Şüpheli veya Sanığın Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alınması (CMK 75): Şartlar, Karar Yetkisi ve Hukuka Aykırı Delil

Ceza soruşturmalarında maddi gerçeğin ortaya çıkarılması, çoğu zaman şüphelinin vücudundan elde edilecek delillere bağlıdır. Olay yerinde bulunan kan lekesinin kime ait olduğu, cinsel saldırı mağdurundan alınan örneklerle şüphelinin DNA’sının karşılaştırılması veya uyuşturucu kullanımının tespiti için kan ve idrar analizi bu delillere örnektir. Ancak kişinin vücuduna yapılan her müdahale, Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan vücut dokunulmazlığına bir sınırlama getirir. Bu nedenle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 75. maddesi, şüpheli veya sanık üzerinde iç beden muayenesi yapılmasını ve vücuttan örnek alınmasını sıkı şartlara bağlamıştır. Bu yazıda bu koruma tedbirinin şartları, karar yetkisi, yasak hâller, moleküler genetik inceleme ve elde edilen delillerin hukuka uygunluğu ele alınmaktadır.

Kanun metni

Koruma tedbirinin niteliği

CMK m. 75’te düzenlenen işlemler, ceza muhakemesinde koruma tedbiri niteliğindedir. Koruma tedbirleri, henüz suçluluğu sabit olmayan bir kişinin temel haklarına, delil elde etmek veya yargılamanın sağlıklı yürütülmesini sağlamak amacıyla geçici olarak müdahale edilmesini ifade eder. Bu nedenle beden muayenesi kararı verilirken orantılılık ilkesi gözetilmelidir. Aynı delilin vücuda müdahale gerektirmeyen başka bir yolla elde edilebildiği durumlarda, bu yolun tercih edilmesi gerekir.

Kanun iki tür işlemi düzenler. İç beden muayenesi, vücudun doğal açıklıklarının içine bakılması ve cinsel organlar ile anüs bölgesinde yapılan muayenedir. CMK m. 75/4, cinsel organlar veya anüs bölgesinde yapılan muayenenin de iç beden muayenesi sayılacağını açıkça belirtir. Vücuttan örnek alınması ise kan, idrar ve benzeri biyolojik örnekler ile saç, tükürük ve tırnak gibi maddelerin alınmasıdır.

Karar yetkisi

Şüpheli veya sanık üzerinde iç beden muayenesi yapılmasına ve vücuttan örnek alınmasına karar verme yetkisi kural olarak hâkim veya mahkemeye aittir. Soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısı veya mağdur talepte bulunur ve sulh ceza hâkimi karar verir. Kovuşturma aşamasında ise mahkeme re’sen veya talep üzerine karar verebilir.

Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, yani hâkim kararı beklenirse delilin kaybolma tehlikesi bulunduğunda, Cumhuriyet savcısı da karar verebilir. Örneğin kandaki uyuşturucu madde oranının saatler içinde düşecek olması bu duruma örnektir. Savcı kararı, yirmi dört saat içinde hâkim veya mahkemenin onayına sunulmalıdır. Hâkim de yirmi dört saat içinde kararını verir. Onaylanmayan kararlar hükümsüz kalır ve bu kararla elde edilen deliller hükme esas alınamaz.

Kolluk görevlilerinin beden muayenesi veya örnek alınması konusunda kendi başlarına karar verme yetkisi yoktur. Kolluk, ancak hâkim veya savcı kararını uygulayabilir. Kişinin rızası, şüpheli bakımından kanunda ayrıca bir yetki gerekçesi olarak düzenlenmemiştir; bu nedenle uygulamada rıza bulunsa bile karar alınması, delilin hukuka uygunluğu bakımından güvenli yoldur.

Yasak hâller ve sınırlamalar

Sağlığa zarar verme tehlikesi

CMK m. 75/2’ye göre iç beden muayenesi yapılabilmesi veya vücuttan örnek alınabilmesi için müdahalenin kişinin sağlığına zarar verme tehlikesinin bulunmaması gerekir. Örneğin kalp hastası bir şüpheliden genel anestezi gerektiren bir yöntemle örnek alınması bu nedenle mümkün değildir. Sağlık durumunun değerlendirilmesi, işlemi yapacak tabibin sorumluluğundadır.

Tabip veya sağlık mesleği mensubu şartı

Müdahale, ancak tabip veya sağlık mesleği mensubu diğer bir kişi tarafından yapılabilir (CMK m. 75/3). Kolluk görevlilerinin şüpheliden kan alması veya iç beden muayenesi yapması mümkün değildir.

İki yıl sınırı

CMK m. 75/5, orantılılık ilkesinin somut bir yansımasıdır. Üst sınırı iki yıldan az hapis cezası gerektiren suçlarda iç beden muayenesi yapılamaz ve vücuttan örnek alınamaz. Hafif suçlar bakımından vücut dokunulmazlığına müdahale, kanun koyucu tarafından orantısız kabul edilmiştir.

