Çekin Şekil Şartları ve İbraz Süresi (TTK 780, 796)

Çek, kanuna göre bir ödeme aracıdır: Düzenleyen, bankadaki hesabından belirli bir paranın hamile ödenmesi için bankaya havale verir. Türkiye’de ise çek uygulamada çoğunlukla vadeli bir ödeme aracı gibi kullanılır. Tacirler mal karşılığında aylar sonrasının tarihini taşıyan çekler verir ve alır. Bu kullanım, hamil açısından iki konuyu belirleyici hâle getirir: Çekin 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 780’deki zorunlu unsurları taşıması ve kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi. Süresinde ibraz edilmeyen çek, cirantalara başvurma hakkını, karşılıksız çek şikâyetini ve kambiyo takibinin bazı avantajlarını kaybettirir.

Kanun metni

Çekin zorunlu unsurları

TTK m. 780/1 çekte bulunması gereken unsurları sayar:

1. “Çek” kelimesi. Senet metninde “çek” kelimesi, başka bir dille yazılmışsa o dildeki karşılığı yer almalıdır.
2. Kayıtsız ve şartsız havale. Belirli bir bedelin ödenmesi için bankaya verilen kayıtsız ve şartsız bir talimat bulunmalıdır.
3. Muhatabın unvanı. Ödemeyi yapacak bankanın ticaret unvanı yazılmalıdır. Çek yalnızca banka üzerine düzenlenebilir.
4. Ödeme yeri.
5. Düzenleme tarihi ve yeri.
6. Düzenleyenin imzası.
7. Banka tarafından verilen seri numarası.
8. Karekod.

Seri numarası ve karekod, 6728 sayılı Kanun’la 2016’da eklenmiştir. Bankanın bastığı çek yapraklarında bu unsurlar hazır bulunur. Çek alacaklıları, karekod aracılığıyla çek hesabı sahibine ve çeki düzenleyene ilişkin verilere erişebilir (TTK m. 780/2). Hamil, çeki kabul etmeden önce karekodu okutarak çekin gerçek olup olmadığını ve düzenleyenin karşılıksız çek geçmişini görebilir.

Eksik unsurlar ve tamamlayıcı kurallar

Zorunlu unsurlardan biri eksik olan belge kural olarak çek sayılmaz (TTK m. 781/1). Bazı eksiklikler ise kanunla tamamlanır:

• Ödeme yeri yazılmamışsa, muhatabın ticaret unvanı yanında gösterilen yer ödeme yeri sayılır. Birden fazla yer gösterilmişse çek ilk gösterilen yerde ödenir. Böyle bir açıklık da yoksa çek, muhatabın merkezinin bulunduğu yerde ödenir (TTK m. 781/2).
• Düzenleme yeri gösterilmemiş çek, düzenleyenin adı yanında yazılı yerde düzenlenmiş sayılır (TTK m. 781/3).

Düzenleme tarihi ve imza ise tamamlanamaz. Düzenleme tarihi bulunmayan bir çek, ibraz süresi hesaplanamadığı için çek niteliği taşımaz.

Çekte bedel

Çekteki bedel rakamla ve yazıyla gösterilir. İkisi arasında fark varsa yazıyla gösterilen bedel geçerli olur; bedel birden fazla yazıyla veya rakamla gösterilmiş ve aralarında fark varsa en az olan bedel geçerlidir. Bu kural poliçe için öngörülmüş olup TTK m. 818/1-b uyarınca çeklere de uygulanır.

Çek görüldüğünde ödenir

Çekte vade yoktur. Çek görüldüğünde ödenir ve buna aykırı herhangi bir kayıt yazılmamış hükmündedir (TTK m. 795/1). Üzerine “vadesi 30.06” yazılmış bir çek, bu kayıt yazılmamış gibi değerlendirilir.

Türk uygulamasında vadeli çek, ileri bir düzenleme tarihi yazılarak oluşturulur. Örneğin Mart ayında verilen bir çekin düzenleme tarihine Haziran ayının bir günü yazılır. TTK m. 795/2, düzenleme günü olarak gösterilen günden önce ibraz edilen çekin ibraz günü ödeneceğini öngörür. Ancak 5941 sayılı Çek Kanunu geçici m. 3/5, bu kuralın uygulanmasını askıya almıştır: Çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce ödenmek için bankaya ibrazı geçersizdir. Bu süre en son 7566 sayılı Kanun’la 31.12.2028’e uzatılmıştır. Bu tarihe kadar hamil, ileri tarihli çeki üzerindeki tarihten önce bankaya götürse bile banka ödeme yapmaz ve karşılıksız işlemi de yapılamaz.

İbraz süresi

Süreler

Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhatap bankaya ibraz edilmelidir (TTK m. 796/1). Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çek, düzenleme yeri ile ödeme yeri aynı kıtadaysa bir ay, ayrı kıtalardaysa üç ay içinde ibraz edilir (TTK m. 796/2).

