5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu: Temel Kavramlar ve Haklar

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, Türkiye’de sosyal güvenlik sisteminin temel kanunudur. Kanun 16 Haziran 2006 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmış, sigortalılık ve genel sağlık sigortasına ilişkin hükümlerinin önemli bölümü 1 Ekim 2008 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten önce işçiler 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’na, esnaf ve serbest çalışanlar 1479 sayılı Bağ-Kur Kanunu’na, memurlar ise 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu’na tabiydi. 5510 sayılı Kanun bu üç ayrı rejimi tek çatı altında toplamış ve Sosyal Güvenlik Kurumu’nu (SGK) tek yetkili kurum hâline getirmiştir. Önceki kanunlara tabi olarak sigortalı olanların kazanılmış hakları ise geçici maddelerle korunmuştur.

Kanun metni

Kanunun sistematiği

5510 sayılı Kanun altı kısımdan oluşur. İlk kısım amaç, kapsam ve tanımları; ikinci kısım sigortalılık ve sosyal sigorta hükümlerini; üçüncü kısım genel sağlık sigortasını; dördüncü kısım prim ve gelir hükümlerini; beşinci kısım ortak hükümleri ve idari para cezalarını; son kısım ise geçiş hükümlerini içerir. Uygulamada en çok başvurulan maddeler sigortalılık türlerini düzenleyen m. 4, bildirim yükümlülüklerini düzenleyen m. 8 ve 11, sigorta kollarına ilişkin m. 13-37, hizmet tespitine ilişkin m. 86 ve idari para cezalarını düzenleyen m. 102’dir.

Sigortalılık türleri: 4/a, 4/b, 4/c

Kanun’un 4. maddesi sigortalıları üç grupta toplar. Halk arasında hâlâ eski kurum adlarıyla anılsalar da hukuki karşılıkları şunlardır:

• 4/a (eski SSK): Hizmet akdiyle bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar. İşçilerin büyük çoğunluğu bu gruptadır. Prim işveren tarafından işçinin ücretinden kesilerek kendi payıyla birlikte ödenir.
• 4/b (eski Bağ-Kur): Hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar. Ticari kazanç veya serbest meslek kazancı nedeniyle vergi mükellefi olanlar, limited şirket ortakları, anonim şirketlerin yönetim kurulu üyesi olan ortakları ve tarımsal faaliyette bulunanlar bu gruptadır. Primi sigortalı kendisi öder.
• 4/c (eski Emekli Sandığı): Kamu idarelerinde kadro ve pozisyonlarda çalışanlar. Memurlar, hâkim ve savcılar ve askerî personel bu kapsamdadır.

Aynı anda birden fazla statüde çalışma hâlinde hangi statünün öncelikli olduğu m. 53’te düzenlenmiştir. Örneğin hem işçi olarak çalışan hem de şirket ortağı olan kişi kural olarak 4/a kapsamında sigortalı sayılır. Yaşlılık aylığı bağlanırken ise son yedi yıllık fiilî hizmette fazla çalışılan statü esas alınır.

Kısa vadeli sigorta kolları

Kısa vadeli sigorta kolları, sigortalının geçici gelir kaybını ve tedavi ihtiyacını karşılar.

İş kazası ve meslek hastalığı (m. 13-14): İşyerinde, işverenin görevlendirmesiyle işyeri dışında, işverence sağlanan taşıtla işe gidiş gelişte veya emziren kadın işçinin süt izni sırasında meydana gelen olaylar iş kazasıdır. Sigortalıya geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri ve tedavi giderleri sağlanır. Sigortalı ölürse hak sahiplerine ölüm geliri bağlanır. Bu sigorta kolu hakkında ayrıntılı bilgi “İş Kazası Tazminatı: Maddi ve Manevi Tazminat, Kusur Raporu ve Zamanaşımı” ve Meslek Hastalığı: SGK Tespiti, İş Göremezlik Geliri ve İşverenden Tazminat yazılarımızda yer almaktadır.

Hastalık (m. 15-17): Sigortalının iş kazası ve meslek hastalığı dışında hastalanması hâlinde, son bir yıl içinde en az 90 gün prim bildirimi şartıyla geçici iş göremezliğin üçüncü gününden itibaren ödenek verilir. Ödenek, yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayakta tedavide üçte ikisi oranındadır.