Özel kanunlar

CMK m. 75/7, özel kanunlardaki alkol muayenesine ve kan örneği alınmasına ilişkin hükümleri saklı tutar. Bu nedenle trafik denetimlerinde alkolmetre ile ölçüm veya kan alınması, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunundaki özel hükümlere göre yapılır. Bu konuda Alkollü Araç Kullanma Cezası 2026 yazısına bakılabilir.

Mağdur ve diğer kişilerin muayenesi

Mağdurun beden muayenesi CMK m. 76’da ayrıca düzenlenmiştir. Mağdur bakımından dış ve iç beden muayenesi ile örnek alınması, sağlığını tehlikeye düşürmemek ve cerrahi bir müdahalede bulunmamak koşuluyla mümkündür. Mağdurun rızası varsa ayrıca karar alınmasına gerek yoktur. Mağdur, tanıklıktan çekinme sebeplerine dayanarak muayeneden veya örnek alınmasından kaçınabilir. Şüpheli bakımından ise böyle bir çekinme hakkı tanınmamıştır.

Moleküler genetik inceleme (DNA)

CMK m. 78, alınan örnekler üzerinde moleküler genetik inceleme yapılmasına, soybağının veya bulgunun şüpheliye, sanığa ya da mağdura ait olup olmadığının tespiti için zorunlu olması hâlinde izin verir. Bu amaçlar dışında, örneğin kişinin hastalık yatkınlığı veya etnik kökeni hakkında tespit yapılması kesinlikle yasaktır.

CMK m. 79’a göre DNA incelemesine yalnızca hâkim karar verebilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde dahi savcının bu konuda karar yetkisi yoktur. Kararda incelemeyi yapacak bilirkişi gösterilir. İncelenecek örnek, bilirkişiye kişinin adı, soyadı, adresi ve doğum tarihi bildirilmeden verilir. Bu kurallar, genetik bilginin kötüye kullanılmasını önlemeye yöneliktir. DNA delilinin yargılamadaki değeri konusunda Ceza Davasında DNA Testi yazısına bakılabilir.

Sonuçların saklanması ve yok edilmesi

CMK m. 80, 16 Temmuz 2026 tarihli 7589 sayılı Kanunla değiştirilmiştir. Yeni düzenlemeye göre inceleme sonuçları kişisel veri niteliğindedir ve başka bir amaçla kullanılamaz. Sonuçlar kimlik bilgilerinden arındırılmış şekilde özel bir sisteme kaydedilir ve bir örneği dosyada delil olarak saklanır.

Bu bilgiler; kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz süresinin dolması veya itirazın reddi, beraat ya da ceza verilmesine yer olmadığı kararının kesinleşmesi hâllerinde derhâl yok edilir. Diğer hâllerde ise mahkeme kararının kesinleşmesinden itibaren yirmi yıl geçmesiyle Cumhuriyet savcısının huzurunda yok edilir. Bilgisi sisteme kaydedilen kişi, saklama amacının ortadan kalkması veya haklı bir nedenin bulunması hâlinde hâkim veya mahkemeden bilgilerin silinmesini talep edebilir.

Hukuka aykırı delil

CMK m. 75’teki şartlara uyulmadan elde edilen deliller hukuka aykırıdır. Anayasa’nın 38. maddesi ve CMK m. 206/2-a ile 217/2 uyarınca hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen deliller hükme esas alınamaz. Hâkim kararı veya onayı bulunmadan alınan kan örneği, iki yıl sınırının altında kalan bir suç için yapılan muayene ya da tabip dışında bir kişi tarafından yapılan müdahale, delilin kullanılamaması sonucunu doğurur.

Ayrıca yetkili hâkim veya savcı kararı olmaksızın kişiyi genital muayeneye gönderen veya bu muayeneyi yapan kişi, TCK m. 287 uyarınca üç aydan bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Kamu sağlığını korumak amacıyla bulaşıcı hastalıklar nedeniyle mevzuata uygun yapılan muayeneler bu suçun kapsamı dışındadır.

Örnek olay

Bir gece kulübü önünde çıkan kavgada bıçakla yaralanan bir kişinin yanında bulunan kanlı bıçak üzerinde iki farklı kişiye ait kan izi tespit edilir. Gözaltına alınan şüpheli F’nin elinde de bir kesik vardır. Savcı, kandaki izlerin karşılaştırılması için F’den kan örneği alınmasına karar verir ve kararı aynı gün sulh ceza hâkiminin onayına sunar. Hâkim kararı onaylar ve ayrıca alınan örnek üzerinde DNA incelemesi yapılmasına karar verir.

Kan örneği hastanede bir tabip tarafından alınır. İnceleme sonucunda bıçaktaki ikinci kan izinin F’ye ait olduğu belirlenir. Kasten yaralama suçunun temel şeklinin üst sınırı bile üç yıl hapis cezası olduğundan (TCK m. 86/1), iki yıl sınırı engel oluşturmaz. Bu şekilde elde edilen delil hükme esas alınabilir.

Güncel Yargıtay ve bölge adliye mahkemesi kararları

CMK m. 75’e ilişkin içtihadın büyük kısmı, uyuşturucu kullanımı şüphesiyle alınan idrar ve kan örnekleri üzerinden oluşmuştur. Yargıtay bu dosyalarda kararın varlığını ve hâkim onayını delilin hukuka uygunluğunun ön şartı olarak görmekte, şartlara uyulmadan elde edilen tahlil raporuna dayanan mahkûmiyetleri bozmaktadır.

