5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) m. 90, insan üzerinde bilimsel deney yapmayı suç olarak tanımlar ve deneyin hangi koşullarda ceza sorumluluğu doğurmayacağını tek tek sayar. Aynı maddenin dördüncü fıkrası, hasta üzerinde rıza olmadan yapılan tedavi amaçlı denemeyi ayrı bir suç olarak düzenler.
KISA CEVAP
- İnsan üzerinde bilimsel deney yapmanın cezası 1 yıldan 3 yıla kadar hapistir (TCK m. 90/1).
- Rızaya dayalı deney, m. 90/2’de sayılan yedi koşulun tamamı varsa suç oluşturmaz; çocuklarda ek koşullar aranır (m. 90/3).
- Hasta üzerinde rıza olmadan tedavi amaçlı deneme yapmanın cezası 1 yıla kadar hapistir (m. 90/4).
1. Kanun Metni
TCK m. 90
“(1) İnsan üzerinde bilimsel bir deney yapan kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(2) İnsan üzerinde yapılan rızaya dayalı bilimsel deneyin ceza sorumluluğunu gerektirmemesi için; a) Deneyle ilgili olarak yetkili kurul veya makamlardan gerekli iznin alınmış olması, b) Deneyin öncelikle insan dışı deney ortamında veya yeterli sayıda hayvan üzerinde yapılmış olması, c) İnsan dışı deney ortamında veya hayvanlar üzerinde yapılan deneyler sonucunda ulaşılan bilimsel verilerin, varılmak istenen hedefe ulaşmak açısından bunların insan üzerinde de yapılmasını gerekli kılması, d) Deneyin, insan sağlığı üzerinde öngörülebilir zararlı ve kalıcı bir etki bırakmaması, e) Deney sırasında kişiye insan onuruyla bağdaşmayacak ölçüde acı verici yöntemlerin uygulanmaması, f) Deneyle varılmak istenen amacın, bunun kişiye yüklediği külfete ve kişinin sağlığı üzerindeki tehlikeye göre daha ağır basması, g) Deneyin mahiyet ve sonuçları hakkında yeterli bilgilendirmeye dayalı olarak açıklanan rızanın yazılı olması ve herhangi bir menfaat teminine bağlı bulunmaması, gerekir.
(3) Çocuklar üzerinde bilimsel deneyin ceza sorumluluğunu gerektirmemesi için ikinci fıkrada aranan koşulların yanı sıra; a) Yapılan deneyler sonucunda ulaşılan bilimsel verilerin, varılmak istenen hedefe ulaşmak açısından bunların çocuklar üzerinde de yapılmasını gerekli kılması, b) Rıza açıklama yeteneğine sahip çocuğun kendi rızasının yanı sıra ana ve babasının veya vasisinin yazılı muvafakatinin de alınması, c) Deneyle ilgili izin verecek yetkili kurullarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanının bulunması, gerekir.
(4) Hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunan kişi, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Ancak, bilinen tıbbi müdahale yöntemlerinin uygulanmasının sonuç vermeyeceğinin anlaşılması üzerine, kişi üzerinde yapılan rızaya dayalı bilimsel yöntemlere uygun tedavi amaçlı deneme, ceza sorumluluğunu gerektirmez. Açıklanan rızanın, denemenin mahiyet ve sonuçları hakkında yeterli bilgilendirmeye dayalı olarak yazılı olması ve tedavinin uzman hekim tarafından bir hastane ortamında yapılması gerekir.
(5) Birinci fıkrada tanımlanan suçun işlenmesi sonucunda mağdurun yaralanması veya ölmesi halinde, kasten yaralama veya kasten öldürme suçuna ilişkin hükümler uygulanır.
(6) Bu maddede tanımlanan suçların bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.”
2. Deney ile Deneme Arasındaki Fark
Madde iki ayrı suç tipi içerir. Deney (m. 90/1), bilimsel araştırmanın ilk aşamasında yeni bir ilacın veya yöntemin insan üzerinde denenmesidir; tedavi amacı aranmaz, amaç araştırmadır. Deneme (m. 90/4) ise henüz kesinlik kazanmamış bir tedavi yönteminin, hastayı iyileştirmek amacıyla ve onun rızası olmadan uygulanmasıdır.
