Kambiyo Senetlerinde Zamanaşımı: Bono ve Çek

Bono ve çekten doğan alacaklar, genel borçlar hukukundaki on yıllık süreden çok daha kısa zamanaşımı sürelerine tabidir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 749 poliçe için süreleri belirler ve bu hüküm TTK m. 778/1-h uyarınca bonolara da uygulanır; çek için ise TTK m. 814 ayrı süreler öngörür. Süre, senet borçlusunun kim olduğuna göre değişir: Senedi düzenleyen kişiye karşı süre başka, senedi ciro eden kişiye karşı başkadır. Zamanaşımına uğrayan senetle kambiyo takibi yapılamaz ve icra mahkemesi borçlunun itirazı üzerine takibi durdurur. Zamanaşımı, takip başladıktan sonra da dosya işlemsiz kalırsa yeniden işler. Alacaklının en sık yaptığı hata, cirantalar için öngörülen bir yıllık kısa süreyi gözden kaçırmaktır.

Kanun metni

Bonoda zamanaşımı

TTK m. 749 poliçe için yazılmıştır. Poliçede asıl borçlu, poliçeyi kabul eden muhataptır. Bonoda ise ödeme vaadinde bulunan düzenleyendir. Kanun, bono düzenleyeninin poliçeyi kabul eden muhatap gibi sorumlu olduğunu kabul eder. Bu nedenle bonoda süreler şöyle uygulanır:

Düzenleyene karşı: vadeden itibaren üç yıl. Vadesi 15 Mart 2023 olan bir bono için düzenleyene karşı kambiyo takibi en geç 15 Mart 2026’da yapılmalıdır. Vadesi gösterilmemiş, görüldüğünde ödenecek bonolarda vade, bononun ödeme için ibraz edildiği gündür.

Cirantalara ve avalistlere karşı: bir yıl. Hamilin bonoyu kendisine ciro eden kişiye ve önceki cirantalara karşı istemleri, süresinde çekilen protesto tarihinden itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar. Senette “gidersiz iade olunacaktır” kaydı varsa süre vadeden başlar. Aval veren kişi, kimin için aval vermişse onun gibi sorumlu olduğundan, düzenleyen için verilen avalde üç yıllık, bir ciranta için verilen avalde ise bir yıllık süre uygulanır.

Cirantalar arasında: altı ay. Bonoyu hamile ödeyen ciranta, önceki cirantalara ve düzenleyene başvurabilir. Bu başvuru, cirantanın bonoyu ödediği veya kendisine dava açıldığı tarihten itibaren altı ayda zamanaşımına uğrar.

Lehtar ciranta için de bir yıllık süre geçerlidir

Uygulamada sık görülen bir durum, bononun lehtarının senedi bir başkasına ciro etmesidir. Bu durumda lehtar, ciranta sıfatıyla sorumlu olur ve ona karşı bir yıllık süre uygulanır. Yargıtay bu ayrımı takip sürecindeki zamanaşımı bakımından da uygular:

Bu davada alacaklı, bononun düzenleyeni ile birlikte lehtar-cirantayı da takip etmiş, takip kesinleştikten sonra 25.11.2016 ile 22.08.2019 arasında hiçbir işlem yapmamıştı. Bölge adliye mahkemesi süreyi üç yıl kabul ederek zamanaşımı itirazını reddetti. Yargıtay, lehtar-ciranta yönünden sürenin bir yıl olduğunu, bu süre içinde takip işlemi yapılmadığını belirterek kararı bozdu. Aynı dosyada düzenleyen için üç yıllık süre işlerken ciranta için bir yıllık süre dolmuş olabilir.

Çekte zamanaşımı

Çekte süreler 2016’da 6728 sayılı Kanun’la değiştirilmiştir. Bugünkü hâliyle hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 814/1). Çek borçlularından biri çeki ödemişse, diğerlerine başvurma hakkı da ödeme veya kendisine dava açılması tarihinden itibaren üç yıldır (TTK m. 814/2).

Sürenin başlangıcı ibraz süresinin bitimidir; ibraz tarihi veya karşılıksız şerhinin yazıldığı tarih değildir. Düzenleme tarihi 1 Haziran 2024 olan ve aynı yerde ödenecek bir çekin ibraz süresi 11 Haziran 2024’te biter; zamanaşımı bu tarihten itibaren işlemeye başlar ve 11 Haziran 2027’de dolar.

