İnşai Dava Nedir? HMK 108 Kapsamında Yenilik Doğuran Davalar, Örnekleri ve Hükmün Etkileri

Medeni yargılamada açılan her dava, mahkemeden ne istendiğine göre üç temel türden birine girer. Davacı, karşı tarafın bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkûm edilmesini istiyorsa eda davası; bir hakkın ya da hukuki ilişkinin var olup olmadığının belirlenmesini istiyorsa tespit davası açar. Üçüncü tür olan inşai dava ise mevcut hukuki durumu olduğu gibi tespit etmekle yetinmez, mahkeme kararıyla hukuk dünyasında bir değişiklik meydana getirir. Boşanma, soybağının reddi, vasiyetnamenin iptali, genel kurul kararının iptali ve ortaklığın giderilmesi bu davaların en bilinen örnekleridir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun 108. maddesi inşai davayı tanımlamakta, hangi durumlarda açılması gerektiğini ve hükmün zaman bakımından etkisini düzenlemektedir. Bu yazıda inşai davanın niteliği, türleri, diğer dava türlerinden farkı, tabi olduğu süreler ve hükmün sonuçları ele alınmaktadır.

Kanun metni

İnşai dava ile eda ve tespit davası arasındaki fark

HMK m. 105‘e göre eda davasında davalının bir şeyi vermeye veya yapmaya yahut yapmamaya mahkûm edilmesi istenir. Eda hükmü, davalı kendiliğinden uymazsa cebri icra yoluyla yerine getirilir. HMK m. 106’daki tespit davasında ise bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun yahut bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesi istenir. Tespit hükmü var olan bir durumu açıklar; yeni bir hak yaratmaz ve icra kabiliyeti taşımaz.

İnşai davada ise mahkeme kararı, kararın verildiği ana kadar var olmayan bir hukuki sonucu doğurur. Boşanma davasında hâkim, evliliğin daha önce sona ermiş olduğunu tespit etmez; evliliği kendi kararıyla sona erdirir. Vasiyetnamenin iptali davasında hâkim, sakat bir tasarrufu hükümden düşürür. Bu nedenle inşai hükmün icrası için ayrıca bir cebri icra işlemi gerekmez. Nüfus kütüğüne veya tapu siciline yapılan işlem, hükmün kendisini değil, hükümle doğmuş yeni durumun sicile yansıtılmasını ifade eder.

Uygulamada bir dava birden fazla türü bir arada içerebilir. Boşanma davasında evliliğin sona erdirilmesi inşai nitelik taşırken, aynı dosyada istenen maddi ve manevi tazminat ile nafaka eda niteliğindedir. Ortaklığın giderilmesi davasında paylı veya elbirliği mülkiyetinin sona erdirilmesi inşai, satış bedelinin paylaştırılması ise bu inşai sonucun uygulanmasıdır. Bu tür terditli ve birleşik taleplerde her talebin ayrı nitelendirilmesi, harç, süre ve kesinleşme bakımından doğru sonuca ulaşmak için gereklidir.

İnşai hak ve dava yoluyla kullanılma zorunluluğu

İnşai dava, maddi hukuktaki inşai hak (yenilik doğuran hak) kavramıyla doğrudan bağlantılıdır. İnşai hak, sahibine tek taraflı irade beyanıyla bir hukuki ilişkiyi kurma, değiştirme veya sona erdirme yetkisi veren haktır. Sözleşmeden dönme, sözleşmenin feshi, yanılma veya aldatma nedeniyle sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirme, önalım hakkının kullanılması bu tür haklardır.

İnşai hakların bir kısmı karşı tarafa yöneltilen bir bildirimle kullanılır ve dava açmaya gerek yoktur. Örneğin kira sözleşmesinin bildirimle feshi veya temerrüt nedeniyle sözleşmeden dönme, kural olarak karşı tarafa ulaşan beyanla sonuç doğurur. Bu hâllerde sonradan dava açılsa bile mahkeme yeni bir durum yaratmaz; bildirimin geçerli olup olmadığını inceler ve dava çoğu zaman tespit veya eda niteliği taşır.

