Patent Nedir? Patent Alma, Patent Sorgulama ve Patent Hakkının Korunması

Patent, teknik bir buluşu yapan kişiye, buluşunu belirli bir süre boyunca tek başına kullanma ve başkalarının izinsiz kullanmasını engelleme yetkisi veren bir sınai mülkiyet hakkıdır. Türkiye’de patent hakkı 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile düzenlenmektedir. SMK 10 Ocak 2017 tarihinde yürürlüğe girmiş ve önceki kanun hükmünde kararnameleri tek bir kanunda toplamıştır. Patent başvuruları Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) tarafından incelenir. Patent, buluş sahibine bir tekel sağlarken, karşılığında buluşun ayrıntılarının kamuya açıklanmasını ister. Koruma süresi sona erdiğinde buluş herkesin serbestçe kullanabileceği bir bilgiye dönüşür.

Kanun metni

Patent alınabilmesi için gereken şartlar

SMK m. 82’ye göre bir buluşa patent verilebilmesi için üç şartın birlikte bulunması gerekir:

1. Yenilik: Buluş, tekniğin bilinen durumunun bir parçası olmamalıdır. Tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı veya sözlü tanıtım, kullanım ya da başka bir yolla kamuya sunulmuş her şeyi kapsar. Buluş sahibinin kendi yaptığı açıklama da yeniliği ortadan kaldırabilir. Ancak SMK m. 84, başvuru tarihinden önceki on iki ay içinde buluşçunun kendisi tarafından yapılan açıklamaların belirli şartlarla yeniliği etkilemeyeceğini kabul eder. Yine de buluşun başvuru yapılmadan önce fuarlarda, sosyal medyada veya yatırımcı sunumlarında ayrıntılı olarak paylaşılmaması önerilir.

2. Buluş basamağı: Buluş, ilgili teknik alandaki uzman bir kişi tarafından tekniğin bilinen durumundan açıkça çıkarılamamalıdır. Mevcut ürünlerin basit bir birleşimi veya boyutlarının değiştirilmesi genellikle buluş basamağı içermez.

3. Sanayiye uygulanabilirlik: Buluş, tarım dahil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir olmalıdır.

Patent verilmeyen konular

SMK m. 82/2 ve 3, bazı konuları buluş saymaz veya patent korumasının dışında bırakır:

• Keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler,
• Zihni faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler,
• Bilgisayar programları (tek başına),
• Estetik niteliği olan yaratmalar, edebiyat ve sanat eserleri,
• Bilginin sunumu,
• İnsan veya hayvan vücuduna uygulanacak cerrahi ve tedavi yöntemleri ile teşhis yöntemleri,
• Bitki çeşitleri ve hayvan ırkları,
• Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı buluşlar.

Bilgisayar programı tek başına patent konusu olmamakla birlikte, teknik bir etki doğuran ve bir donanımla birlikte çalışan yazılım temelli buluşlar patent korumasından yararlanabilir. Bilgisayar programının kendisi ise 5846 sayılı Kanun kapsamında eser olarak korunur.

Patent ile faydalı model arasındaki fark

Faydalı model, “küçük patent” olarak da adlandırılır. Faydalı model için yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik şartları aranır, ancak buluş basamağı aranmaz. Bunun yerine buluşun tekniğin bilinen durumundan açıkça farklı olması yeterlidir. Faydalı model başvuruları ayrıntılı bir incelemeye tabi tutulmadan, araştırma raporu sonrasında üçüncü kişilerin görüşleri değerlendirilerek tescil edilir. Koruma süresi patentte 20, faydalı modelde 10 yıldır. Usuller, kimyasal ve biyolojik maddeler faydalı model ile korunamaz.

Patent başvurusu nasıl yapılır?

Patent başvurusu TÜRKPATENT’e elektronik başvuru sistemi üzerinden yapılır. Başvuruda bulunması gereken belgeler şunlardır:

1. Başvuru formu,
2. Buluşun teknik alanını, mevcut sorunları ve çözümünü anlatan tarifname,
3. Korunması istenen kapsamı belirleyen istemler,
4. Gerekiyorsa teknik resimler,
5. Buluşu kısaca açıklayan özet,
6. Başvuru ücretinin ödendiğini gösteren belge.

Patent başvurusunda en kritik bölüm istemlerdir. Koruma kapsamı istemlerle belirlenir; tarifnamede anlatılan ancak istemlerde yer almayan unsurlar korunmaz. Bu nedenle istemlerin bir patent vekili veya avukatla birlikte hazırlanması önemlidir.

