Senedin İptali Davası: Kaybolan veya Çalınan Bono ve Poliçenin İptali (TTK 757-763)

Bono ve poliçe, içerdiği hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği kıymetli evraktır. Senedi elinde bulunduran kişi hakkı kullanabilir; senedi kaybeden ise alacağı ne kadar kesin olursa olsun, senedin aslını sunamadığı için kambiyo takibi yapamaz ve borçludan ödeme isteyemez. Senedin kaybolması, çalınması, yanması veya yırtılarak okunamaz hâle gelmesi bu nedenle alacaklı için ciddi bir risk doğurur. Türk Ticaret Kanunu bu durumda senedin mahkeme kararıyla iptal edilmesine imkân tanır.

Uygulamada “senedin iptali” ifadesi iki farklı anlamda kullanılır. Birincisi, kaybolan senedin hükümsüz kılınmasıdır (zayi nedeniyle iptal). İkincisi, borçlunun senetten dolayı borçlu olmadığının tespitini ve senedin kendisine iadesini istemesidir. Bu yazı öncelikle bono ve poliçenin zayi nedeniyle iptalini ele almakta, ikinci anlamdaki dava yollarını ise sonda kısaca açıklamaktadır. Çeke özgü kurallar Zayi Nedeniyle Çek İptali: Kaybolan veya Çalınan Çek Ne Olur? yazımızda incelenmiştir.

Hangi durumlarda iptal davası açılır?

Kanun, poliçenin “zıyaı” hâlinde iptal yolunu öngörür ve bu hükümler bonoya da uygulanır (TTK m. 778). Zıya, senedin hamilin iradesi dışında elinden çıkması anlamına gelir. Uygulamada sık görülen hâller şunlardır:

• Senedin bulunduğu çantanın veya kasanın çalınması,
• Taşınma, yangın, su baskını gibi olaylarla senedin yok olması veya okunamaz hâle gelmesi,
• Kargo veya kurye ile gönderilen senedin teslim edilmemesi,
• Senedin tahsil için verildiği kişinin senedi kaybetmesi.

Hamilin senedi kendi rızasıyla bir başkasına vermesi zıya sayılmaz. Örneğin senedi ödeme karşılığında ciro ederek veren kişi, sonradan pişman olsa bile iptal davası açamaz. Senedin yetkisiz bir kişiye ciro edilmesi veya dolandırıcılık yoluyla elden çıkarılması ise somut olayın özelliğine göre değerlendirilir.

Davayı kim açabilir?

İptal davasını, senet elinden çıkmadan önce senedin yetkili hamili olan kişi açar. Hamillik sıfatı, bonoda lehtar olmak veya kesintisiz bir ciro zinciriyle senedi kazanmış olmakla belirlenir. Senedin düzenleyeni veya borçlu sıfatıyla imza atan bir kişi, kural olarak senedin iptalini isteyemez; çünkü düzenleyen senedi lehtara verdikten sonra senet üzerinde hak sahibi değildir. Uygulamada düzenleyenin “senedi kaybettim” diyerek dava açması, senet henüz lehtara teslim edilmemişse ve düzenleyenin elindeyken kaybolmuşsa ayrıca değerlendirilir.

Senet tahsil cirosu veya rehin cirosuyla bir bankaya verilmiş ve bankada kaybolmuşsa, davayı asıl hamil ile banka birlikte veya hamil tek başına açabilir. Bu durumda bankadan alınacak kayıp tutanağı önemli bir delildir.

Görevli ve yetkili mahkeme

Kambiyo senetlerine ilişkin uyuşmazlıklar, tarafların tacir olup olmamasına bakılmaksızın mutlak ticari dava sayılır (TTK m. 4). Bu nedenle görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir; asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi ticaret mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetkili mahkeme, ödeme yerindeki veya hamilin yerleşim yerindeki asliye ticaret mahkemesidir (TTK m. 757/1).

Zayi nedeniyle iptal davası çekişmesiz yargı niteliğindedir ve karşı taraf gösterilmeden açılır. Bu nedenle ticari davalar için öngörülen dava şartı arabuluculuk bu davada uygulanmaz.