Onaya sunulmayan savcı kararı delili kullanılamaz hâle getirir

Yargıtay 12. Ceza Dairesi, gecikmesinde sakınca bulunan hâl gerekçesiyle Cumhuriyet savcısının talimatıyla şüpheliden idrar örneği alındığı, ancak bu kararın sulh ceza hâkimliğinin onayına hiç sunulmadığı bir dosyada, tahlil raporunun mahkûmiyete esas alınamayacağına karar vermiştir. Savcı kararının bulunması tek başına yeterli değildir; yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulmayan karar hükümsüzdür.

Yargıtay 10. Ceza Dairesi 2026 yılında verdiği bir kanun yararına bozma kararında aynı ilkeyi daha ileri götürmüştür. Daire, üzerinde uyuşturucu ele geçirilmeyen ve hakkındaki tek delil hâkim kararı veya onayı olmadan alınan biyolojik örnek olan sanığın beraati gerektiğini, bu durumdaki mahkûmiyetin delil takdirindeki hatayı aşan mutlak hukuka aykırılık niteliğinde olduğunu belirtmiştir.

Mahkemenin kararın varlığını araştırma yükümlülüğü

Dosyada yalnızca kolluğun “doktor ve idrar raporu alınması talimatı verildi” şeklindeki tutanağı bulunuyorsa, mahkeme CMK m. 75 kapsamında bir hâkim kararı veya onaylanmış savcı kararı olup olmadığını araştırmak zorundadır. Yargıtay 10. Ceza Dairesi, bu araştırma yapılmadan tahlil sonucuna dayanılarak kurulan hükmü eksik inceleme gerekçesiyle bozmuştur.

Trafik güvenliğini tehlikeye sokma suçunda kan ve idrar tahlili

CMK m. 75/7 özel kanunlardaki alkol muayenesi hükümlerini saklı tutar; ancak bu, ceza yargılamasında delil olarak kullanılacak kan ve idrar örneğinin karar alınmadan alınabileceği anlamına gelmez. İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 19. Ceza Dairesi, 2,23 promil alkollü araç kullandığı tespit edilen sanık hakkında TCK m. 179/3 kapsamında kurulan mahkûmiyet hükmünü, kan ve idrar örneklerinin savcı talimatı ve hâkim kararı ya da onayı olmadan alındığı gerekçesiyle bozmuştur. İdari para cezası yönünden kolluğun teknik cihazla yaptığı ölçüm ile ceza yargılamasındaki kan tahlili bu nedenle ayrı değerlendirilmelidir.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Kolluğun hastaneye sevk yazısının CMK m. 75 kararı yerine geçtiğinin düşünülmesi. Sevk yazısı veya “talimat alındı” tutanağı, hâkim kararı ya da onaylanmış savcı kararı değildir.
• Savcı kararının yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulmasının unutulması. Onaya sunulmayan karar, onaylanmamış karar gibi hükümsüzdür.
• Şüphelinin rızasının karar yerine geçirilmesi. CMK m. 76/2’deki rıza istisnası yalnızca mağdur için öngörülmüştür; şüpheli bakımından rızaya dayanmak delili riske atar.
• Üst sınırı iki yıldan az hapis cezası gerektiren suçlarda örnek alınması. Bu durumda karar alınmış olsa bile işlem CMK m. 75/5’e aykırıdır.
• DNA incelemesinin savcı kararıyla yaptırılması. Moleküler genetik incelemeye yalnızca hâkim karar verebilir (CMK m. 79).
• Hukuka aykırı delilin dışında başka delil bulunup bulunmadığının tartışılmaması. Mahkûmiyet, hukuka uygun diğer delillerle kuşkudan uzak biçimde ispatlanabiliyorsa kurulabilir; aksi hâlde beraat kararı verilmelidir.
• Savunmanın itiraz hakkını kullanmaması. CMK m. 75/6 uyarınca hâkim veya mahkemenin bu madde kapsamındaki kararlarına itiraz edilebilir.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

Beden muayenesi ve vücuttan örnek alınması, modern ceza soruşturmalarında en güçlü delil kaynaklarından birini oluşturur; ancak vücut dokunulmazlığına doğrudan müdahale ettiği için sıkı şartlara bağlanmıştır. Hâkim kararı, savcı kararının yirmi dört saat içinde onaya sunulması, iki yıl sınırı, sağlık tehlikesi yasağı ve tabip şartı, delilin hukuka uygunluğunu belirleyen temel ölçütlerdir. Savunma açısından bu şartların her birinin dosya üzerinden denetlenmesi, hukuka aykırı delillerin hükme esas alınmasını önlemenin en etkili yoludur.

İlgili yazılar: Ceza Davasında DNA Testi, Ceza Yargılamasında Savunma Hakkı, İfade Verme ve Sorgu (CMK 147), Alkol ve Uyuşturucu Etkisinde Suç (TCK 34), Alkollü Araç Kullanma Cezası 2026

Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.