HMK m. 108/2 ise inşai hakkın ancak dava yoluyla kullanılabildiği hâlleri düzenler. Kanun koyucu, hukuki güvenlik bakımından ağır sonuçlar doğuran bazı değişikliklerin yalnızca mahkeme kararıyla gerçekleşmesini istemiştir. Evlilik ilişkisi, soybağı, mirasçılık ve şirket kararları gibi pek çok kişiyi etkileyen konularda tek taraflı beyan yeterli görülmez. Eşlerden biri diğerine “seni boşadım” dediğinde evlilik sona ermez; Türk Medeni Kanunu boşanmayı yalnızca mahkeme kararına bağlamıştır. Aynı şekilde mutlak butlan hâlinde dahi evlilik, TMK m. 156 uyarınca hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.

İnşai davaların türleri

Doktrinde inşai davalar, hükmün doğurduğu sonuca göre üç gruba ayrılır.

Kurucu inşai davalar

Daha önce mevcut olmayan bir hukuki ilişkiyi kuran davalardır. Babalık davası sonucunda baba ile çocuk arasında soybağı kurulur. Mahkeme kararıyla geçit hakkı tesisi veya zorunlu irtifak kurulması da bu gruba örnek gösterilebilir. Evlat edinme kararı da mahkeme eliyle yeni bir soybağı ilişkisi yaratır.

Değiştirici inşai davalar

Mevcut bir hukuki ilişkinin içeriğini değiştiren davalardır. Kira bedelinin tespiti davası adına rağmen bu niteliktedir; mahkeme, yeni kira döneminde uygulanacak bedeli belirleyerek sözleşmenin içeriğini değiştirir. Aşırı ifa güçlüğü nedeniyle sözleşmenin uyarlanması (TBK m. 138), nafakanın artırılması veya azaltılması ve ad değiştirme davaları da değiştirici niteliktedir.

Bozucu inşai davalar

Mevcut bir hukuki ilişkiyi ortadan kaldıran davalardır. Boşanma, evliliğin iptali, soybağının reddi, evlat edinmenin kaldırılması, ölüme bağlı tasarrufun iptali, tenkis, genel kurul kararının iptali ve ortaklığın giderilmesi bu gruptadır. İdare hukukundaki iptal davası da idari işlemi hukuk âleminden kaldırdığı için inşai bir sonuç doğurur; ancak bu dava İdari Yargılama Usulü Kanununa tabidir.

Hak düşürücü süreler

İnşai haklar, kural olarak zamanaşımına değil hak düşürücü sürelere bağlıdır. Zamanaşımı yalnızca karşı tarafın ileri sürmesiyle dikkate alınırken, hak düşürücü süre hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir ve süre geçince hak tümüyle sona erer. Süre durmaz ve kesilmez; kanunda açıkça öngörülen hâller dışında uzatılamaz.

Bazı örnekler şöyledir:

• Kocanın soybağının reddi davası, doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde açılmalıdır; 7531 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra dava açma hakkı tanınan ana doğumdan, çocuk ise ergin olduğu tarihten başlayarak en geç bir yıl içinde dava açabilir; gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa bir yıllık süre bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar (TMK m. 289).
• Ölüme bağlı tasarrufun iptali davası, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunu öğrenmesinden başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamenin açılmasından itibaren iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl içinde açılır (TMK m. 559).
• Tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamenin açılmasından veya mirasın açılmasından itibaren on yıl içinde açılır (TMK m. 571).
• Anonim şirket genel kurul kararlarının iptali davası, karar tarihinden itibaren üç ay içinde açılmalıdır (TTK m. 445).

