İhtiyari ve Zorunlu Arabuluculuk

Arabuluculuk, uyuşmazlığın tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin yardımıyla, tarafların kendi iradeleriyle çözüldüğü bir yöntemdir. Türkiye’de 2013’ten bu yana uygulanan 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, başlangıçta tamamen gönüllülüğe dayanan bir sistem kurmuştu. Zamanla iş, ticaret, tüketici ve kira gibi alanlarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartı hâline getirildi. Bugün arabuluculuk iki biçimde karşımıza çıkar: tarafların kendi tercihleriyle başvurduğu ihtiyari arabuluculuk ve kanunun dava öncesinde zorunlu tuttuğu dava şartı arabuluculuk. Bu yazıda iki türün ortak kuralları ve farkları, anlaşma belgesinin hukuki gücü, arabuluculuk ücreti ve ilk toplantıya katılmamanın sonuçları ele alınmaktadır. Alanlara özgü süre ve başvuru ayrıntıları için konu bazındaki yazılarımıza bağlantı verilmiştir.

Kanun metni

Arabuluculuğun ortak ilkeleri

Her iki arabuluculuk türünde de aynı temel ilkeler geçerlidir. Arabulucu hâkim değildir; taraflar adına karar vermez, çözüm dayatmaz. Görevi, tarafların birbirini anlamasını sağlamak ve kendi çözümlerini üretmelerine yardımcı olmaktır. Taraflar arabuluculuk sürecinde eşittir ve süreç gizlidir. Taraflar aksini kararlaştırmadıkça arabuluculuk sürecinde sunulan belgeler ve yapılan açıklamalar, sonradan açılacak bir davada delil olarak kullanılamaz. Bu kural, tarafların “mahkemede aleyhime kullanılır” endişesi taşımadan açıkça konuşabilmesi içindir.

Arabuluculuğa ancak tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği iş ve işlemlerden doğan uyuşmazlıklarda başvurulabilir. Velayet, soybağı, boşanmanın kendisi veya kamu düzenine ilişkin konular arabuluculuğa elverişli değildir. Bununla birlikte boşanmanın mali sonuçları gibi tarafların tasarruf edebildiği konularda arabuluculuk mümkündür.

İhtiyari arabuluculuk

İhtiyari arabuluculukta tarafların iradesi belirleyicidir. Taraflar, uyuşmazlık doğmadan önce sözleşmelerine arabuluculuk şartı koyabilir veya uyuşmazlık çıktıktan sonra arabulucuya gitmeyi kararlaştırabilir. Dava sürerken de mahkeme, tarafları ön inceleme aşamasında arabuluculuğa teşvik eder; taraflar kabul ederse dava sürerken arabulucuya başvurulabilir. Bu durumda arabuluculuk süresince yargılama ertelenebilir.

İhtiyari arabuluculukta taraflar arabulucuyu kendileri seçer. Taraflardan biri istediği anda süreçten çekilebilir. Arabuluculuk ücreti taraflar arasında serbestçe kararlaştırılır; anlaşma yoksa Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi uygulanır.

Dava şartı (zorunlu) arabuluculuk

Dava şartı arabuluculukta kanun, belirli uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmasını zorunlu tutar. Başvuru, kural olarak karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin görüleceği yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır ve arabulucu büro tarafından listeden atanır. Taraflar ilk toplantıya katılmak zorundadır; ancak anlaşmak zorunda değildir.

Bugün dava şartı arabuluculuğun uygulandığı başlıca alanlar şunlardır:

• İşçi ve işveren uyuşmazlıkları: Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan alacak ve tazminat talepleri ile işe iade talepleri. Ayrıntılar için İş Davalarında Zorunlu Arabuluculuk yazımıza bakılabilir.
• Ticari davalar: Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri. Bkz. Ticari Davalarda Zorunlu Arabuluculuk.
• Tüketici uyuşmazlıkları: Tüketici hakem heyeti sınırını aşan uyuşmazlıkların önemli bir kısmı. Bkz. Tüketici Davalarında Zorunlu Arabuluculuk.
• Kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıkları: 6325 sayılı Kanun m. 18/B ile 1 Eylül 2023’ten itibaren dava şartı hâline getirilmiştir; icra yoluyla ilamsız tahliye takipleri bu kapsamın dışındadır. Bkz. Kira Uyuşmazlıklarında Zorunlu Arabuluculuk.

Dava şartı arabuluculukta arabulucu başvuruyu kural olarak üç hafta içinde sonuçlandırır; zorunlu hâllerde süre en çok bir hafta uzatılabilir. Ticari uyuşmazlıklarda bu süreler altı ve iki haftadır. Arabulucuya başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süreler işlemez. Arabuluculuk sonuçsuz kalırsa son tutanak dava dilekçesine eklenir. Eklenmezse mahkeme bir haftalık kesin süre verir; süre içinde sunulmazsa dava usulden reddedilir. Hiç arabulucuya başvurulmadan dava açılmışsa dava doğrudan usulden reddedilir.