Başvurunun aşamaları:

• Şekli inceleme: Başvurunun eksik belge içerip içermediği kontrol edilir.
• Araştırma talebi ve raporu: Başvuru sahibi, Kanun’da belirtilen süre içinde araştırma talebinde bulunur. TÜRKPATENT, buluşla ilgili önceki teknik bilgileri gösteren araştırma raporunu düzenler.
• Yayın: Başvuru, kural olarak başvuru tarihinden itibaren on sekiz ay sonra yayımlanır. Yayından sonra üçüncü kişiler patentlenebilirlik hakkında görüş bildirebilir.
• İnceleme talebi ve raporu: Araştırma raporunun yayımından sonra başvuru sahibi inceleme talebinde bulunur. İnceleme raporu olumluysa patent verilir.
• İtiraz: Patentin verilmesi kararının yayımından itibaren altı ay içinde üçüncü kişiler itiraz edebilir.

Patent korunması başvuru tarihinden itibaren başlar; ancak hakkın ihlal edenlere karşı ileri sürülmesi kural olarak başvurunun yayımlanmasından sonra mümkündür.

Patent sorgulama

Bir buluşun daha önce patentlenip patentlenmediğini öğrenmek, hem başvuru yapmadan önce yenilik değerlendirmesi hem de bir ürünü piyasaya sürmeden önce başkasının patentine tecavüz riskini ölçmek için gereklidir. Patent sorgulama şu kaynaklar üzerinden yapılabilir:

• TÜRKPATENT araştırma sistemi: Türkiye’de yapılmış patent ve faydalı model başvuruları başvuru numarası, sahip adı veya anahtar kelime ile sorgulanabilir.
• e-Devlet: Kişinin kendi adına kayıtlı başvurular görüntülenebilir.
• Uluslararası veri tabanları: Avrupa Patent Ofisi’nin veri tabanı ve Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü’nün veri tabanı, dünya genelindeki patent belgelerine erişim sağlar.

Sorgulamada yalnızca aynı ürünü değil, aynı teknik sorunu çözen benzer buluşları da araştırmak gerekir. Profesyonel bir ön araştırma, başvuru masrafının boşa gitmesini önler. Araştırma sonuçları ayrıca yatırımcılarla yapılacak görüşmelerde ve lisans müzakerelerinde de değerli bir belge işlevi görür.

Patent masrafları ve yıllık ücretler

Patent başvurusunda başvuru ücreti, araştırma ve inceleme ücretleri ile tescil ücreti ödenir. Patent verildikten sonra da hakkın devamı için her yıl yıllık ücret ödenmesi gerekir. Yıllık ücretler koruma süresi ilerledikçe artar. Ücretin süresinde ödenmemesi hâlinde Kanun’da belirtilen ek süre içinde gecikme ücretiyle ödeme yapılabilir; bu süre de kaçırılırsa patent hakkı sona erer. Ücret tarifeleri her yıl TÜRKPATENT tarafından güncellenir. Patent vekili veya avukatla çalışılması hâlinde vekâlet ücreti de maliyete eklenir. Bu nedenle patent başvurusu yapılmadan önce buluşun ticari değeri ile toplam koruma maliyeti birlikte değerlendirilmelidir.

Uluslararası koruma

Patent hakkı ülkeseldir; Türkiye’de alınan patent yalnızca Türkiye’de koruma sağlar. Yurt dışında koruma için Paris Sözleşmesi uyarınca ilk başvurudan itibaren on iki ay içinde rüçhan hakkı talep edilerek diğer ülkelerde başvuru yapılabilir. Patent İşbirliği Antlaşması (PCT) ile tek bir uluslararası başvuru üzerinden çok sayıda ülkede süreç başlatılabilir. Türkiye Avrupa Patent Sözleşmesi’ne taraf olduğundan, Avrupa patenti Türkiye için de geçerli kılınabilir.

Hizmet buluşları

Çalışanın işletmedeki görevi gereği veya işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak yaptığı buluşlar hizmet buluşudur (SMK m. 113). Çalışan, hizmet buluşunu yazılı olarak ve gecikmeksizin işverene bildirmekle yükümlüdür. İşveren, buluş üzerinde tam veya kısmi hak talep edebilir. Bu durumda çalışan, buluşun ekonomik değeri ve işletmeye katkısı dikkate alınarak belirlenen makul bir bedel isteme hakkına sahiptir. Serbest buluşlar ise çalışana aittir.