Ödeme yasağı kararı

Senedi bulan veya çalan kişi, senedi vadede borçluya ibraz ederek ödeme alabilir ya da senedi iyi niyetli bir üçüncü kişiye ciro edebilir. Bu riski önlemek için kanun, senedi iradesi dışında elinden çıkan kişiye, mahkemeden borçlunun senedi ödemekten men edilmesini isteme hakkı tanır (TTK m. 757). Ödeme yasağı kararı hukuki niteliği itibarıyla bir ihtiyati tedbirdir ve iptal davası açılmadan önce veya dava ile birlikte istenebilir.

Ödeme yasağı kararı şu sonuçları doğurur:

• Borçlu, senedi ibraz eden kişiye ödeme yapmamalı, bedeli gerekirse mahkemenin göstereceği yere yatırmalıdır.
• Karar, senedin hamili olduğunu ileri süren kişinin kambiyo takibi yapmasını engellemez; ancak bu kişi ortaya çıktığında senedin nasıl kazanıldığı tartışılır.
• Mahkeme, kararı verirken talep edenden teminat isteyebilir.

Ödeme yasağı kararının borçluya ve gerekiyorsa icra dairelerine bildirilmesi, kararın etkili olması için önem taşır. Uygulamada karar, senette adı geçen bütün borçlulara tebliğ ettirilir.

İspat: Kesin delil aranmaz

Davacı, senedin kendisinde iken kaybolduğunu inandırıcı biçimde gösteren delilleri sunmak, senedin bir örneğini vermek veya senedin esas içeriği hakkında bilgi vermekle yükümlüdür. Bu içerik; senedin türü, düzenleyeni, lehtarı, bedeli, vadesi, düzenleme tarihi ve yeri, varsa cirolardır. Senedin fotokopisi, senet karşılığı yapılan satışın faturası, ticari defter kayıtları, emniyete yapılan kayıp veya hırsızlık başvurusu ve tanık beyanları bu amaçla kullanılır.

Yargıtay, iptal davalarında kaybolmanın kesin olarak ispatını aramamakta, senedin kaybolmuş olmasının kuvvetle muhtemel olduğunun gösterilmesini yeterli görmektedir (Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2016/3882, K. 2017/6192, T. 15.11.2017, çek hakkında). Bu yaklaşım bono ve poliçe için de uygulanır; çünkü kaybolan bir şeyin nasıl kaybolduğunu kesin olarak kanıtlamak çoğu zaman imkânsızdır.

İlan ve senedin getirilmesi için süre

Mahkeme, talebin inandırıcı olduğu kanaatine varırsa, senedi elinde bulunduran kişiye senedi mahkemeye getirmesi için ilan yoluyla çağrıda bulunur. İlan, senedin içeriğini ve getirilmesi gereken süreyi gösterir. Bu süre en az üç ay, en çok bir yıl olmak üzere mahkemece belirlenir; vadesi gelmiş senetlerde birinci ilan gününden, vadesi gelmemiş senetlerde vadenin gelmesinden itibaren işler (TTK m. 761). Vadesi gelmiş senette zamanaşımı üç ay dolmadan gerçekleşecekse mahkeme üç aylık alt sınırla bağlı değildir. İlan, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde üç defa yapılır; mahkeme gerekli görürse başka ilan yollarına da başvurabilir (TTK m. 762).

İlan süresi içinde iki ihtimal vardır:

1. Senet getirilmez: Mahkeme senedin iptaline karar verir.
2. Senet getirilir: Mahkeme, davacıya senedi elinde bulunduran kişiye karşı istirdat davası açması için süre verir. Bu durumda mesele, senedi bulunduran kişinin senedi iyi niyetle kazanıp kazanmadığıdır. İyi niyetle ve ağır kusur olmaksızın senedi kazanan hamil korunur; kötü niyetli hamil ise senedi geri vermekle yükümlüdür.

İptal kararının sonuçları

İptal kararı kesinleştiğinde kaybolan senet hükümsüz hâle gelir. Bundan sonra senedi ele geçiren bir kişi senede dayanarak hak ileri süremez. Davacı ise iptal kararına dayanarak senetten doğan hakkını kullanır:

• Vadesi gelmiş senette, iptal kararını ibraz ederek borçludan ödeme isteyebilir.
• Vadesi gelmemiş senette, vade geldiğinde ödeme isteyebilir veya borçludan yeni bir senet düzenlenmesini talep edebilir.
• Borçlu ödeme yapmazsa, iptal kararı ve senedin içeriğini gösteren belgelerle icra takibi veya alacak davası yoluna gidilir.