Bu sürelerin bir kısmının def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilmesi önemli bir istisnadır. TMK m. 559 ve 571, hükümsüzlüğün ve tenkis iddiasının def’i yoluyla süresiz olarak ileri sürülebileceğini açıkça belirtir. Dolayısıyla süresi geçmiş bir iptal sebebi, aleyhine açılan bir davada savunma olarak kullanılabilir.

Hukuki yarar ve taraflar

Hukuki yarar, HMK m. 114/1-h uyarınca bütün davalar için bir dava şartıdır. İnşai davada hukuki yarar genellikle maddi hukukun dava açma hakkını belirli bir kişiye tanımasıyla kendiliğinden ortaya çıkar. Boşanma davasını yalnızca eşler, soybağının reddi davasını kanunda sayılan kişiler, genel kurul kararının iptali davasını TTK m. 446’da belirtilen pay sahipleri ve organlar açabilir. Dava açma ehliyeti olmayan bir kişinin açtığı inşai dava, sıfat yokluğundan reddedilir.

Taraf teşkili de bu davalarda özel önem taşır. İnşai hüküm herkese karşı sonuç doğurduğu için, hükümden etkilenecek kişilerin davada yer alması gerekir. Ortaklığın giderilmesi davasında bütün paydaşların, soybağının reddi davasında koca, ana ve çocuktan davacı olmayanların (TMK m. 286), vasiyetnamenin iptali davasında vasiyet alacaklılarının davaya katılması zorunludur. Eksik taraf teşkiliyle verilen karar bozma sebebidir.

İnşai hükmün etkileri

Kesinleşme ve herkese karşı etki

İnşai hükmün doğurduğu yeni hukuki durum, kural olarak kararın kesinleşmesiyle meydana gelir. Boşanma kararı kesinleşmedikçe taraflar evli sayılır; bu süreçte yeniden evlenemezler ve mirasçılık ilişkileri devam eder. HMK m. 367/2’ye göre kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez. Bu nedenle nüfus kütüğüne veya tapu siciline tescil ancak kesinleşme şerhi verildikten sonra yapılabilir.

İnşai hükmün etkisi yalnızca davanın taraflarıyla sınırlı değildir. Boşanmış bir kişi, herkes bakımından bekâr hâle gelir; iptal edilen genel kurul kararı bütün pay sahipleri ve şirket organları bakımından hükümsüz olur. Kesin hüküm etkisi taraflarla sınırlı olsa da, inşai hükmün yarattığı yeni durum üçüncü kişilerce de tanınmak zorundadır.

Geçmişe etki yasağı ve istisnaları

HMK m. 108/3, kanunlarda aksi belirtilmedikçe inşai hükümlerin geçmişe etkili olmadığını belirtir. Kural, hukuki güvenliği korumaya yöneliktir: Kararın verildiği güne kadar kurulmuş ilişkiler ve yapılmış işlemler, kural olarak inşai hükümden etkilenmez. Boşanma kararı geleceğe yönelik sonuç doğurur; evlilik süresince edinilen mallar ve doğan haklar, kesinleşme tarihine kadar evlilik birliği içinde değerlendirilir.

Bununla birlikte bazı inşai hükümler niteliği gereği geçmişe etkilidir. Soybağının reddi kararıyla koca ile çocuk arasındaki soybağı doğumdan itibaren ortadan kalkar. Babalık hükmü de soybağını doğumdan itibaren kurar. Ölüme bağlı tasarrufun iptali, tasarrufu baştan itibaren hükümsüz kılar. Bu istisnalar, ya kanunun açık hükmünden ya da düzenlemenin amacından çıkar.

İnşai hükmün icrası

İnşai hüküm kendiliğinden sonuç doğurduğu için ayrıca icra takibi yapılmasına gerek yoktur. Ancak hükmün sicile yansıtılması gerekir. Boşanma kararları mahkemece nüfus müdürlüğüne bildirilir; ortaklığın giderilmesi kararı ise satış memurluğu aracılığıyla uygulanır. Aynı dosyadaki eda talepleri, örneğin tazminat ve yargılama giderleri, ilamlı icra yoluyla tahsil edilir.