Anlaşma belgesinin gücü

Arabuluculuk sonunda taraflar anlaşırsa bir anlaşma belgesi düzenlenir. Bu belgenin icra edilebilirliği, uyuşmazlığın en hızlı şekilde sonuçlanmasını sağlar. Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, ayrıca mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınmasına gerek olmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır. Taraflardan biri avukatla temsil edilmiyorsa, anlaşma belgesi için görevli mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınabilir. İlam niteliğindeki anlaşma belgesi ilamlı icraya konulabilir.

Anlaşma belgesi, kapsadığı konular bakımından taraflar arasında kesin bir çözüm getirir; anlaşılan hususlarda sonradan dava açılamaz. Bu nedenle anlaşma metninde ödeme tutarı, tarihleri, banka hesabı, gecikme hâlinde muacceliyet, yargılama giderleri ve vekâlet ücreti açıkça yazılmalıdır. Kısmi anlaşmalarda, hangi taleplerde anlaşıldığı ve hangi taleplerin dava yoluyla takip edileceği ayrı ayrı belirtilmelidir.

Arabuluculuk ücreti ve yargılama giderleri

Dava şartı arabuluculukta taraflar anlaşırsa, arabuluculuk ücreti aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit olarak karşılanır. Anlaşma sağlanamaz veya taraflara ulaşılamazsa iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir. İki saati aşan görüşmelerde aşan kısma ilişkin ücret taraflarca eşit karşılanır. Bakanlıkça ödenen ve taraflarca karşılanan arabuluculuk ücreti yargılama giderlerinden sayılır. Dolayısıyla arabuluculuk sonuçsuz kalıp dava açıldığında, bu ücret de davayı kaybeden taraftan alınır.

Bu işçilik alacağı davasında davalı bir kamu kurumuydu ve harçtan muaftı. İlk derece mahkemesi, dava öncesinde Bakanlık bütçesinden ödenen arabuluculuk ücretini bu nedenle hazine üzerinde bırakmıştı. Yargıtay, harç muafiyetinin arabuluculuk ücretini kapsamadığını, ücretin yargılama gideri olarak aleyhine hüküm verilen davalıdan tahsil edilip hazineye gelir kaydedilmesi gerektiğini belirterek hükmün bu bendini düzeltmiştir.

İlk toplantıya katılmamanın sonucu

Dava şartı arabuluculukta en ağır yaptırım, ilk toplantıya mazeretsiz katılmayan tarafa yöneliktir. Bu taraf son tutanakta belirtilir ve sonradan açılan davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulur; lehine vekâlet ücretine de hükmedilmez. Her iki taraf da ilk toplantıya katılmazsa tarafların yaptıkları yargılama giderleri kendi üzerlerinde kalır. Bu nedenle arabulucunun daveti ciddiye alınmalı, katılınamayacaksa mazeret belgelenerek arabulucuya bildirilmelidir.

İhtiyari arabuluculuk ne zaman tercih edilmeli?

Dava şartı arabuluculuğun kapsamı dışında kalan pek çok uyuşmazlıkta da arabuluculuk etkili bir yoldur. Miras paylaşımına ilişkin mali konular, ortaklar arasındaki anlaşmazlıklar, inşaat ve eser sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar, haksız fiilden doğan tazminat talepleri ve boşanmanın mali sonuçları bunlara örnektir. Bu uyuşmazlıklarda taraflar arasında devam edecek bir ilişki varsa, örneğin aile bireyleri veya uzun süreli ticari ortaklar söz konusuysa, yıllar sürecek bir dava yerine arabuluculukla çözüm ilişkiyi de korur.

İhtiyari arabuluculuğun bir diğer avantajı, çözümün içeriğinin tarafların elinde olmasıdır. Mahkeme yalnızca talep edilen konuda karar verebilirken, arabuluculukta taraflar dava konusu dışındaki konuları da çözüme dahil edebilir. Örneğin bir kira alacağı uyuşmazlığında, taraflar alacağın taksitlendirilmesinin yanında kiracının belirli bir tarihte tahliye etmesini de kararlaştırabilir. Buna karşılık karşı tarafın iyi niyetli olmadığı, malvarlığını kaçırma hazırlığında olduğu durumlarda arabuluculuk süreci zaman kaybına yol açabilir; bu hâllerde ihtiyati haciz veya ihtiyati tedbir gibi geçici hukuki korumalar öncelikle değerlendirilmelidir.

