Vatandaşlık Maaşı Nedir? Hukuki Durum, Yürürlükteki Sosyal Destekler ve Dolandırıcılık Uyarısı

“Vatandaşlık maaşı” ifadesi, son yıllarda basında ve sosyal medyada sıkça yer almaktadır. Haberlerde, geliri belirli bir eşiğin altında kalan hanelere devlet tarafından düzenli bir gelir desteği sağlanacağı ve uygulamanın önce pilot illerde başlayacağı aktarılmaktadır. Bu haberler, birçok kişinin başvurunun nasıl yapılacağını, kimlerin yararlanacağını ve ödemelerin ne zaman başlayacağını araştırmasına yol açmıştır. Ancak bu yazının tarihi itibarıyla vatandaşlık maaşı adıyla ya da resmî adıyla Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi olarak yürürlüğe girmiş bir kanun bulunmamaktadır. Bu yazıda kavramın ne anlama geldiği, hukuki durumu, bugün yürürlükte olan sosyal destekler ve bu konu üzerinden yapılan dolandırıcılıklara karşı alınması gereken önlemler ele alınmaktadır.

Kanun metni

Vatandaşlık maaşı kavramı

Vatandaşlık maaşı, akademik literatürde “temel gelir” veya “koşulsuz temel gelir” olarak tartışılan modellerle sıkça karıştırılmaktadır. Koşulsuz temel gelir, gelir düzeyine bakılmaksızın her vatandaşa düzenli bir ödeme yapılmasını öngörür. Türkiye’de gündeme gelen model ise bundan farklıdır. Basına yansıyan açıklamalara göre planlanan sistem, hane bazında çalışacak ve hanenin toplam gelirini belirli bir eşiğe tamamlamayı amaçlayacaktır. Yani her vatandaşa aynı tutarın ödenmesi değil, geliri eşiğin altında kalan hanelere aradaki farkın tamamlanması söz konusudur.

Bu fark önemlidir. “Vatandaşlık maaşı” ifadesi, her vatandaşın bu ödemeyi alacağı izlenimini yaratabilir. Oysa basına yansıyan bilgiler, desteğin gelir testine bağlı ve hedefli bir sosyal yardım olacağı yönündedir. Kesin şartlar ise ancak kanun metniyle belli olacaktır.

Hukuki durum: henüz bir kanun yok

Bir sosyal yardımın hukuken talep edilebilir hâle gelmesi için kanuni bir dayanağının bulunması gerekir. Anayasa’nın 60. maddesi herkesin sosyal güvenlik hakkına sahip olduğunu belirtir ve devlete bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alma ve teşkilatı kurma görevini yükler. Ancak bu genel hüküm, belirli bir tutarda düzenli ödeme talep etme hakkını kendiliğinden doğurmaz. Yardımın kimlere, hangi şartlarla ve hangi tutarda yapılacağı kanunla belirlenir.

Basına yansıyan bilgilere göre Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi için hazırlık çalışmaları yürütülmekte ve düzenlemenin Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne sunulması beklenmektedir. Ancak bu yazının tarihi itibarıyla kabul edilmiş ve Resmî Gazete’de yayımlanmış bir kanun bulunmamaktadır. Bu nedenle bugün için:

• Vatandaşlık maaşı adıyla bir başvuru yapılması mümkün değildir.
• Hiçbir kurum, bu ad altında ödeme veya başvuru kabul etme yetkisine sahip değildir.
• Haberlerde yer alan tutarlar, pilot iller ve tarihler, kanunlaşmamış bir düzenlemeye ilişkin tahminlerdir ve hukuken bağlayıcı değildir.

Kanun kabul edildiğinde başvurunun hangi kurum aracılığıyla yapılacağı da kanunla veya ona dayanan yönetmelikle belirlenecektir. Kanunlaşma sürecinin takibi için Resmî Gazete ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın resmî duyuruları esas alınmalıdır. Bir kanun teklifinin Meclis’e sunulması da tek başına yeterli değildir; teklif komisyonda ve Genel Kurulda görüşülüp kabul edilmeli, Cumhurbaşkanınca yayımlanmalı ve kanunda gösterilen yürürlük tarihi gelmelidir. Bu aşamaların her birinde metin değişebileceğinden, haberlerde yer alan şartların kesin olduğu düşünülmemelidir.

Bugün yürürlükte olan gelir destekleri

Vatandaşlık maaşı henüz yürürlükte olmasa da, düşük gelirli kişiler için kanuni dayanağı bulunan çeşitli destekler mevcuttur. Bunların başlıcaları şunlardır.

