniden yargılama

Bireysel başvuruda en sık karşılaşılan kabul edilemezlik nedeni süre aşımıdır. Anayasa Mahkemesi, otuz günlük sürenin başlangıcını tebligata değil, nihai kararın öğrenildiği tarihe bağlamaktadır. İhlal kararından sonra yapılacak yeniden yargılamanın kapsamını da kararlarında açıkça belirlemiştir.

Süre öğrenmeyle başlar, tebliğ beklenmez

Anayasa Mahkemesi, kanun yolları tüketildikten sonra sürenin hangi tarihte başlayacağı konusunda başvurucunun nihai kararın gerekçesinden haberdar olmasını esas almaktadır.

Bu yaklaşımın önemli bir sonucu, kararın UYAP üzerinden okunmasıyla sürenin işlemeye başlamasıdır. Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümünün 29.01.2026 tarihli ve 2022/64251 başvuru numaralı kararında, nihai kararın başvurucu tarafından UYAP’ta açılarak okunduğu tarih esas alınmış ve süresinden sonra yapılan başvuru kabul edilemez bulunmuştur.

Aynı ilke Anayasa Mahkemesinin 19.01.2023 tarihli ve 2019/28688 başvuru numaralı kararında da uygulanmış, avukatın nihai kararı UYAP üzerinden okuduğu tarihte sürenin işlemeye başladığı kabul edilmiştir. Yukarıdaki örnek olayda karar başvurucuya 2 Mart’ta tebliğ edilmiş olsa bile, avukatı kararı daha önce UYAP’tan okumuşsa süre o tarihten hesaplanır. Bu nedenle avukatla takip edilen dosyalarda UYAP evrak işlem kayıtları süre hesabında mutlaka kontrol edilmelidir.

Yeniden yargılamanın kapsamı

İhlal kararı mahkeme kararından kaynaklanıyorsa, derece mahkemesinin yapacağı yeniden yargılamanın amacı 6216 sayılı Kanun m. 50/2’de belirlenmiştir. Anayasa Mahkemesi bu yargılamada derece mahkemesinden ne beklendiğini şöyle açıklamıştır:

Derece mahkemesinin ihlal kararını yerine getirmemesi yeni bir ihlal sonucunu doğurabilir. Anayasa Mahkemesi 15.03.2022 tarihli ve 2019/2285 başvuru numaralı kararında, önceki ihlal kararında tespit edilen ihlalin ve sonuçlarının giderilmemesi nedeniyle başvurucunun hakkaniyete uygun yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.

Başvuru hazırlığında kontrol listesi

• Nihai kararın gerekçesinin ilk öğrenildiği tarih, UYAP kayıtları dahil belirlenmeli ve otuz gün bu tarihten hesaplanmalıdır.
• İhlal iddiası, derece mahkemelerinde en azından özü itibarıyla ileri sürülmüş olmalı ve bu durum dilekçe örnekleriyle gösterilmelidir.
• Başvuru formunda kanun yolu şikâyetinden kaçınılmalı, hangi temel hakkın nasıl ihlal edildiği somut olarak açıklanmalıdır.
• İhlal kararı alındıktan sonra yeniden yargılama talebi derece mahkemesine gecikmeden sunulmalı, kararın gereği yerine getirilmezse yeni başvuru yolu değerlendirilmelidir.

Başvurunun yapılması

Başvuru, Anayasa Mahkemesinin belirlediği başvuru formuyla yapılır. Form doğrudan Anayasa Mahkemesine verilebileceği gibi, mahkemeler veya yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla da gönderilebilir. Avukatlar UYAP üzerinden elektronik başvuru yapabilir. Başvuruda başvurucunun kimlik bilgileri, ihlal edildiği ileri sürülen hak ve özgürlük, ihlal iddiasının dayandığı olaylar ve deliller, başvuru yollarının tüketildiğini gösteren belgeler ve başvurunun süresinde yapıldığını gösteren tebliğ belgeleri yer almalıdır.

Başvuru için kanunda öngörülen harç ödenir. Ödeme gücünden yoksun olanlar adli yardım talebinde bulunabilir. Başvuru formunun eksik doldurulması hâlinde Mahkeme eksikliklerin giderilmesi için süre verir; bu süre içinde eksiklik giderilmezse başvuru idari ret kararıyla reddedilebilir.