Analık (m. 15-18): Kadın sigortalının veya sigortalı olmayan eşinin gebeliği ve doğumu hâlinde sağlanan haklardır. Doğum öncesi ve sonrası çalışılmayan süreler için geçici iş göremezlik ödeneği ile emzirme ödeneği bu kapsamdadır. Bu haklar Doğum Parası Ne Kadar? Doğum Yardımı, Emzirme Ödeneği ve Analık Ödeneği yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Uzun vadeli sigorta kolları

Malullük (m. 25-27): Çalışma gücünün en az yüzde 60’ını kaybeden sigortalı, en az 10 yıl sigortalılık ve 1800 gün prim şartıyla malullük aylığı alabilir. Başkasının sürekli bakımına muhtaç olanlarda sigortalılık süresi aranmaz. Şartlar Malulen Emeklilik Şartları: Yüzde 60 Kayıp, 10 Yıl ve 1800 Gün yazımızda açıklanmıştır.

Yaşlılık (m. 28-31): 1 Ekim 2008 ve sonrasında ilk kez sigortalı olanlarda yaşlılık aylığı için kadınlarda 58, erkeklerde 60 yaş ve 7200 prim günü aranır. Yaş sınırı 2036 yılından itibaren kademeli olarak 65’e yükselecektir. 8 Eylül 1999 öncesi sigortalılar için ise yaş şartı 7438 sayılı Kanun ile kaldırılmıştır. Bu konu EYT Şartları: Emeklilikte Yaşa Takılanlar İçin Prim Günü, Sigortalılık Süresi ve Başvuru yazımızda incelenmiştir.

Ölüm (m. 32-37): Sigortalının ölümü hâlinde eşine, çocuklarına ve belirli şartlarla anne ve babasına ölüm aylığı bağlanır. Hak sahipleri ve oranlar Ölüm Aylığı (Dul ve Yetim Maaşı): Hak Sahipleri, Oranlar ve Kesilme Sebepleri yazımızda gösterilmiştir.

Genel sağlık sigortası

Kanun’un üçüncü kısmı, Türkiye’de yerleşik herkesi kapsayan genel sağlık sigortasını düzenler. Çalışanlar primlerini çalışma statülerine göre öder. Herhangi bir sosyal güvenlik kapsamında olmayan ve hane içi geliri asgari ücretin üçte birinin altında kalanların primi devlet tarafından karşılanır. Geliri bu tutarın üzerinde olan ve başka bir güvencesi bulunmayan kişiler ise gelir testi sonucuna göre kendi primlerini öder. Genel sağlık sigortalısının bakmakla yükümlü olduğu eş, çocuk ve belirli şartlarla anne ve babası da sağlık hizmetlerinden yararlanır.

İşverenin bildirim yükümlülükleri

4/a sigortalılığı, kişinin çalışmaya başlamasıyla kendiliğinden başlar. Ancak işveren, sigortalıyı çalışmaya başlatmadan önce işe giriş bildirgesini SGK’ya vermek zorundadır (m. 8). İnşaat, balıkçılık ve tarım işlerinde ilk defa çalışmaya başlayanlar için aynı gün içinde bildirim kabul edilir. İşten ayrılış bildirgesi ise ayrılış tarihinden itibaren on gün içinde verilir. Aylık prim ve hizmet belgesi, sigortalının çalıştığı gün sayısını ve kazancını gösterir.

Bu yükümlülüklere uyulmaması m. 102 uyarınca idari para cezası gerektirir. Bildirimi yapılmayan işçinin tespiti hâlinde işveren, her sigortalı için asgari ücret tutarında, denetimle tespit edilmesi hâlinde ise iki katı tutarında ceza öder. Ayrıntılar Sigortasız İşçi Çalıştırma Cezası: İşverenin Sorumluluğu ve İşçinin Hakları yazımızdadır.

