TCK 129 Haksız Fiil Nedeniyle veya Karşılıklı Hakaret: Ceza İndirimi ve Ceza Vermekten Vazgeçme

Hakaret suçu çoğu zaman sakin bir ortamda değil, bir tartışmanın, kavganın veya bir haksızlığın ardından ortaya çıkan öfke anında işlenir. Komşular arasındaki bir otopark tartışması, trafikte yaşanan bir gerginlik veya iş yerindeki bir anlaşmazlık, tarafların birbirine ağır sözler söylemesiyle sonuçlanabilir. Türk Ceza Kanunu, bu tür durumlarda failin içinde bulunduğu ruh hâlini ve olayın karşılıklı niteliğini dikkate alarak m.129’da özel bir düzenleme yapmıştır. Bu yazıda haksız fiile tepki olarak işlenen hakaret, kasten yaralamaya tepki olarak işlenen hakaret ve karşılıklı hakaret hâlleri, bu hâllerde verilecek kararlar ve genel haksız tahrik hükmüyle ilişki ele alınmaktadır.

Kanun metni

Düzenlemenin amacı

Ceza hukukunda failin kusurunun derecesi, cezanın belirlenmesinde temel ölçütlerden biridir. Bir haksızlığa uğrayan ve bunun etkisiyle hakaret eden kişinin kusuru, hiçbir sebep yokken hakaret eden kişiye göre daha azdır. Karşılıklı hakarette ise tarafların her biri hem fail hem de mağdur konumundadır; birinin cezalandırılıp diğerinin cezasız bırakılması adalet duygusunu zedeleyebilir. TCK m.129 bu nedenle hâkime, olayın koşullarına göre cezayı indirme veya hiç ceza vermeme imkânı tanır.

Haksız fiile tepki olarak hakaret

Haksız fiil kavramı: TCK m.129/1’deki haksız fiil, hukuk düzenince onaylanmayan her türlü davranışı kapsar. Haksız fiilin ayrıca bir suç oluşturması gerekmez. Örneğin bir kişinin komşusunun aracının önüne sürekli olarak kendi aracını park etmesi, gece geç saatlerde yüksek sesle müzik dinlemesi veya alay edici bir hareket yapması haksız fiil olarak değerlendirilebilir.

Tepki ilişkisi: Hakaretin haksız fiile tepki olarak işlenmesi gerekir. Haksız fiil ile hakaret arasında nedensellik bağı ve kural olarak zaman yakınlığı bulunmalıdır. Ancak Yargıtay uygulamasında, haksız fiilin etkisinin devam ettiği durumlarda aradan bir süre geçmiş olması, tepki ilişkisini her zaman ortadan kaldırmaz. Önemli olan, failin hakaretinin haksız fiilin yarattığı öfke veya üzüntünün etkisiyle işlenmiş olmasıdır.

Sonucu: Hâkim, haksız fiilin ağırlığına ve olayın koşullarına göre cezayı üçte birine kadar indirebilir veya ceza vermekten vazgeçebilir. Hangi yolun seçileceği takdire bağlıdır; ancak bu takdirin gerekçesi kararda gösterilmelidir. Ağır bir haksız fiile tepki olarak işlenen hafif bir hakarette ceza vermekten vazgeçilmesi, hafif bir haksız fiile karşı ağır hakarette ise sınırlı bir indirim yapılması beklenir.

Kasten yaralamaya tepki olarak hakaret

TCK m.129/2, hakaret suçunun kasten yaralama suçuna tepki olarak işlenmesi hâlinde faile ceza verilmeyeceğini öngörür. Bu hâlde hâkimin takdir yetkisi yoktur; ceza verilmemesi zorunludur. Kanun koyucu, fiziksel saldırıya uğrayan kişinin sözlü tepkisini cezalandırmayı adalete aykırı bulmuştur.

Bu hükmün uygulanması için, mağdurun önce failin vücuduna yönelik kasten yaralama fiilinde bulunmuş olması gerekir. Basit bir itme veya tutma da TCK m.86 anlamında kasten yaralama oluşturabilir. Kasten yaralama hakkında ayrıca kovuşturma yapılmış olması veya mahkûmiyet kararı verilmiş olması şart değildir; hakaret davasında bu fiilin varlığının tespit edilmesi yeterlidir. Yaralama ile hakaret arasında yine tepki ilişkisi aranır.

Karşılıklı hakaret

Kavram: Karşılıklı hakaret, tarafların aynı olay içinde birbirlerine hakaret etmesidir. Taraflardan birinin hakareti başlatması ve diğerinin buna aynı şekilde karşılık vermesi tipik örnektir. Karşılıklı hakaret için hakaretlerin aynı ağırlıkta olması gerekmez; ancak aynı olayın parçası olmaları ve aralarında bağlantı bulunması gerekir.