Çekte zamanaşımının işleyebilmesi için çekin süresinde ibraz edilmiş olması gerekir. Süresinde ibraz edilmeyen çekte Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, hamilin düzenleyen dahil bütün sorumlulara karşı kambiyo hukukuna dayalı başvurma hakkını kaybettiğini kabul etmektedir (HGK, 17.04.2024, E. 2024/18, K. 2024/184). İbraz süreleri sitemizdeki Çekin Şekil Şartları ve İbraz Süresi (TTK 780, 796) yazısında anlatılmıştır.

Zamanaşımının kesilmesi

TTK m. 750’ye göre zamanaşımı şu işlemlerle kesilir:

• Dava açılması,
• Takip talebinde bulunulması,
• Davanın ihbar edilmesi,
• Alacağın iflas masasına bildirilmesi.

Kesilme, yalnızca kesilmeyi gerektiren işlemin yöneltildiği kişi hakkında hüküm doğurur (TTK m. 751). Düzenleyene karşı takip başlatılması, takip dışında bırakılan cirantaya karşı zamanaşımını kesmez. Bu nedenle alacaklı, bütün senet borçlularını aynı takipte göstermelidir.

Zamanaşımı kesilince yeni bir süre işlemeye başlar. Yeni süre, kesilen sürenin aynısıdır: Düzenleyen için üç yıl, ciranta için bir yıl. Borçlunun borcu ikrar etmesi veya kısmi ödeme yapması da Türk Borçlar Kanunu’nun genel hükümleri uyarınca zamanaşımını keser.

İcra takibinde zamanaşımı itirazı

Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine başvurarak senedin zamanaşımına uğradığını ileri sürebilir. İcra hâkimi zamanaşımı itirazını alacaklının ibraz ettiği kambiyo senedindeki tarihe göre inceler. Alacaklı zamanaşımının kesildiğini veya durduğunu resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispat edemezse itiraz kabul edilir (2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 169/a). İtirazın kabulüyle takip durur; alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklıdır.

Takip kesinleştikten sonra da zamanaşımı işler. Alacaklı, düzenleyen hakkında üç yıl, ciranta hakkında bir yıl boyunca haciz talebi gibi takibi ilerleten bir işlem yapmazsa, borçlu takibin kesinleşmesinden sonraki dönemde borcun zamanaşımına uğradığını ileri sürebilir (İİK m. 71/2, 33/a). Bu başvuru süreye bağlı değildir. Yalnızca dosyanın incelenmesi veya vekaletname sunulması gibi takibi ilerletmeyen işlemler zamanaşımını kesmez. İşlemsiz kalan icra dosyalarının durumu sitemizdeki İcra Dosyası Zamanaşımı: İşlemsiz Kalan Takip Ne Zaman Düşer? yazısında ayrıca ele alınmıştır.

Zamanaşımına uğrayan senedin akıbeti

Kambiyo zamanaşımı dolan senet, kambiyo takibi için kullanılamaz. Ancak alacak tamamen ortadan kalkmaz.

Sebepsiz zenginleşme istemi. Zamanaşımı nedeniyle senetten doğan yükümlülüğü düşmüş olsa da düzenleyen, hamilin zararına zenginleştiği ölçüde hamile karşı borçlu kalır (TTK m. 732/1). Hamil bu yolla, düzenleyenin karşılığını alıp ödemediği tutarı isteyebilir. Borcu düşmüş cirantaya karşı ise bu istem ileri sürülemez (TTK m. 732/3).

Temel ilişkiye dayanan alacak. Senet çoğu zaman bir satış, kira veya hizmet sözleşmesinin bedelini ödemek için verilir. Kambiyo zamanaşımı dolsa bile temel ilişkiden doğan alacak, o ilişkiye uygulanan zamanaşımı süresi dolmadıkça istenebilir. Örneğin satış bedeli alacağı için Türk Borçlar Kanunu’ndaki genel süreler uygulanır. Alacaklı bu durumda genel haciz yoluyla ilamsız takip yapabilir veya alacak davası açabilir; senedi borç ikrarını gösteren yazılı bir delil olarak kullanabilir.

Uygulamadan örnek olaylar

Örnek 1: Vadesi 10 Ocak 2022 olan bir bono için alacaklı 20 Ocak 2025’te kambiyo takibi başlatır. Borçlu beş gün içinde icra mahkemesine başvurarak zamanaşımı itirazında bulunur. Üç yıllık süre 10 Ocak 2025’te dolmuştur; alacaklı zamanaşımının kesildiğini gösteren bir belge sunamazsa takip durur.