Prim ve prime esas kazanç

Primler, sigortalının brüt ücreti ile ikramiye, prim ve benzeri ödemeler üzerinden hesaplanır (m. 80). Prime esas kazancın alt sınırı asgari ücret, üst sınırı ise asgari ücretin dokuz katıdır. 2026 yılında brüt asgari ücret 33.030 TL olduğundan alt sınır bu tutar, üst sınır ise 297.270 TL’dir. Uzun vadeli sigorta kolları primi 1 Ocak 2026’dan itibaren yüzde 21’dir; bunun yüzde 9’u sigortalı, yüzde 12’si işveren hissesidir (işveren hissesi 7566 sayılı Kanunla yüzde 11’den 12’ye çıkarılmıştır). Prime esas kazanç üst sınırının asgari ücretin 7,5 katından 9 katına yükseltilmesi de aynı Kanunla yapılmıştır. Genel sağlık sigortası primi yüzde 12,5’tir. Kısa vadeli sigorta kolları primi tamamen işveren tarafından ödenir. Şartları taşıyan işverenler m. 81/1-ı ve geçici m. 108 kapsamındaki prim indiriminden yararlanabilir; 2026’da bu indirim imalat sektöründeki işyerlerinde beş puan, diğer işyerlerinde iki puandır.

Hizmet tespiti ve geçmişe dönük haklar

Çalıştığı hâlde SGK’ya bildirilmeyen veya eksik bildirilen sigortalı, hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde iş mahkemesinde hizmet tespit davası açabilir (m. 86/9). Bu süre hak düşürücü niteliktedir. Ancak Kurum denetim elemanlarının tespiti veya Kuruma verilen belgelerle çalışmanın öğrenilmesi hâlinde süre şartı aranmayan durumlar da vardır. Hizmet tespit davasının şartları ve delilleri Hizmet Tespit Davası: Sigortasız Çalışma, Beş Yıllık Süre ve Deliller yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Kurum işlemlerine karşı başvuru yolları

SGK’nın aylık bağlama talebini reddetmesi, borç çıkarması veya sigortalılık süresini hatalı hesaplaması gibi işlemlere karşı önce Kuruma yazılı başvuru yapılır. Kurum altmış gün içinde cevap vermezse veya talebi reddederse, sigortalı iş mahkemesinde dava açabilir. Bu zorunluluk 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 4/1’de düzenlenmiştir; hizmet akdine tabi çalışma nedeniyle zorunlu sigortalılık süresinin tespiti talepleri bu şartın dışındadır. Yargıtay Kuruma başvuruyu tamamlanabilir dava şartı saydığından, başvurusuz açılan davada mahkeme önce kesin süre verir; eksiklik bu sürede giderilmezse dava usulden reddedilir.

İdari para cezalarına karşı ise ceza kararının tebliğinden itibaren on beş gün içinde Kuruma itiraz edilebilir. İtirazın reddi üzerine idari yargı yoluna başvurulur. İdari para cezasının itiraz edilmeden ve dava açılmadan tebliğden itibaren on beş gün içinde ödenmesi hâlinde cezanın dörtte üçü tahsil edilir.

Örnek olay

Mehmet Bey, 2021 yılından itibaren bir restoranda garson olarak çalışmaktadır. İşveren, Mehmet Bey’i ilk iki yıl boyunca SGK’ya bildirmemiş, 2023 yılından itibaren ise asgari ücret üzerinden ve ayda 15 gün olarak bildirmiştir. Mehmet Bey 2026 yılında hastalanıp hastaneye kaldırıldığında, son bir yıl içinde 90 günlük prim bildirimi bulunduğundan geçici iş göremezlik ödeneği almıştır. Ancak bildirilmeyen günler nedeniyle emeklilik hesabı bakımından eksik prim günü oluşmuştur.

Mehmet Bey, iş mahkemesinde işveren ve SGK aleyhine hizmet tespit davası açmıştır. Tanık beyanları, restoranın işyeri kayıtları ve banka hesap hareketleriyle tam süreli çalıştığı ispatlanmıştır. Mahkeme, 2021-2026 yılları arasındaki tüm çalışmalarının tam gün olarak tespitine karar vermiştir. Karar kesinleştikten sonra SGK, işveren hakkında eksik primleri ve idari para cezasını tahakkuk ettirmiştir.

Güncel Yargıtay kararları

Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında Yargıtay’ın görevli dairesi 10. Hukuk Dairesidir. Dairenin son yıllardaki kararları, özellikle Kuruma ön başvuru şartı ve hizmet tespiti davasındaki hak düşürücü süre konusunda uygulamaya yön vermektedir.