2022 sayılı Kanun: yaşlılık ve engelli aylığı

1 Temmuz 1976 tarihli 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşları ile Engelli ve Muhtaç Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun, iki grup kişiye düzenli aylık bağlanmasını öngörür. Birinci grup, 65 yaşını doldurmuş ve muhtaç durumdaki Türk vatandaşlarıdır. İkinci grup ise belirli oranda engeli bulunan ve muhtaç durumdaki Türk vatandaşlarıdır. Kanun kapsamında ayrıca engelli yakını bulunan kişilere yönelik aylık da düzenlenmiştir.

Bu aylıktan yararlanmak için kural olarak kişinin kanuni bir sosyal güvenlik kurumundan aylık almaması ve muhtaçlık şartını taşıması gerekir. Muhtaçlık, hane içinde kişi başına düşen gelirin yönetmelikle belirlenen eşiğin altında kalmasıyla ölçülür. Başvuru, kişinin adrese dayalı nüfus kayıt sisteminde kayıtlı ikametgâhının bulunduğu yerdeki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfına yapılır. Aylığın tutarı Kanunda belirlenen gösterge rakamının memur aylık katsayısıyla çarpılmasıyla hesaplanır ve bu nedenle katsayı değiştikçe güncellenir.

3294 sayılı Kanun: sosyal yardımlaşma

3294 sayılı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu, fakru zaruret içinde bulunan kişilere yardım yapılmasını amaçlar. Bu Kanuna göre her il ve ilçede Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları kurulmuştur. Vakıflar, ihtiyaç sahiplerine nakdi ve ayni yardımlar yapar; gıda, barınma, eğitim ve sağlık gibi alanlarda destek sağlar. Yardımlar, başvuru sahibinin ve hanesinin durumunun yerinde incelenmesi sonucunda verilir.

Başvuruda dikkat edilecek hususlar

Yürürlükteki yardımların tamamında hane kavramı belirleyicidir. Hane, aynı konutta yaşayan ve geliri birlikte değerlendirilen kişileri ifade eder. Bu nedenle başvuru sahibinin kendi geliri bulunmasa bile, aynı konutta yaşayan eş veya çocukların geliri muhtaçlık değerlendirmesinde dikkate alınabilir. Başvuru sırasında hanedeki kişilerin, gelirlerin ve mal varlığının eksiksiz bildirilmesi gerekir.

Yardım bağlandıktan sonra hanenin gelir durumunda bir değişiklik olursa, örneğin hane üyelerinden biri işe başlarsa veya bir gelir elde edilirse, bu durum vakfa bildirilmelidir. Gerçeğe aykırı beyanla veya değişikliğin bildirilmemesi yoluyla yersiz ödeme alınması, ödemelerin geri istenmesine yol açabilir. Kasıtlı olarak kamu kurumunu yanıltarak yardım alınması ise olayın özelliğine göre ayrıca cezai sorumluluk doğurabilir. Bu nedenle başvurudan önce hangi bilgilerin bildirileceği vakıftan öğrenilmeli ve belgeler eksiksiz hazırlanmalıdır.

Genel sağlık sigortası prim desteği

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında, hane içinde kişi başına düşen geliri belirli bir eşiğin altında kalan kişilerin genel sağlık sigortası primleri devlet tarafından karşılanabilir. Bu tespit için gelir testi yapılır. Gelir testi başvurusu da Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları aracılığıyla yapılır.

Bu destekler, vatandaşlık maaşı adıyla planlanan sistemden bağımsız olarak bugün başvurulabilecek kanuni haklardır. Planlanan sistem yürürlüğe girdiğinde, mevcut desteklerle ilişkisinin nasıl kurulacağı da kanunla belirlenecektir.

Dolandırıcılık uyarısı

Kamuoyunun ilgisini çeken her yeni sosyal yardım haberi, dolandırıcılar için de bir fırsata dönüşmektedir. Vatandaşlık maaşı konusunda da “başvurunuz onaylandı”, “son başvuru günü bugün”, “ödemeniz hazır, bilgilerinizi doğrulayın” gibi mesajlar içeren SMS’ler, sosyal medya reklamları ve sahte internet siteleri görülmektedir. Bu mesajların ortak özelliği, kişiyi bir bağlantıya tıklatmak ve T.C. kimlik numarası, banka kartı bilgisi, şifre veya doğrulama kodu istemektir.