Süreyi belirleyen, çekte yazılı düzenleme yeri ile ödeme yerinin aynı olup olmadığıdır. Düzenleme yeri “İstanbul”, ödeme yeri de İstanbul’daki bir banka şubesi olan çekte süre on gündür. Düzenleme yeri “Ankara” yazılmış, ödeme yeri İstanbul olan çekte süre bir aydır.

Sürenin başlangıcı

Süre, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar (TTK m. 796/3). Çekin fiilen verildiği gün değil, üzerindeki tarih esas alınır. Düzenleme tarihi 1 Haziran olan ve aynı yerde ödenecek bir çek, en geç 11 Haziran’da bankaya ibraz edilmelidir.

İbraz nasıl yapılır?

Hamil çeki muhatap bankanın herhangi bir şubesine ibraz edebilir. Karşılığı bulunan çek, hamilin varsa vergi kimlik numarası saptandıktan sonra ödenir; hesabın bulunduğu şubeden başka bir şubeye ibraz edilmişse o şube karşılığı sorarak ödeme yapar (5941 sayılı Kanun m. 3/1). Çek, kendi bankası aracılığıyla takasa verilerek de ibraz edilebilir. Takas odasına zamanında teslim, ibraz yerine geçer.

Süresinde ibraz etmemenin sonuçları

İbraz süresinin kaçırılması çeki tamamen değersiz yapmaz. Banka, ibraz süresi geçtikten sonra da hesapta karşılık varsa ve düzenleyen ödeme yasağı koymamışsa çeki ödeyebilir. Ancak hamil şu hakları kaybeder:

• Cirantalara ve düzenleyene başvurma hakkı. Hamilin başvurma hakkını kullanabilmesi için çekin zamanında ibraz edilmesi ve ödenmediğinin protesto, bankanın çek üzerine yazdığı tarihli beyan veya takas odasının tarihli beyanıyla tespit edilmesi gerekir (TTK m. 808). Süresinde ibraz edilmeyen çekte cirantalara ve düzenleyene kambiyo hukukuna dayalı başvuru yolu kapanır.
• Karşılıksız çek şikâyeti. Çek Kanunu m. 5’teki suç, çekin kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilmesine bağlıdır. Süre geçtikten sonra yapılan ibrazda karşılık bulunmasa bile suç oluşmaz.
• Bankanın kanuni ödeme yükümlülüğü. Bankanın karşılıksız çek için hamile ödemekle yükümlü olduğu tutar da süresinde ibraza bağlıdır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, süresinde ibraz edilmeyen çekle düzenleyene karşı da kambiyo hukukuna dayalı başvuru yapılamayacağını kabul etmektedir. İcra müdürü ve icra mahkemesi ibraz süresinin geçip geçmediğini kendiliğinden inceler.

Bu kararda takibe konu çekin düzenleme tarihi sonradan değiştirilmiş, bilirkişi incelemesinde çekin gerçek tarihine göre süresinden sonra ibraz edildiği anlaşılmıştı. Hukuk Genel Kurulu, düzenleme tarihindeki tahrifat iddiasının her hamile karşı ileri sürülebilecek mutlak bir def’i olduğunu ve incelenmesi gerektiğini de vurguladı. Süresinde ibraz edilmeyen çekin hamili, alacağını kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip edemez; çekin verilmesine sebep olan temel ilişkiye, örneğin satış sözleşmesine dayanarak genel hükümlere göre takip veya dava yoluna gitmek zorunda kalır.

Çizgili çek ve hesaba geçirilmek üzere çek

Çekin ön yüzüne iki paralel çizgi çizilirse çek “çizgili çek” olur ve banka bu çeki ancak başka bir bankaya veya kendi müşterisine öder. Çekin üzerine “hesaba geçirilecektir” ibaresi yazılırsa banka çeki nakden ödemez, yalnızca hesaba geçirerek öder. Bu kayıtlar, çalınan veya kaybolan çekin bir başkası tarafından nakde çevrilmesi riskini azaltır. Kaybolan çek için başvurulacak iptal yolu sitemizdeki Zayi Nedeniyle Çek İptali: Kaybolan veya Çalınan Çek Ne Olur? yazısında anlatılmıştır.

Uygulamadan örnek olaylar

Örnek 1: Bir toptancı, müşterisinden 15 Mart’ta, üzerinde 15 Haziran düzenleme tarihi bulunan ve İstanbul’da düzenlenip İstanbul’daki bir şubede ödenecek bir çek alır. Toptancı nakit sıkıntısı nedeniyle çeki 1 Mayıs’ta bankaya götürür. Çekin üzerindeki tarihten önce ibrazı geçersiz olduğundan banka ödeme yapmaz. Toptancı çeki 16-25 Haziran arasında ibraz etmelidir.

Örnek 2: Ankara’da düzenlenmiş ve İzmir’deki bir şubede ödenecek bir çekin düzenleme tarihi 1 Ekim’dir. Hamil çeki 20 Ekim’de ibraz eder. Düzenleme ve ödeme yeri farklı olduğundan süre bir aydır; ibraz süresindedir ve çekin karşılıksız çıkması hâlinde hamil bütün başvurma haklarını kullanabilir.