Bu kararda Daire, 7036 sayılı Kanun m. 4/1’deki başvuru şartını yeniden açıklamış ve başvuru eksikliğinde davanın hemen reddedilmeyeceğini, HMK m. 115/2 uyarınca davacıya kesin süre verilmesi gerektiğini belirtmiştir. Kurum altmış gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır ve Kuruma başvuruda geçen süre zamanaşımı ile hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz. Bu son kural, süresi dolmak üzere olan sigortalı bakımından önemli bir güvencedir.

Hizmet tespiti davasındaki beş yıllık süre, çalışması Kuruma hiç bildirilmeyen sigortalı için işler. İşe giriş bildirgesi, aylık prim ve hizmet belgesi gibi belgelerden biri verilmişse Kurum çalışmadan haberdar sayılır ve bu çalışma yönünden hak düşürücü süre uygulanmaz. Uygulamada en çok karşılaşılan durum, ayda 30 gün çalışan işçinin 15 gün gösterilmesidir; bu tür eksik gün bildirimlerinde süre sorunu çoğu kez doğmaz.

İşe girişi geç bildirilen işçi bakımından Daire, bildirimden önceki dönem ile sonraki dönem kesintisiz devam ediyorsa beş yıllık sürenin çalışmanın tamamen sona erdiği yılın sonundan başlayacağını kabul etmektedir. Somut olayda ise bildirim 2000 yılında sona erdiği hâlde dava 2020’de açıldığından talep süre aşımı nedeniyle reddedilmiştir.

2026’da yürürlüğe giren prim değişiklikleri

19 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7566 sayılı Kanun, 5510 sayılı Kanun’un prim hükümlerinde üç önemli değişiklik yapmıştır:

• Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası priminin işveren hissesi yüzde 11’den yüzde 12’ye çıkarılmış, toplam oran yüzde 21 olmuştur. Sigortalı hissesi yüzde 9 olarak kalmıştır.
• Prime esas kazanç üst sınırı asgari ücretin 7,5 katından 9 katına yükseltilmiştir. 2026’da aylık üst sınır 297.270 TL’dir.
• İmalat dışı sektörlerde uygulanan prim indirimi dört puandan iki puana düşürülmüş, imalat sektöründe beş puanlık indirim korunmuştur.

Üst sınırın yükselmesi, yüksek ücretli çalışanların daha fazla prim ödemesine, buna karşılık ileride daha yüksek aylık hesaplanmasına yol açar. İşverenin maliyeti de bu oranda artar.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• SGK işlemine karşı Kuruma başvurmadan doğrudan dava açılması. Mahkeme süre verse de yargılama uzar; aylık bağlama, borç ve hizmet birleştirme gibi taleplerde önce Kuruma yazılı başvuru yapılmalıdır.
• Sigortasız çalışmanın tespiti için beş yıllık sürenin işten ayrılma tarihinden başladığının düşünülmesi. Süre, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlar; çalışma birkaç yıla yayılmışsa en eski yıllar için süre daha önce dolar.
• Eksik gün bildiriminin ileride kendiliğinden düzeleceğinin düşünülmesi. Kurum eksik günleri re’sen tamamlamaz; sigortalı itiraz etmezse emeklilik hesabı bildirilen günler üzerinden yapılır.
• Şirket ortaklığı nedeniyle 4/b sigortalılığının başladığının fark edilmemesi. Limited şirket ortaklığı, kişi başka işte çalışmıyorsa Bağ-Kur prim borcu doğurur ve bu borç sonradan gecikme zammıyla birlikte istenir.
• İdari para cezasına karşı itiraz süresinin kaçırılması. Ceza tebliğden itibaren on beş gün içinde ödenmez veya Kuruma itiraz edilmezse kesinleşir.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

5510 sayılı Kanun kapsamındaki haklar, statüye ve ilk sigortalılık tarihine göre farklılık gösterir. Emeklilik, malullük veya ölüm aylığı başvurusundan önce e-Devlet hizmet dökümü incelenmeli, eksik veya hatalı bildirimler varsa süresi içinde düzeltilmeli ya da hizmet tespit davası açılmalıdır.

Mevzuat: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 1, 4, 8, 13-37, 53, 60, 80-82, 86, 102, geçici m. 95..

İlgili yazı: Akıllı İlaç Davası: SGK’nın Ödemediği Kanser İlacı

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.