Sonucu: Hâkim, olayın mahiyetine göre taraflardan her ikisi veya yalnızca biri hakkında cezayı üçte birine kadar indirebilir ya da ceza vermekten vazgeçebilir. Bu düzenleme, hâkime tarafların kusur durumunu ayrı ayrı değerlendirme imkânı tanır. Örneğin hakareti başlatan ve ağır ifadeler kullanan tarafa ceza verilip, buna hafif bir sözle karşılık veren taraf hakkında ceza vermekten vazgeçilebilir.

Usul: Karşılıklı hakaret iddiasında her iki tarafın da şikâyetçi olması hâlinde davalar birleştirilerek görülür. Taraflardan yalnızca biri şikâyetçi olmuşsa, diğerinin hakaretinin varlığı sanığın savunması kapsamında değerlendirilir ve TCK m.129/3 uygulanabilir.

Ceza verilmesine yer olmadığı kararı

Hâkimin ceza vermekten vazgeçmesi hâlinde verilen karar beraat kararı değildir. Bu durumda fiil suç olma niteliğini korur; ancak kanunun öngördüğü özel bir sebeple faile ceza verilmez. CMK m.223/4, karşılıklı hakaret hâlini açıkça sayarak bu durumda “ceza verilmesine yer olmadığı” kararı verileceğini düzenler. TCK m.129/1 ve 129/2 kapsamında ceza verilmemesi de aynı nitelikte bir hükümle sonuçlanır.

Bu ayrımın pratik önemi vardır. Ceza verilmesine yer olmadığı kararı, sanığın fiili işlediğini kabul eden bir karardır. Bu nedenle hukuk mahkemesinde açılacak manevi tazminat davasında, hakaretin varlığı tartışma konusu olmaktan büyük ölçüde çıkar; ancak tazminat miktarı belirlenirken tahrik ve karşılıklılık dikkate alınır. Hakaret nedeniyle açılacak tazminat davaları için Hakaret Nedeniyle Manevi Tazminat yazısına bakılabilir.

Yargıtay kararlarında karşılıklı hakaret

Karşılıklılığın ispatı

Karşılıklı hakaretin kabulü için tarafların birbirine hakaret ettiğinin dosya kapsamıyla ortaya konulması gerekir. Sanığın kendi hakaretini inkâr etmesi, karşı tarafın da hakaret ettiğine ilişkin savunmasının değerlendirilmesine engel değildir. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, sanığın hakareti inkâr ettiği ancak katılanın da kendisine hakaret ettiğini savunduğu bir dosyada şu değerlendirmeyi yapmıştır:

Bu karar, karşılıklı hakaretin ispatında tanık beyanlarının ve taraflar arasındaki önceki anlaşmazlığın birlikte değerlendirildiğini gösterir. Karşı tarafın hakaretini doğrulayan bağımsız bir tanık bulunması, uygulamada belirleyici olmaktadır. Aynı Daire, taraf beyanları ve tanık anlatımlarının bütün olarak değerlendirilmesiyle hakaretin karşılıklı işlendiğinin sabit görüldüğü başka bir dosyada da ceza verilmesine yer olmadığı kararını hukuka uygun bulmuştur (Yargıtay 4. CD, E. 2021/7956, K. 2023/15894, T. 08.03.2023).

Hükmün kurulma biçimi

Mahkeme ceza vermekten vazgeçmeye karar verirse, önce temel ceza belirleyip sonra bundan vazgeçemez. Yargıtay 4. Ceza Dairesi bu konuda şu bozma gerekçesine yer vermiştir:

Buna karşılık mahkeme indirim yolunu seçerse, önce temel cezayı belirler ve ardından TCK m. 129/3 uyarınca üçte bire kadar indirim yapar. İndirim mi yapılacağı yoksa ceza vermekten mi vazgeçileceği, olayın mahiyetine göre mahkemenin takdirindedir; ancak bu takdirin gerekçesinde tarafların hakaretlerinin ağırlığı ve olayın gelişimi gösterilmelidir.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması ile ilişkisi

Ceza verilmesine yer olmadığı kararı verildiğinde ortada bir mahkûmiyet hükmü bulunmadığından, hükmün açıklanmasının geri bırakılması da söz konusu olmaz. Bu karar, HAGB’den farklı olarak bir denetim süresi içermez ve sanık bakımından daha lehe bir sonuç doğurur.

TCK 29 haksız tahrik ile ilişkisi

TCK m.29, genel bir indirim sebebi olarak haksız tahriki düzenler ve haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kişinin cezasının dörtte birinden dörtte üçüne kadar indirilmesini öngörür. Hakaret suçu bakımından ise kanun koyucu TCK m.129 ile özel bir düzenleme yapmıştır. Özel hükmün genel hükme önceliği ilkesi gereğince, hakaret suçunda haksız fiile tepki bakımından TCK m.29 değil, TCK m.129 uygulanır. Aynı haksız fiil nedeniyle her iki hükmün birlikte uygulanarak çift indirim yapılması mümkün değildir.