Patent hakkının korunması

Patent sahibinin izni olmadan patentli ürünün üretilmesi, satılması, ithal edilmesi veya patentli usulün kullanılması patent hakkına tecavüz oluşturur (SMK m. 141). Patent sahibi şu davaları açabilir (SMK m. 149):

• Tecavüzün tespiti, önlenmesi ve durdurulması,
• Tecavüzün sonuçlarının ortadan kaldırılması, tecavüz ürünlerine el konulması,
• Maddi ve manevi tazminat,
• Kararın ilanı.

Maddi tazminatın hesabında patent sahibi, tecavüz olmasaydı elde edeceği muhtemel geliri, tecavüz edenin elde ettiği net kazancı veya makul bir lisans bedelini seçebilir (SMK m. 151). Bu davalarda görevli mahkeme Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi’dir. SMK, marka hakkından farklı olarak patent tecavüzü için cezai yaptırım öngörmez; patent ihlali hukuk davası yoluyla takip edilir. Marka ihlalinin cezai boyutu Marka Hakkına Tecavüz: Dava, Tazminat ve Ceza (SMK) yazımızda anlatılmıştır. Fikri ve sınai haklara ilişkin ceza yargılaması ise Fikri ve Sınai Haklar Ceza Mahkemesi: Görev Alanı ve Görevsizlik yazımızda ele alınmıştır.

Patent hakkının sona ermesi

Patent hakkı koruma süresinin dolması, yıllık ücretlerin ödenmemesi veya patent sahibinin haktan vazgeçmesiyle sona erer. Ayrıca patent, yenilik veya buluş basamağı şartlarının bulunmadığı gerekçesiyle mahkeme kararıyla hükümsüz kılınabilir (SMK m. 138). Patent verildikten sonra makul bir süre içinde kullanılmazsa, üçüncü kişiler zorunlu lisans talep edebilir.

Örnek olay

Bir mühendislik firması, tarım makinelerinde yakıt tüketimini azaltan yeni bir enjeksiyon sistemi geliştirmiştir. Firma, buluşu bir tarım fuarında tanıtmadan önce TÜRKPATENT’e patent başvurusu yapmış ve istemleri bir patent vekiliyle hazırlamıştır. Araştırma raporunda benzer bir yabancı patent tespit edilmiş, ancak firmanın sisteminin farklı bir basınç düzenleme yöntemi kullandığı ve buluş basamağı içerdiği kabul edilmiştir. İnceleme sonucunda patent verilmiştir.

İki yıl sonra rakip bir firmanın aynı enjeksiyon sistemini ürettiği anlaşılmıştır. Patent sahibi firma, Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi’nde tecavüzün durdurulması ve tazminat davası açmış, dava sırasında ihtiyati tedbir talep ederek rakip ürünlerin satışının durdurulmasını sağlamıştır. Mahkeme, bilirkişi raporuna dayanarak tecavüzün varlığını tespit etmiş ve makul lisans bedeli üzerinden tazminata hükmetmiştir.

Yargıtay kararlarında patent uyuşmazlıkları

Patent davalarında temyiz incelemesi Yargıtay 11. Hukuk Dairesi tarafından yapılır. Bu davaların sonucu çoğu zaman teknik bilirkişi raporuna bağlıdır. Bu nedenle Yargıtay kararlarının önemli bir bölümü, bilirkişi incelemesinin nasıl yapılması gerektiğine ve koruma kapsamının hangi yöntemle belirleneceğine ilişkindir.

Koruma kapsamı istemlerle belirlenir, eşdeğer unsurlar da dikkate alınır

Patent sahibinin en çok karşılaştığı savunma, rakip ürünün patentten “farklı” olduğu iddiasıdır. Yargıtay, küçük değişikliklerle patent korumasının dolanılmasına karşı eşdeğerlik ölçütünü uygulamaktadır:

Aynı kararda Daire, bir unsurun istemdeki unsurla aynı işlevi görmesi, bu işlevi aynı şekilde gerçekleştirmesi ve aynı sonucu ortaya çıkarması hâlinde eşdeğer kabul edileceğini belirtmiştir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2024/2264, K. 2025/710, T. 10.02.2025 sayılı kararda da inceleme yöntemi şöyle tarif edilmiştir:

Bu kararlar, patent başvurusunda istemlerin özenle yazılmasının neden önemli olduğunu da gösterir. İstemlerde yer almayan bir unsur, tarifnamede ayrıntılı anlatılmış olsa bile koruma kapsamına girmez; buna karşılık istemdeki unsurun işlevsel eşdeğeri, tecavüz incelemesinde dikkate alınır.