Bu konuda şu hususlara dikkat edilmelidir:

• Kanunlaşmamış bir yardım için başvuru alınamaz. Bu adla başvuru isteyen her mesaj veya site sahtedir.
• Resmî kurumlar, yardım ödemesi için kart şifresi, internet bankacılığı şifresi veya SMS doğrulama kodu istemez.
• Başvuru için ücret, dosya masrafı veya “aktivasyon bedeli” istenmesi dolandırıcılığın açık işaretidir.
• Bilgiler yalnızca e-Devlet ve ilgili bakanlığın resmî internet adresleri üzerinden kontrol edilmelidir.

Bu yöntemlerle kişilerin bilgilerini ele geçirip para elde edilmesi, nitelikli dolandırıcılık suçunu oluşturabilir. Failin kendisini bakanlık, SGK veya vakıf görevlisi olarak tanıtması TCK m. 158/1-l kapsamında; sahte internet sitesi, SMS bağlantısı veya banka hesabı kullanılarak işlenen dolandırıcılık ise TCK m. 158/1-f kapsamında nitelikli hâl oluşturabilir. TCK m. 158/1-d’deki kamu kurum ve kuruluşlarının araç olarak kullanılması hâli için ise Yargıtay, kurumun maddi varlıklarından (resmî belge, kimlik, makbuz gibi) yararlanılmasını aramaktadır. Bu konu, Kamu Kurumları Araç Olarak Kullanılarak Dolandırıcılık yazısında ayrıntılı olarak incelenmiştir. Dolandırıcılığa maruz kalınması hâlinde, vakit kaybetmeden bankaya bildirimde bulunulmalı ve Cumhuriyet başsavcılığına şikâyette bulunulmalıdır. Telefon yoluyla yapılan dolandırıcılıklar için Telefonla Dolandırıcılık Suçu ve Cezası yazısına bakılabilir.

Yargıtay Kararlarında Kamu Görevlisi Gibi Davranarak Dolandırıcılık

“Vatandaşlık maaşı” gibi henüz kanunlaşmamış yardımlar üzerinden yapılan dolandırıcılıklarda fail çoğunlukla kendisini bakanlık, Sosyal Güvenlik Kurumu veya Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı görevlisi olarak tanıtır. Bu davranışın hangi nitelikli hâle girdiği, verilecek cezayı doğrudan etkiler.

6763 sayılı Kanunla 2016 yılında TCK m. 158/1’e eklenen (l) bendi, failin kendisini kamu görevlisi veya banka, sigorta ya da kredi kurumu çalışanı olarak tanıtmasını veya bu kurumlarla ilişkili olduğunu söylemesini ayrı bir nitelikli hâl yapmıştır. Bu bentte hapis cezasının alt sınırı dört yıldır ve adli para cezası suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olamaz.

Bu kararda sanık, kendisini bir denetim kurulunda çalışan kamu görevlisi olarak tanıtıp cenaze yardımı bahanesiyle para istemiştir. Daire, eylemin bugün TCK m. 158/1-l kapsamında kaldığını, ancak suç tarihinde bu bent yürürlükte olmadığından lehe kanun gereği basit dolandırıcılık hükümlerinin uygulanacağını belirtmiştir. Yargıtay 11. Ceza Dairesi, E. 2022/669, K. 2022/2687, T. 22.02.2022 sayılı kararda da kendisini emniyet görevlisi olarak tanıtan failin eyleminin (l) bendi kapsamında nitelikli dolandırıcılık oluşturup oluşturmadığının değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Kurumun “araç olarak kullanılması” ne demektir?

TCK m. 158/1-d’deki nitelikli hâl, kamu kurumunun adının söylenmesinden daha fazlasını gerektirir.

Bu uyuşmazlıkta failler kendilerini Sosyal Sigortalar Kurumundan gelen denetçiler olarak tanıtıp iş yerinden “uyarı cezası” adı altında para almış, ancak gösterdikleri kimlik ve verdikleri makbuz kuruma ait değildi. İlk derece mahkemesi bu nedenle eylemi basit dolandırıcılık saymıştır. Olay 2016 öncesine ait olduğundan (l) bendi uygulanamamıştır. Bugün benzer bir eylemde, failin kendisini kamu görevlisi olarak tanıtması tek başına (l) bendinin uygulanması için yeterli olabilir.

Yersiz Ödeme ve Gerçeğe Aykırı Beyan

Yürürlükteki yardımlarda en sık görülen uyuşmazlık, yardım bağlandıktan sonra hane gelirinin artması ve bunun bildirilmemesi nedeniyle yapılan yersiz ödemelerin geri istenmesidir. 2022 sayılı Kanun kapsamında aylık alan kişinin sonradan sigortalı olarak çalışmaya başlaması veya yurt dışından aylık bağlanması, aylığın kesilmesine ve geçmişe dönük borç çıkarılmasına yol açar. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2019/1776, K. 2021/2834, T. 10.06.2021 sayılı kararda, aylık bağlanan kişinin bir süre çalıştığının denetimde ortaya çıkması üzerine kurumun, uygulama yönetmeliğine dayanarak yersiz ödenen tutarın yüzde elli fazlasıyla tahsilini istediği bir uyuşmazlık incelenmiştir.