Örnek 2: Bir bono üç kez ciro edilmiştir. Son hamil vadede ödeme alamaz ve protesto çeker. Düzenleyeni takip eder, ancak cirantaları takipte göstermez. On dört ay sonra cirantalara karşı ayrı bir takip başlattığında, protesto tarihinden itibaren bir yıllık süre dolmuş olduğundan cirantalar zamanaşımı itirazında bulunabilir.

Örnek 3: Bir çek hamili, karşılıksız çıkan çek için düzenleyen ve iki ciranta hakkında takip başlatır. Takip kesinleşir, ardından dosyada iki yıl boyunca haciz talebi yapılmaz. Çekte süre herkes için üç yıl olduğundan, bu aşamada zamanaşımı henüz dolmamıştır. Alacaklının işlem yapmadan üç yılı geçirmemesi gerekir.

Süreç

1. Senedin türü ve her borçlunun sıfatı belirlenir: düzenleyen, ciranta veya avalist.
2. Başlangıç tarihi tespit edilir: bonoda vade veya protesto tarihi, çekte ibraz süresinin bitimi.
3. Süre hesaplanır: bonoda üç yıl, bir yıl, altı ay; çekte üç yıl.
4. Bütün borçlular aynı takipte gösterilerek zamanaşımı kesilir.
5. Takip sürerken her borçlu için süre dolmadan haciz talebi gibi takibi ilerleten işlemler yapılır.

Güncel Yargıtay kararları

Sebepsiz zenginleşme isteminin de süresi vardır

Kambiyo zamanaşımı dolduktan sonra TTK m. 732’ye dayanan istem süresiz değildir.

Bu nedenle vadesinden üç yıl geçmiş bir bono için sebepsiz zenginleşme yoluna gidilecekse, dördüncü yıl dolmadan dava açılmalı ya da takip yapılmalıdır. Bu süre de kaçırılırsa geriye yalnızca temel ilişkiye dayanan alacak kalır.

Zamanaşımının kesilmesine ilişkin hükümler bonoya doğrudan uygulanır

Takip edilmeyen avaliste zamanaşımı kesilmez

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2023/2550, K. 2024/5141, T. 25.06.2024 sayılı kararın konusu olan dosyada ilk derece mahkemesi, bonoya dayalı icra takibinde avalist aleyhine bir takip bulunmadığını, bu nedenle TTK m. 751 uyarınca avalist yönünden zamanaşımının kesildiğinden söz edilemeyeceğini belirterek avaliste karşı açılan davayı reddetmiştir. Takip talebinde avalistin ayrıca borçlu olarak gösterilmesi bu sonucu önler.

Avaliste karşı sebepsiz zenginleşme istemi

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2021/8568, K. 2023/2522, T. 27.04.2023 sayılı kararın konusu olan dosyada ilk derece mahkemesi, zamanaşımına uğramış bono nedeniyle aval verene karşı sebepsiz zenginleşme hükümlerine ya da temel ilişkiye dayanılamayacağı gerekçesiyle davayı reddetmiştir. TTK m. 732/3 de borcu düşmüş cirantaya karşı bu istemi kapatır. Avalist ya da ciranta yönünden kambiyo süresi kaçırılırsa, bu kişilerden tahsil imkânı çoğu zaman tamamen ortadan kalkar.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Bütün senet borçlularını tek bir süreye tabi saymak. Düzenleyen, ciranta ve avalist için süre ayrı ayrı hesaplanmalıdır.
• Takip talebinde avalisti veya cirantayı göstermemek. Kesilme yalnızca işlemin yöneltildiği kişi için sonuç doğurur.
• Takip kesinleştikten sonra dosyayı işlemsiz bırakmak. Haciz talebi gibi takibi ilerleten işlemler süre dolmadan yapılmalıdır.
• Kambiyo süresi dolduktan sonra sebepsiz zenginleşme istemini süresiz sanmak. Bu istem için de bir yıllık süre işler.

Sıkça sorulan sorular

Sonuç

Kambiyo senedinde zamanaşımı, borçlunun sıfatına göre ayrı ayrı hesaplanır. Bonoda düzenleyen için üç yıl, ciranta için bir yıl, cirantalar arasında altı ay; çekte bütün borçlular için üç yıl uygulanır. Alacaklı, bütün borçluları aynı takipte göstermeli ve takip sürerken en kısa süreye tabi borçlu için de süre dolmadan işlem yapmalıdır. Senedin şekil şartları için sitemizdeki Bononun (Senedin) Şekil Şartları (TTK 776) yazısına bakılabilir.

Mevzuat: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu · 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.