3. Deneyin Hukuka Uygun Olması İçin Aranan Koşullar
Rıza tek başına yetmez. Kurul izni, önce hayvan veya insan dışı ortamda deney yapılmış olması, insan sağlığına öngörülebilir kalıcı zarar vermemesi, insan onuruyla bağdaşmayan acı verici yöntem kullanılmaması, amacın külfete ağır basması ve yazılı, bilgilendirilmiş, menfaate bağlanmamış rıza koşullarının hepsi birlikte bulunmalıdır (m. 90/2). Çocuklarda buna ek olarak çocuğun kendi rızası, ana ve babanın veya vasinin yazılı muvafakati ve izin veren kurulda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı bulunması gerekir (m. 90/3).
Tedavi amaçlı deneme, bilinen yöntemlerin sonuç vermeyeceği anlaşıldığında, hastanın yazılı ve bilgilendirilmiş rızasıyla, uzman hekim tarafından hastane ortamında yapılırsa ceza sorumluluğu doğurmaz (m. 90/4).
4. Suçun faili, mağduru ve tıbbi müdahaleden farkı
Fail. İnsan üzerinde bilimsel deney suçu (m. 90/1) herkes tarafından işlenebilir; araştırmayı yürüten hekim, araştırmacı, destekleyici kurum yetkilisi veya deney ekibinde yer alan diğer kişiler fail olabilir. Tedavi amaçlı deneme suçunu (m. 90/4) ise yalnızca hastayı tedavi etmekle yükümlü hekim işleyebilir.
Mağdur. Mağdur, deneyin veya denemenin uygulandığı kişidir. Deney birden fazla kişi üzerinde yapılmışsa her biri ayrı mağdur sayılır ve suçların içtimaına ilişkin hükümler uygulanır.
Tıbbi müdahaleden farkı. Tıp biliminin kabul ettiği yöntemlerle, hastanın bilgilendirilmiş rızasıyla yapılan olağan tedavi bu madde kapsamında değildir. Madde, bilimsel olarak henüz kabul görmemiş bir yöntemin araştırma amacıyla insan üzerinde uygulanmasını veya kesinlik kazanmamış bir tedavinin hastanın rızası alınmadan denenmesini cezalandırır. Bilinen tedavi yöntemlerinin uygulanmasındaki özen eksikliği ise taksirle yaralama veya taksirle öldürme hükümleri kapsamında değerlendirilir.
5. Rızanın niteliği
Kanun rızanın yazılı olmasını, deneyin mahiyeti ve sonuçları hakkında yeterli bilgilendirmeye dayanmasını ve herhangi bir menfaat teminine bağlanmamasını arar (m. 90/2-g). Bu nedenle katılımcıya para ödenerek alınan rıza, deneyi hukuka uygun hâle getirmez. Deney süresince rızanın geri alınması hâlinde artık hukuken geçerli bir rızadan söz edilemeyeceğinden, deneye devam edilmesi TCK m. 90/1 kapsamında değerlendirilir.
Çocuklar bakımından çocuğun kendi rızası ile ana ve babasının veya vasisinin yazılı muvafakati birlikte aranır (m. 90/3-b). Rıza açıklama yeteneği bulunmayan küçükler üzerinde, bu koşullar sağlanamayacağından bilimsel deney yapılması hukuka uygun hâle gelmez.
6. İnsan Üzerinde Deney Suçunun Cezası ve Ağır Sonuçlar
- Hukuka aykırı bilimsel deney: 1 yıldan 3 yıla kadar hapis (m. 90/1)
- Rızasız tedavi amaçlı deneme: 1 yıla kadar hapis (m. 90/4)
- Deney sonucunda mağdur yaralanır veya ölürse: kasten yaralama veya kasten öldürme hükümleri (m. 90/5)
Suç bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenirse tüzel kişi hakkında güvenlik tedbirlerine hükmedilir (m. 90/6). Bu tedbirler, izne dayalı faaliyette iznin iptali ve müsaderedir (TCK m. 60).
Deney ve deneme suçlarının ceza üst sınırı on yılı geçmediği için davalara asliye ceza mahkemesi bakar (5235 sayılı Kanun m. 11). Mağdurun ölümü gibi hâllerde kasten öldürme hükümleri uygulanacağından ağır ceza mahkemesi görevlidir (5235 sayılı Kanun m. 12).