Yargıtay kararlarında inşai hüküm

İnşai davaya ilişkin kanun hükmü üç fıkradan ibaret olsa da Yargıtay kararları, hükmün ne zaman sonuç doğurduğu, ne zaman sicile işlenebileceği ve hak düşürücü sürenin nasıl uygulanacağı konularında uygulamaya yön veren ölçütler ortaya koymaktadır.

Yeni hukuki durum kesinleşmeyle doğar

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, inşai hakların bir kısmının ancak mahkeme aracılığıyla kullanılabileceğini ve bu davalarda verilen kararların kural olarak geleceğe etkili olduğunu açıklamıştır.

Aynı kararda Daire, kişisel hakka dayalı olarak açılan tapu iptali ve tescil davalarını da, davacı lehine mülkiyetin nakli amaçlandığı için geleceğe etkili inşai dava olarak nitelendirmiştir. Bu nitelendirme önemlidir; çünkü tapu iptali ve tescil davası, dayandığı hakka göre farklı nitelik taşıyabilir. Satış vaadi sözleşmesi gibi kişisel bir hakka dayanan tescil davasında mülkiyet, kararın kesinleşmesiyle davacıya geçer. Yolsuz tescile dayanan davalarda ise davacı, zaten sahip olduğunu ileri sürdüğü ayni hakkın sicile yansıtılmasını ister; bu davaların niteliği ayrıca değerlendirilir. Yargıtay 23. Hukuk Dairesi de inşai kararların kural olarak geleceğe etkili olduğunu aynı ifadelerle tekrarlamıştır (E. 2018/852, K. 2020/4306, T. 15.12.2020).

Kesinleşmeden sicile tescil yapılamaz

İnşai hükmün kesinleşmeden yerine getirilememesi yalnızca nüfus ve tapu sicili için değil, ticaret sicili için de geçerlidir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, henüz kesinleşmemiş bir asliye ticaret mahkemesi kararının ticaret siciline tescil ve ilanına izin veren ek kararı kaldıran bölge adliye mahkemesi kararını onamıştır. Bölge adliye mahkemesi, dayanak ilamın inşai nitelikte olduğunu ve HMK m. 350/2 uyarınca kesinleşmeden infazının mümkün olmadığını belirtmişti (Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2024/1989, K. 2024/6878, T. 30.09.2024).

Kesinleşme şartı hükmün fer’ilerini de kapsar. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, taşınmaza ilişkin ilamlarda yargılama gideri ve vekâlet ücretinin de asıl hükümle birlikte kesinleşmeden takibe konu edilemeyeceğini kabul etmektedir.

Bu kural, yazının “İnşai hükmün icrası” bölümünde belirtilen ayrımı tamamlar: Aynı dosyadaki eda talepleri ilamlı icraya konu olabilir; ancak asıl hüküm taşınmaz, aile veya kişiler hukukuna ilişkin bir inşai hükümse, ona bağlı yargılama gideri ve vekâlet ücreti de kesinleşmeyi bekler.

Kira tespit ilamının icrası

Değiştirici inşai davaların örneği olarak gösterilen kira bedelinin tespiti davasında da kesinleşme şartı aranır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, kesinleşmeden infaz edilemeyecek ilamları sayarken kira tespit ilamlarını da 12.11.1979 tarihli ve 1979/1-3 sayılı içtihadı birleştirme kararına dayanarak bu gruba dahil etmektedir (Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2025/3319, K. 2025/5462, T. 22.09.2025). Kiraya veren, tespit edilen yeni kira bedeli üzerinden fark alacağını ancak karar kesinleştikten sonra takibe koyabilir.

Hak düşürücü sürede ret, esastan ret değildir

Hak düşürücü sürenin geçmesi hâlinde mahkemenin hangi gerekçeyle ret kararı vereceği de önem taşır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, vasiyetnamenin öğrenilmesinden itibaren bir yıllık süre geçtikten sonra açılan iptal davasında mahkemenin esastan ret kararı vermesini bozma sebebi saymıştır.