Uygulamada sık tartışılan konu, iptal kararından sonra kambiyo senetlerine özgü takip yapılıp yapılamayacağıdır. Kambiyo takibi senedin aslının icra dairesine verilmesini gerektirdiğinden (İİK m. 167), iptal kararıyla bu yola gidilmesi tartışmalıdır. Bu nedenle iptal kararından sonra genellikle genel haciz yoluyla ilamsız takip yapılmakta veya alacak davası açılmaktadır. Senedin genel tahsil yolları Ödenmeyen Senedin Tahsili: Alacaklının İzleyebileceği Yollar yazımızda anlatılmıştır.

Zamanaşımı ve sürelere dikkat

İptal davasının açılmış olması, senetten doğan alacağın zamanaşımını kendiliğinden durdurmaz. Bonoda düzenleyene karşı zamanaşımı vadeden itibaren üç yıl, cirantalara karşı bir yıldır (TTK m. 749, 778). Dava uzun sürebileceğinden, zamanaşımının dolmaması için gerekli kesme işlemlerinin yapılması gerekir. Zamanaşımının kesilme sebepleri Kambiyo Senetlerinde Zamanaşımı: Bono ve Çek yazımızda açıklanmıştır.

Yargıtay kararlarında iptal davasının sınırları

Zayi nedeniyle iptal davası hasımsız açıldığından, mahkemenin önündeki tek soru senedin davacının elindeyken iradesi dışında kaybolup kaybolmadığı ve kimin elinde olduğunun bilinip bilinmediğidir. Yargıtay’ın son yıllardaki kararları bu iki noktayı şöyle değerlendirmektedir.

Senedin kimde olduğu biliniyorsa iptal değil iade davası

Tahsil için başka şubeye gönderilmesi gereken bir bononun yanlışlıkla borçluya gönderildiği ve borçlunun senedi geri vermediği bir dosyada ilk derece mahkemesi, senedin kimin elinde olduğu bilindiğinden hasımsız iptal davası açılamayacağını, senedi elinde tutan kişiye karşı istirdat davası açılması gerektiğini kabul etmiş; Yargıtay bu kararı onamıştır. Bu sonuç TTK m. 758 ile de uyumludur: senedi ele geçiren kişi biliniyorsa mahkeme, iptal yerine iade davası açılması için süre verir.

Bu nedenle davayı açmadan önce senedin gerçekten kaybolup kaybolmadığı, yoksa belirli bir kişide mi kaldığı açıklığa kavuşturulmalıdır. Senedin kimde olduğu biliniyorsa, o kişiye ihtarname gönderilmesi ve istirdat davası açılması doğru yoldur.

Düzenleme tarihinin bilinmemesi davayı engellemez

Kargo ile gönderilirken kaybolan bir bonoda davacı, senedin örneği elinde olmadığı için düzenleme tarihini bildirememiştir. İlk derece mahkemesi düzenleme tarihi taşımayan senedin bono sayılmayacağı gerekçesiyle davayı reddetmiş, Yargıtay ise TTK m. 680 uyarınca bononun eksik doldurulmuş hâlde tedavüle çıkarılabileceğini ve eksikliğin ibraza kadar tamamlanabileceğini belirterek kararı bozmuştur.

Davacının senedin bütün unsurlarını bilmesi bu nedenle şart değildir; vade, bedel, borçlu ve hamil gibi esas içeriğin bildirilmesi TTK m. 759/2’deki yükümlülüğü karşılayabilir.