Şikâyet ve uzlaşma. Suç şikâyete bağlı değildir ve uzlaştırma kapsamında yer almaz.
Zamanaşımı. Deney ve deneme suçlarında cezanın üst sınırı beş yılı geçmediğinden dava zamanaşımı sekiz yıldır (TCK m. 66/1-e).
HAGB ve erteleme. Cezanın üst sınırı üç yıl olduğundan, mahkûmiyet hâlinde hükmolunan ceza iki yıl veya daha az ise koşulları varsa hükmün açıklanmasının geri bırakılması veya cezanın ertelenmesi gündeme gelir (CMK m. 231/5; TCK m. 51/1).
Meslekten yasaklama. Suç, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine veya denetimine tabi bir mesleğin (örneğin hekimlik) icrasından doğan yetki kötüye kullanılarak işlenmişse, hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde cezanın infazından sonra işlemek üzere hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar bu mesleğin icrasının yasaklanmasına karar verilir (TCK m. 53/1-e, 53/5).
7. Emsal Karar
Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E. 2022/2038, K. 2022/9071, 24.11.2022. Sanıklar insan üzerinde deney suçundan beraat etmişti. Daire, TCK m. 90’da deney ve deneme olarak iki ayrı suç tipi bulunduğunu açıkladı. Deneyin bilimsel çalışmanın ilk aşamasına yönelik olduğunu, denemenin ise yalnızca hekim tarafından işlenebileceğini belirtti. Sanıkların eyleminin kanunda suç olarak tanımlanmadığını gözeterek beraatin dayanağını “fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması” (CMK m. 223/2-a) şeklinde düzelterek temyiz istemini esastan reddetti.
Daire gerekçesinden
“Bilimsel bir deneyi yapan kişinin, hastalığı ya da hastayı tedavi etmek gibi bir amaç içinde olmasına gerek yoktur. Bu suç tipinde amaç araştırmadır.”
8. Sıkça Sorulan Sorular
Rızaya dayalı deney suç olur mu?
m. 90/2’deki koşulların tamamı varsa olmaz. Koşullardan biri eksikse rıza olsa bile suç oluşur.
Çocuklar üzerinde deney yapılabilir mi?
Ancak m. 90/2’deki koşullara ek olarak m. 90/3’teki koşullar da sağlanırsa: çocuğun rızası, ana ve babanın veya vasinin yazılı muvafakati ve kurulda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı.
Tedavi amaçlı deneme nedir?
Kesinlik kazanmamış bir tedavi yönteminin hastaya uygulanmasıdır. Rıza olmadan yapılırsa 1 yıla kadar hapis cezası gerektirir (m. 90/4).
Deney sonucunda mağdur ölürse ne olur?
Kasten öldürme suçuna ilişkin hükümler uygulanır (m. 90/5).
Katılımcıya ücret ödenen bir araştırma suç oluşturur mu?
Kanun rızanın herhangi bir menfaat teminine bağlı olmamasını arar (TCK m. 90/2-g). Rıza bir menfaat karşılığında alınmışsa deney hukuka uygun hâle gelmez.
Hekimin olağan tedavide hata yapması bu suçu oluşturur mu?
Hayır. TCK m. 90 bilimsel deney ve rızasız tedavi amaçlı denemeyi düzenler. Bilinen tedavi yöntemlerinin uygulanmasındaki özen eksikliği taksirle yaralama veya taksirle öldürme kapsamında değerlendirilir.
İnsan üzerinde deney suçunda zamanaşımı ne kadardır?
Sekiz yıldır (TCK m. 66/1-e).
9. Yararlanılan Kaynaklar
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 51, 53, 60, 66, 90
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223, 231
- 5235 sayılı Kanun m. 11, 12
- Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E. 2022/2038, K. 2022/9071, T. 24.11.2022
Mevzuat 15.10.2026 tarihinde mevzuat.gov.tr üzerinden kontrol edilmiştir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir dosya için hukuki görüş yerine geçmez.
İlgili yazılar: Organ veya Doku Ticareti Suçu (TCK m.91), İşkence Suçu (TCK m.94). Kanunun güncel metni: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (mevzuat.gov.tr).