Örnek 3: Bir hamil, aynı yerde ödenecek çeki düzenleme tarihinden on beş gün sonra bankaya ibraz eder ve çek karşılıksız çıkar. On günlük süre geçtiği için hamil çeki kendisine ciro eden kişiye başvuramaz, düzenleyen hakkında karşılıksız çek şikâyetinde bulunamaz ve çeke dayanarak kambiyo takibi yapamaz. Alacağını, çekin verilmesine sebep olan mal satışına dayanarak genel hükümlere göre takip etmesi gerekir.

Süreç

1. Çek alınmadan önce karekod okutulur; seri numarası, imza ve muhatap banka kontrol edilir.
2. Düzenleme tarihi ve yeri ile ödeme yerine bakılarak ibraz süresi hesaplanır: aynı yerde on gün, farklı yerde bir ay.
3. Çek, üzerindeki düzenleme tarihinden önce değil, bu tarihten sonra ve süre dolmadan bankaya veya takasa verilir.
4. Ödenmezse bankanın çek arkasına tarihli karşılıksız şerhi yazması sağlanır.
5. Başvurma hakları üç yıllık zamanaşımı içinde kullanılır.

Güncel Yargıtay kararları

Çekin başka bir şubeye ibrazı süreyi uzatmaz

İbraz süresini belirleyen, çekte yazılı düzenleme yeri ile muhatap bankanın bulunduğu yerdir. Hamilin çeki başka bir ildeki şubeye götürmesi on günlük süreyi bir aya çıkarmaz.

Aynı kararda 30.04.2021 düzenleme tarihli çekin 01.06.2021’de bankaya ibraz edildiği, on günlük süre geçirildiği için kambiyo vasfını yitirdiği belirtilmiştir.

Tarihsiz banka şerhi ve yetkisiz icra dairesindeki takip

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2024/89, K. 2024/5945, T. 06.06.2024 sayılı kararında, çekin arkasına bankaca yazılan “mahkeme kararı gereği tedbir konulduğu” şerhi ibraz tarihi taşımadığından çekin bankaya ibraz edildiğinin kabul edilemeyeceği belirtilmiştir. Hamil, ibraz süresi içinde yetkisiz bir icra dairesinde takip başlatmış, ancak yetkisizlik kararından sonra iki haftalık sürede dosyanın yetkili daireye gönderilmesini istememişti. Bu takip açılmamış sayılmış, yetkili yerde sonradan açılan takip ise on günlük süre geçtikten sonra yapıldığından TTK m. 809/1’deki ibraz yerine geçmemiştir.

Düzenleme tarihinden önce ibraz

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2022/12083, K. 2023/4099, T. 08.06.2023 sayılı kararına konu dosyada ilk derece mahkemesi, takip konusu çekin üzerindeki düzenleme tarihinden önce muhatap bankaya ibraz edildiğini tespit ederek takibin iptaline karar vermiştir. Çek Kanunu geçici m. 3/5 uyarınca bu tür bir ibraz geçersizdir ve karşılıksızlık şerhi hamile kambiyo hakkı kazandırmaz.

Karşılıksız çekin cezai sonucu

Kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilip “karşılıksızdır” işlemi yapılan çek için hamilin şikâyeti üzerine, her bir çek bakımından bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur; ceza çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir (5941 sayılı Çek Kanunu m. 5/1). Bu suçta ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz (m. 5/10); ödenmeyen adli para cezası kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapse çevrilir (m. 5/11). Dava icra mahkemesinde görülür.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Süreyi çekin fiilen alındığı günden hesaplamak. Süre, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.
• Çeki başka şehirdeki şubeye götürerek bir aylık süreye güvenmek. Süre çekteki düzenleme yeri ile ödeme yerine göre belirlenir.
• Bankadan tarihsiz ya da eksik şerh almak. Karşılıksızlık şerhinin ibraz tarihini taşıdığı kontrol edilmelidir.
• Yetkisizlik kararından sonra dosyanın gönderilmesini iki hafta içinde istememek. Takip açılmamış sayılır ve ibraz süresi kaçmış olur.

Sıkça sorulan sorular

Sonuç

Çek hamili için en kritik tarih, çekin üzerindeki düzenleme tarihidir. İbraz süresi bu tarihin ertesi günü başlar ve aynı yerde ödenecek çeklerde yalnızca on gündür. Çek bu tarihten önce ibraz edilirse geçersizdir, süre geçtikten sonra ibraz edilirse cirantalara başvuru hakkı kaybedilir. Karşılıksız çıkan çekte izlenecek yollar sitemizdeki Karşılıksız Çekte Alacaklının Hakları yazısında anlatılmıştır.

İlgili yazılar: Kambiyo Senetleri: Bono, Poliçe ve Çek Arasındaki Farklar ve Poliçenin Unsurları, Kambiyo Senetlerinde Zamanaşımı: Bono ve Çek

Mevzuat: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu · 5941 sayılı Çek Kanunu.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.