Haksız tahrik ve hakaret birlikte değerlendirildiğinde, failin aynı olayda hem hakaret hem de başka bir suç (örneğin tehdit veya yaralama) işlemesi hâlinde, hakaret bakımından TCK m.129, diğer suç bakımından ise şartları varsa TCK m.29 uygulanabilir.

Diğer hukuka uygunluk sebepleriyle ilişkisi

TCK m.129, failin hakaret suçunu işlediğini kabul eden bir düzenlemedir. Bu nedenle öncelikle söylenen sözlerin hakaret niteliği taşıyıp taşımadığı değerlendirilmelidir. Kaba veya nezaket dışı olmakla birlikte kişinin onur, şeref ve saygınlığını zedeleme niteliği taşımayan sözler, hakaret suçunu oluşturmaz ve bu durumda beraat kararı verilmesi gerekir. Bu konuda Hakaret Sayılmayan Sözler yazısına bakılabilir. Söylenen sözlerin suç oluşturan bir fiilin isnadı niteliğinde olması hâlinde ise isnadın ispatına ilişkin TCK m.127 gündeme gelir: TCK 127 İsnadın İspatı.

Mesaj ve sosyal medya yoluyla karşılıklı hakaret

Karşılıklı hakaret yalnızca yüz yüze tartışmalarda değil, mesajlaşma uygulamaları ve sosyal medya üzerinden de gerçekleşebilir. Mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü bir iletiyle işlenen hakaret, mağdurun huzurunda işlenmiş gibi cezalandırılır (TCK m.125/2). Herkese açık paylaşımlarda ise hakaretin alenen işlenmesi nedeniyle ceza altıda biri oranında artırılır (TCK m.125/4). Bu tür olaylarda mesajların tarih ve saat bilgisiyle birlikte ekran görüntüsü alınması ve gerekirse cihaz incelemesi istenmesi, hakaretin hangi taraf tarafından başlatıldığının ve tepki ilişkisinin ortaya konulmasında belirleyici olur.

Usule ilişkin hatırlatmalar

Kamu görevlisine görevinden dolayı işlenen hakaret dışında, hakaret suçunun soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlıdır. Şikâyet süresi fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı aydır ve her hâlde fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez (TCK m.73/2). Hakaret suçunda uzlaştırma yoluna gidilemez (CMK m.253/3); ancak kamu görevlisine görevinden dolayı işlenen hakaret dışındaki hâller önödeme kapsamındadır (TCK m.75/6). Önödeme teklifi kabul edilip ödeme yapılırsa kamu davası açılmaz; bu durumda TCK m.129’un tartışılmasına da gerek kalmaz. Ayrıntılar için TCK 131 Soruşturma ve Kovuşturma Koşulu yazısına bakılabilir.

Örnek olay

H ve I, apartman otoparkında yer tartışması yaşamıştır. I, H’nin aracına tekme atmış ve “seni buradan atacağım” demiştir; bunun üzerine H, I’ye ağır bir hakaret sözü söylemiştir. I de buna sövgüyle karşılık vermiştir. Her iki taraf da şikâyetçi olmuştur. Bu olayda H’nin hakareti, I’nin araca tekme atma şeklindeki haksız fiiline tepki olarak işlenmiştir; ayrıca taraflar arasında karşılıklı hakaret söz konusudur. Mahkeme, olayın başlangıcındaki haksız fiili gözeterek H hakkında ceza vermekten vazgeçebilir; I hakkında ise karşılıklı hakaret nedeniyle cezada indirim yapabilir. I’nin araca zarar vermesi ayrıca mala zarar verme suçu bakımından değerlendirilir.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

TCK m.129, hakaret suçunun çoğu zaman bir tartışma veya haksızlık ortamında işlendiği gerçeğini dikkate alan bir düzenlemedir. Haksız fiile tepki, kasten yaralamaya tepki ve karşılıklı hakaret hâllerinde hâkime geniş bir takdir yetkisi tanınmış, kasten yaralamaya tepki hâlinde ise ceza verilmemesi zorunlu tutulmuştur. Savunma hazırlanırken olayın başlangıcının, tarafların davranışlarının ve aradaki zaman ilişkisinin tanık beyanları ve kayıtlarla ortaya konulması belirleyicidir.

Mevzuat: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.29, 73, 75, 86, 125, 127, 129, 131; 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.223, 253.

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata ve ulaşılabilen yargı kararlarına göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumlar için hukuki destek alınması önerilir.