Kabul edilebilirlik incelemesi

Başvurular önce komisyonlar tarafından kabul edilebilirlik yönünden incelenir. Kabul edilemezlik nedenleri arasında süre aşımı, başvuru yollarının tüketilmemesi, mağdur sıfatının bulunmaması, Mahkemenin konu bakımından yetkisizliği ve açıkça dayanaktan yoksunluk yer alır.

6216 sayılı Kanunun 48. maddesinin ikinci fıkrası ayrıca, anayasanın uygulanması ve yorumlanması veya temel hakların kapsamının ve sınırlarının belirlenmesi açısından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvuruların kabul edilemez sayılabileceğini düzenler. Yalnızca derece mahkemelerinin delilleri değerlendirmesine veya kanunu yorumlamasına itiraz eden, “kanun yolu şikâyeti” niteliğindeki başvurular açıkça dayanaktan yoksun kabul edilir. Anayasa Mahkemesi bir dördüncü derece mahkemesi değildir; kararın doğruluğunu değil, temel hak ihlali bulunup bulunmadığını inceler.

Tedbir kararı

Başvurucunun yaşamı, maddi veya manevi bütünlüğü bakımından ciddi bir tehlike bulunduğu durumlarda Mahkeme, esas hakkında karar verilinceye kadar tedbir kararı verebilir (m. 49/5). Tedbir talepleri genellikle sınır dışı etme, iade veya sağlık sorunları nedeniyle tahliye talepleri gibi acil durumlarda gündeme gelir. Tedbir talebinin başvuru formunda gerekçeli ve belgeli olarak yapılması gerekir.

İhlal kararı ve sonuçları

Esas inceleme sonunda Mahkeme, başvurucunun hakkının ihlal edilip edilmediğine karar verir. İhlal kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir.

İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa, dosya yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir. 6216 sayılı Kanunun 50. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunan hâllerde ilgili mahkeme, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde yeniden yargılama yapar. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir.

Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kararları, derece mahkemelerini bağlar. Uygulamada ihlal kararından sonra yeniden yargılama yapmayan mahkemeler nedeniyle yeni ihlal kararları verildiği de görülmektedir.

Bireysel başvuru ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi

Bireysel başvuru, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurmadan önce tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yolu olarak kabul edilmektedir. Anayasa Mahkemesinin kararından sonra, Sözleşme’de öngörülen süre içinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurulabilir. Bu süreç AİHM Başvuru Süreci yazısında ayrıca açıklanmıştır.

Örnek olay

H, bir gazetede yayımlanan köşe yazısı nedeniyle hakaret suçundan yargılanır ve mahkûm edilir. İstinaf başvurusu esastan reddedilir ve karar kesinleşir. Kesinleşmiş karar H’ye 2 Mart’ta tebliğ edilir. H, yazının kamuoyunu ilgilendiren bir konuda eleştiri niteliğinde olduğunu ve mahkûmiyetin ifade özgürlüğünü ihlal ettiğini ileri sürerek 30 Mart’ta Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunur.

Başvuru süresinde yapılmıştır. Anayasa Mahkemesi ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verirse, dosya yeniden yargılama yapılmak üzere ilk derece mahkemesine gönderilir. Mahkeme, ihlal kararındaki ilkeleri dikkate alarak yeniden yargılama yapar.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, temel hak ihlallerinin ulusal düzeyde giderilmesini sağlayan güçlü bir yoldur; ancak kısa süresi ve sıkı kabul edilebilirlik şartları nedeniyle dikkatli hazırlık gerektirir. Başvuru yollarının tüketilmesi, otuz günlük sürenin kaçırılmaması ve ihlal iddiasının somut bir temel hakka dayandırılması başarının ön şartlarıdır. Derece mahkemelerinde ihlal iddiasının en baştan dile getirilmesi de ileride yapılacak bireysel başvurunun gücünü artırır.

İlgili yazılar: AİHM Başvuru Süreci, Makul Sürede Yargılanma Hakkı, Ceza Yargılamasının Yenilenmesi, Hukuk Davasında İstinaf, Ceza Yargılamasında Savunma Hakkı

Mevzuat: 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.