Evrak üzerinden yapılan inceleme yeterli değildir

Yargıtay, tecavüz iddiasına konu ürünün fiilen incelenmeden yalnız belgeler üzerinden hazırlanan bilirkişi raporuna dayanılmasını bozma nedeni saymıştır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2023/4792, K. 2024/6630, T. 23.09.2024 sayılı kararda, davalı ürününün fiilen incelenerek gerekli kimyasal analizler yapılmadan karar verilmesi doğru bulunmamıştır. Bu nedenle tecavüz davası açılmadan önce rakip ürünün örneklerinin satın alınması, fatura ile belgelenmesi ve gerektiğinde delil tespiti yoluyla mahkeme gözetiminde inceleme yapılması önemlidir.

Yenilik ve buluş basamağı teknik bilirkişiyle belirlenir

Patentin hükümsüzlüğü davalarında yenilik ve buluş basamağı tartışması, hâkimin genel bilgisiyle çözülemeyecek teknik bir konudur. Hukuk Genel Kurulu bu konuda şu ilkeyi benimsemiştir:

İncelemesiz patentlerin hükümsüzlüğü

Mülga 551 sayılı Kanun Hükmünde Kararname döneminde incelemesiz sistemle verilen patentler, bugün de hükümsüzlük davalarının önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2024/5075, K. 2025/3563, T. 21.05.2025 sayılı kararda aktarılan ilk derece mahkemesi kararında, incelemesiz tescil edilen bir patentin, sonradan TÜRKPATENT tarafından düzenlenen raporda hiçbir isteminin buluş basamağına sahip olmadığının tespit edilmesi ve bilirkişi raporunda da ürünün tekniğin bilinen durumu kapsamında kaldığının belirlenmesi üzerine hükümsüzlüğüne karar verildiği görülmektedir. SMK ile incelemesiz patent sistemi kaldırılmış olduğundan, bugün verilen patentler inceleme raporuna dayanmaktadır; ancak bu durum hükümsüzlük davası açılmasına engel değildir.

Patent sahibi ve rakipler için uygulama notları

• Patent başvurusu yapılmadan önce buluşun fuar, sosyal medya veya müşteri sunumu yoluyla açıklanmasından kaçınılmalıdır. SMK m. 84’teki on iki aylık süre istisnai bir korumadır ve şartlarının ispatı zordur.
• İstemler, buluşun özünü kapsayacak genişlikte, ancak tekniğin bilinen durumunu kapsamayacak açıklıkta yazılmalıdır. Çok dar yazılan istemler, rakiplerin küçük değişikliklerle korumanın dışına çıkmasını kolaylaştırır.
• Tecavüz davası açılmadan önce rakip ürünün fiziki örnekleri ve satış belgeleri toplanmalı, istemlerle karşılaştırmalı bir teknik ön inceleme yaptırılmalıdır.
• Kendisine patent ihlali iddiasıyla ihtarname gönderilen işletme, patentin geçerliliğini ve yıllık ücretlerin ödenip ödenmediğini TÜRKPATENT kayıtlarından kontrol etmeli; gerekirse hükümsüzlük davası ve tecavüz bulunmadığının tespiti davası açmayı değerlendirmelidir.
• Patent sahibi, rakip ürünün piyasaya sürülmesini öğrendiği anda harekete geçmeli; ihtiyati tedbir talebinde gecikme, aciliyet unsurunun sorgulanmasına yol açabilir.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Buluş sahibi, buluşunu kamuya açıklamadan önce bir patent ön araştırması yaptırmalı, patent mi faydalı model mi başvurusunun uygun olduğunu değerlendirmeli ve istemleri dikkatle hazırlatmalıdır. Patentinin ihlal edildiğini düşünen hak sahibi ise delilleri tespit ettirerek ihtiyati tedbir talepli bir dava açabilir.

İlgili yazılar: Marka Tescilinde Öncelik İlkesi: Kim Önce Başvurursa Marka Onun mu?, Telif Hakkı Nedir? Nasıl Alınır? Telif Hakkı İhlali ve Cezası

Mevzuat: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 82-84, 101, 113-121, 129-130, 138, 141, 149-151, 156..

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.