Zamanaşımına uğrayan senet ve temerrüt

İptal davası sürerken senet zamanaşımına uğrarsa, alacaklı artık kambiyo senedine değil temel ilişkiye dayanmak zorunda kalır. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Hukuk Genel Kurulu, zamanaşımına uğrayan bonodaki vade tarihinin temel ilişkiye dayanan takip veya davada temerrüde esas alınamayacağına karar vermiştir. Bu durumda faiz için borçlunun ayrıca temerrüde düşürülmesi gerekir.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Senedi rızayla ciro edip teslim ettikten sonra “senet elimden çıktı” diyerek iptal davası açmak. Zıya, iradesi dışında elden çıkmayı gerektirir; rızayla yapılan devirde başvurulacak yol temel ilişkiye dayalı taleplerdir.
• Senedin kimde olduğu bilindiği hâlde hasımsız iptal davası açmak. Bu durumda dava reddedilir ve zaman kaybedilir.
• Ödeme yasağı kararını almakla yetinip borçlulara tebliğ ettirmemek. Karardan haberi olmayan borçlunun senedi ibraz eden kişiye ödeme yapması riski sürer.
• İptal davası sürerken zamanaşımını izlememek. Dava, senetten doğan alacağın zamanaşımını kendiliğinden kesmez; bonoda düzenleyene karşı üç yıllık, cirantalara karşı bir yıllık süre işlemeye devam eder.
• İptal kararından sonra kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatmak. Senedin aslı bulunmadığından bu yol tartışmalıdır; genel haciz yolu veya alacak davası daha güvenlidir.

Borçlunun “senedin iptali” talebi

Borçlu açısından “senedin iptali”, genellikle senet nedeniyle borçlu olmadığının tespitini ve senedin kendisine iade edilmesini ifade eder. Bu talep, zayi nedeniyle iptal davasından tamamen farklıdır ve şu yollarla ileri sürülür:

• Menfi tespit davası: Senedin bedelsiz olduğu, borcun ödendiği veya senedin teminat amacıyla verildiği iddiasıyla borçlu olunmadığının tespiti istenir (İİK m. 72). Bu dava ile birlikte senedin iadesi de talep edilebilir. Davanın şartları Menfi Tespit Davası ve İstirdat Davası: Teminat, Tazminat ve Süre yazımızda anlatılmıştır.
• İrade sakatlığına dayanan dava: Senet yanılma, aldatma veya korkutma altında imzalanmışsa, borçlu öğrenmeden veya korkutmanın etkisi kalktıktan itibaren bir yıl içinde senetle bağlı olmadığını bildirmelidir (TBK m. 39). Korkutma hâli Korkutma (İkrah) Nedeniyle Sözleşmenin İptali: TBK 37-39, Şartlar ve Bir Yıllık Süre yazımızda incelenmiştir.
• Bedelsizlik itirazı: Senet karşılığı edim yerine getirilmemişse borçlu bunu icra takibinde veya ayrı davada ileri sürebilir. Bu konuda Kambiyo Senedinde Bedelsizlik İddiası: Bono ve Çekte İspat, Teminat Senedi ve Dava Yolları yazımıza bakılabilir.
• Açığa atılan imza: Boş senedin anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiası, Beyaza İmza: Senedin Sonradan Doldurulması, Anlaşmaya Aykırılık ve İspat (TTK 680) yazımızda ayrıca ele alınmıştır.

Örnek olay

Bir oto galerisi işleten Murat, sattığı araç karşılığında alıcıdan 30 Haziran 2026 vadeli bir bono almıştır. Bono, galerideki çelik kasada saklanırken Mayıs 2026’da iş yerine hırsız girmiş ve kasadaki belgelerle birlikte bono da çalınmıştır. Murat aynı gün emniyete başvurarak hırsızlık tutanağı düzenletmiş, ertesi gün asliye ticaret mahkemesine başvurarak bononun iptalini ve borçlunun ödemeden men edilmesini istemiştir.

Mahkeme; satış sözleşmesi, araç ruhsatı devri, galerinin ticari defter kaydı ve emniyet tutanağı karşısında bononun Murat’ın elindeyken kaybolmasını kuvvetle muhtemel görmüş, ödeme yasağı kararı vererek bunu borçluya tebliğ ettirmiştir. İlan süresi içinde kimse bonoyu getirmemiş, mahkeme bononun iptaline karar vermiştir. Murat, iptal kararı ve satış belgeleriyle borçluya karşı ilamsız takip başlatmış, borçlu borcu kabul ederek ödeme yapmıştır.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Senedin kaybolduğu fark edildiğinde gecikmeden emniyete başvuru yapılmalı, senedin fotokopisi, karşılığındaki sözleşme, fatura ve defter kayıtları toplanmalıdır. Ardından asliye ticaret mahkemesinden ödeme yasağı ve iptal talep edilmeli, karar borçlulara tebliğ ettirilmelidir. Zamanaşımı süreleri bu süreçte ayrıca takip edilmelidir.

Mevzuat: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 4, 680, 749, 757-763, 778; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 72, 167; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 39..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.