Uygulamadan örnek olay

Bir yazılım şirketi, müşterisi olan bir lojistik şirketine 1.200.000 TL’lik bir program kurar. Müşteri bedelin yarısını ödemez. Uyuşmazlık iki ticari işletme arasında ve konusu para olduğu için yazılım şirketi dava açmadan önce arabuluculuk bürosuna başvurur. Arabulucu tarafları ilk toplantıya davet eder. Lojistik şirketi davete cevap vermez ve toplantıya katılmaz.

Son tutanakta lojistik şirketinin mazeretsiz katılmadığı yazılır. Yazılım şirketi asliye ticaret mahkemesinde dava açar. Yargılama sonunda alacağın 450.000 TL’lik kısmı haklı bulunur, kalan kısım reddedilir. Normalde yargılama giderleri haklılık oranına göre paylaştırılacakken, lojistik şirketi ilk toplantıya katılmadığı için kısmen haklı çıkmasına rağmen yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekâlet ücretine hükmedilmez. Arabuluculuk ücreti de yargılama gideri olarak lojistik şirketine yüklenir.

Arabuluculuk giderleri: Güncel Yargıtay kararları

Dava şartı arabuluculuktan sonra açılan davalarda yargılama giderlerinin nasıl paylaştırılacağı, Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin sık bozma sebeplerinden biridir. Kararlar, 6325 sayılı Kanun m. 18/A’nın gider hükümlerinin mahkemece kendiliğinden uygulanması gerektiğini göstermektedir.

İlk toplantıya katılmayan taraf

Bu dosyada ilk derece mahkemesi, ilk toplantıya katılmayan davalıyı yargılama giderinden kabul ve ret oranına göre sorumlu tutmuş, reddedilen kısım üzerinden davalı lehine vekâlet ücretine de hükmetmişti. Karar Adalet Bakanlığının kanun yararına bozma istemi üzerine bozulmuştur. Buna karşılık Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 28.06.2022 tarihli, E. 2022/6059, K. 2022/8377 sayılı kararında, arabuluculuğa katılmayan davalı lehine gider ve ücrete hükmedilmesi isabetsiz bulunmakla birlikte, bu konu önceki bozma kararının kapsamı dışında kaldığından davalı yararına usuli kazanılmış hak oluştuğu kabul edilmiştir. Bu nedenle gider hükmündeki hata ilk kanun yolu başvurusunda mutlaka ileri sürülmelidir.

Kısmen kabul edilen davada arabuluculuk ücreti

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 06.05.2024 tarihli, E. 2024/4907, K. 2024/7804 sayılı kararında, kısmen kabul edilen bir davada harçtan muaf davalının kabul oranına düşen arabuluculuk giderinin hazine üzerinde bırakılmasını bozma sebebi saymıştır. Arabuluculuk ücreti de diğer yargılama giderleri gibi HMK m. 326/2 uyarınca tarafların haklılık oranına göre paylaştırılır; harç muafiyeti bu paylaştırmayı ortadan kaldırmaz.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Son tutanağın dava dilekçesine eklenmemesi. Mahkeme bir haftalık kesin süre verir; süre kaçırılırsa dava usulden reddedilir.
• İlk toplantıya katılamayacak tarafın mazeretini arabulucuya belgeyle bildirmemesi. Mazeretsiz katılmama son tutanağa yazılır ve sonraki davada gider ile vekâlet ücreti sonucunu belirler.
• Anlaşma belgesinde faiz, ödeme tarihi ve temerrüt hâlinde muacceliyet şartının yazılmaması. Belge ilam niteliğinde olsa da içeriği belirsizse icrada uyuşmazlık çıkar.
• Dava şartı arabuluculuk kapsamındaki bir uyuşmazlıkta ihtiyari arabuluculuk tutanağıyla yetinilmesi. Başvurunun dava şartı arabuluculuk bürosu üzerinden yapıldığı kontrol edilmelidir.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Bir uyuşmazlıkta dava açılmadan önce, uyuşmazlığın dava şartı arabuluculuk kapsamına girip girmediği kontrol edilmelidir. Kapsamdaysa arabulucuya başvuru yapılmalı, ilk toplantıya mutlaka katılınmalı ve anlaşma sağlanırsa belge avukat eşliğinde imzalanmalıdır. Arabuluculuk sonuçsuz kalırsa dava açma süreci için Dava Nasıl Açılır? yazımıza bakılabilir. Arabuluculuk sürecinde yapılan teklifler ve görüşme notları, gizlilik kuralı nedeniyle sonradan davada delil olarak kullanılamayacağından taraflar açık konuşmaktan çekinmemelidir.

Mevzuat: 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m. 1, 4, 5, 13, 18, 18/A, 18/B; 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 5/A..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.