Sürenin başlangıcı konusunda da Yargıtay uygulaması davacı aleyhine sonuç doğurabilmektedir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin incelediği bir dosyada bölge adliye mahkemesi, davacının vasiyetnamenin açılması dosyasına sunulan bir cevap dilekçesiyle vasiyetnameden haberdar olduğunu kabul etmiş; daha önce açılan ve takip edilmediği için açılmamış sayılan iptal davasının süreyi korumadığını belirterek yeni davayı süreden reddetmiştir (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2023/5010, K. 2024/3745, T. 11.09.2024). Açılmamış sayılan dava, hak düşürücü süre bakımından hiç açılmamış gibi değerlendirilir. Bu nedenle inşai bir davayı takipsiz bırakmak, sürenin kaçırılması sonucunu doğurabilir.

Dava açmadan önce kontrol listesi

İnşai bir talep ileri sürülmeden önce şu sorular cevaplanmalıdır:

• Hak bildirimle mi kullanılabilir, yoksa kanun dava açılmasını zorunlu kılıyor mu?
• Hak düşürücü süre hangi tarihte başladı; öğrenme tarihi belgeyle ispatlanabilir mi?
• Hükümden etkilenecek bütün kişiler davalı olarak gösterildi mi?
• Dava şartı arabuluculuk gerekiyor mu?
• Aynı dosyada eda talepleri de ileri sürülecekse, bunların kesinleşmeden icra edilip edilemeyeceği değerlendirildi mi?
• Karar kesinleştikten sonra hangi sicile, hangi makam aracılığıyla işlenecek?

Bu soruların cevapları, inşai davanın hem açılışını hem de kararın sonuç doğurduğu anı doğrudan etkiler.

Örnek olay

A, babasının ölümünden sonra açılan vasiyetnamede bütün taşınmazların kardeşi B’ye bırakıldığını öğrenir. Vasiyetnamenin yapıldığı tarihte babasının ileri derecede demans tanısıyla tedavi gördüğünü gösteren raporlar elindedir. A, öğrenme tarihinden itibaren on ay geçtiğinde vasiyetnamenin ehliyetsizlik nedeniyle iptali için dava açar. Mahkeme, Adli Tıp Kurumundan alınan raporla mirasbırakanın tasarruf ehliyetine sahip olmadığını belirler ve vasiyetnamenin iptaline karar verir.

Bu dava bozucu bir inşai davadır. Karar kesinleştiğinde vasiyetname baştan itibaren hükümsüz hâle gelir ve miras yasal mirasçılık kurallarına göre paylaşılır. A’nın tapuda pay sahibi olarak görünmesi için ayrıca tapu iptali ve tescil talebinde bulunması veya mirasçılık belgesine dayalı olarak intikal işlemi yaptırması gerekir. A, bir yıllık süreyi geçirmiş olsaydı dava hakkı düşerdi; ancak B’nin açacağı bir davada vasiyetnamenin hükümsüzlüğünü def’i olarak ileri sürebilirdi.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

İnşai dava, mahkeme kararının yalnızca bir uyuşmazlığı çözmekle kalmayıp hukuki durumu bizzat biçimlendirdiği dava türüdür. Davanın inşai olup olmadığının doğru belirlenmesi; hangi sürenin uygulanacağı, kimlerin davaya katılması gerektiği, kararın ne zaman sonuç doğuracağı ve sicile nasıl işleneceği konularında belirleyicidir. Özellikle kısa hak düşürücü süreler nedeniyle, inşai bir hakka sahip olduğunu düşünen kişinin öğrenme tarihini kayıt altına alması ve davayı gecikmeden açması gerekir.

İlgili yazılar: Kısmi Dava (HMK 109), Menfi Tespit Davası, Soybağının Reddi Davası, Tenkis Davası, Genel Kurul Kararının İptali Davası, Ortaklığın Giderilmesi Davası

Mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.