Bu tür uyuşmazlıklarda kişinin bildirim yükümlülüğünü bilip bilmediği, kurumun kendi kayıtlarından değişikliği öğrenme imkânının bulunup bulunmadığı ve ödemenin tüketilip tüketilmediği tartışılır. Bu nedenle aylık veya yardım alan kişinin, hane gelirindeki her değişikliği yazılı olarak vakfa bildirmesi ve bildirim belgesini saklaması, sonradan çıkabilecek borç ve ceza riskini azaltır.

Dolandırıcılığa Uğrayanların İzleyeceği Yol

• Banka veya kart bilgisi paylaşıldıysa: bankanın müşteri hizmetleri aranarak kart ve internet bankacılığı derhâl kapatılmalı, işlem itirazı yazılı olarak yapılmalıdır.
• Şikâyet: Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa başvurulmalı; mesaj ekran görüntüleri, bağlantı adresi, arayan numara ve banka dekontları şikâyete eklenmelidir. Dolandırıcılık suçları şikâyete bağlı olmadığından savcılık bildirim üzerine kendiliğinden soruşturma yürütür.
• Görevli mahkeme: nitelikli dolandırıcılık, 7571 sayılı Kanunla 5235 sayılı Kanunun 12. maddesindeki ağır ceza katalogundan çıkarıldığından, TCK m. 158/1’deki hâllerde yargılama kural olarak asliye ceza mahkemesinde yapılır.
• Etkin pişmanlık: fail kovuşturma başlamadan önce zararı tamamen giderirse cezadan indirim yapılır (TCK m. 168). Bu, mağdurun zararının giderilmesi bakımından da önemli bir imkândır.
• Hesabını kullandıran kişiler: 7589 sayılı Kanunla TCK m. 158’e eklenen dördüncü fıkra, haksız menfaat amacıyla kendi banka hesabını veya ödeme aracını kullandıranların sorumluluğunu ayrıca düzenlemektedir; “hesabına para gelecek, çekip vereceksin” teklifleri bu nedenle ciddi ceza riski taşır.

Örnek olay

D, 68 yaşında, kendisine ait bir geliri bulunmayan ve hiçbir sosyal güvenlik kurumundan aylık almayan bir kişidir. Telefonuna “Vatandaşlık maaşı başvurunuz onaylandı, ödemenin hesabınıza aktarılması için bağlantıdan kart bilgilerinizi doğrulayın” şeklinde bir mesaj gelir. D, bağlantıya tıklamadan önce yakınına danışır.

Bu olayda mesajın sahte olduğu açıktır; çünkü vatandaşlık maaşı adıyla yürürlükte bir uygulama yoktur ve hiçbir resmî kurum kart bilgisi istemez. Bununla birlikte D’nin durumu, yürürlükteki 2022 sayılı Kanun kapsamında yaşlılık aylığı için başvuru şartlarını taşıyor olabilir. D’nin yapması gereken, ikametgâhının bulunduğu yerdeki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfına başvurmaktır. Vakıf, hanenin gelir durumunu inceleyerek muhtaçlık şartının bulunup bulunmadığını değerlendirir.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

Vatandaşlık maaşı, kamuoyunda büyük beklenti yaratan, ancak henüz hukuki dayanağı oluşmamış bir uygulamadır. Kanunlaşma süreci tamamlanmadan bu ad altında yapılan duyuruların hiçbiri bağlayıcı değildir ve başvuru isteyen mesajlar dolandırıcılık amacı taşımaktadır. Bugün düşük gelirli kişiler için kanuni dayanağı bulunan destekler mevcuttur ve bu desteklerden yararlanmak için planlanan sistemin beklenmesi gerekmez. Düzenleme kanunlaştığında şartlar, tutar ve başvuru usulü bu yazıda ayrıca güncellenecektir.

İlgili yazılar: Dolandırıcılık ve Nitelikli Dolandırıcılık (TCK 157-158), Banka Aracılığıyla Dolandırıcılık (TCK 158/1-f), Telefonla Dolandırıcılık Suçu ve Cezası

Mevzuat: 2022 sayılı Kanun, 3294 sayılı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu

Bu yazı, 7 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.