5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, Türkiye’de sosyal güvenlik sisteminin temel kanunudur. Kanun 16 Haziran 2006 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmış, sigortalılık ve genel sağlık sigortasına ilişkin hükümlerinin önemli bölümü 1 Ekim 2008 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten önce işçiler 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’na, esnaf ve serbest çalışanlar 1479 sayılı Bağ-Kur Kanunu’na, memurlar ise 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu’na tabiydi. 5510 sayılı Kanun bu üç ayrı rejimi tek çatı altında toplamış ve Sosyal Güvenlik Kurumu’nu (SGK) tek yetkili kurum hâline getirmiştir. Önceki kanunlara tabi olarak sigortalı olanların kazanılmış hakları ise geçici maddelerle korunmuştur.
KISA CEVAP
- 5510 sayılı Kanun işçi, esnaf ve memur sigortalılığını tek sistemde birleştirmiştir.
- Sigortalılık üç gruba ayrılır: hizmet akdiyle çalışanlar (4/a), bağımsız çalışanlar (4/b) ve kamu görevlileri (4/c).
- Kısa vadeli sigorta kolları iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analıktır.
- Uzun vadeli sigorta kolları malullük, yaşlılık ve ölümdür.
- İşveren, işçiyi işe başlatmadan önce SGK’ya bildirmek zorundadır; aksi hâlde idari para cezası uygulanır.
- Kurum işlemlerine karşı önce SGK’ya başvurulur, sonra iş mahkemesinde dava açılır.
Kanun metni
5510 sayılı Kanun m. 1
Bu Kanunun amacı; sosyal sigortalar ve genel sağlık sigortası bakımından kişileri güvence altına almak; bu sigortalardan yararlanacak kişileri ve sağlanacak hakları, bu hakların kazanılma şartları ile kullanılma biçimlerini, gelir ve giderlerin karşılanma yöntemlerini, sigortalı ve genel sağlık sigortalısı ile sigortalı sayılanların kayıt ve tescil işlemlerini düzenlemektir.
Kanunun sistematiği

5510 sayılı Kanun altı kısımdan oluşur. İlk kısım amaç, kapsam ve tanımları; ikinci kısım sigortalılık ve sosyal sigorta hükümlerini; üçüncü kısım genel sağlık sigortasını; dördüncü kısım prim ve gelir hükümlerini; beşinci kısım ortak hükümleri ve idari para cezalarını; son kısım ise geçiş hükümlerini içerir. Uygulamada en çok başvurulan maddeler sigortalılık türlerini düzenleyen m. 4, bildirim yükümlülüklerini düzenleyen m. 8 ve 11, sigorta kollarına ilişkin m. 13-37, hizmet tespitine ilişkin m. 86 ve idari para cezalarını düzenleyen m. 102’dir.
Sigortalılık türleri: 4/a, 4/b, 4/c
Kanun’un 4. maddesi sigortalıları üç grupta toplar. Halk arasında hâlâ eski kurum adlarıyla anılsalar da hukuki karşılıkları şunlardır:
- 4/a (eski SSK): Hizmet akdiyle bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar. İşçilerin büyük çoğunluğu bu gruptadır. Prim işveren tarafından işçinin ücretinden kesilerek kendi payıyla birlikte ödenir.
- 4/b (eski Bağ-Kur): Hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar. Ticari kazanç veya serbest meslek kazancı nedeniyle vergi mükellefi olanlar, limited şirket ortakları, anonim şirketlerin yönetim kurulu üyesi olan ortakları ve tarımsal faaliyette bulunanlar bu gruptadır. Primi sigortalı kendisi öder.
- 4/c (eski Emekli Sandığı): Kamu idarelerinde kadro ve pozisyonlarda çalışanlar. Memurlar, hâkim ve savcılar ve askerî personel bu kapsamdadır.
Aynı anda birden fazla statüde çalışma hâlinde hangi statünün öncelikli olduğu m. 53’te düzenlenmiştir. Örneğin hem işçi olarak çalışan hem de şirket ortağı olan kişi kural olarak 4/a kapsamında sigortalı sayılır. Yaşlılık aylığı bağlanırken ise son yedi yıllık fiilî hizmette fazla çalışılan statü esas alınır.
Kısa vadeli sigorta kolları
Kısa vadeli sigorta kolları, sigortalının geçici gelir kaybını ve tedavi ihtiyacını karşılar.
İş kazası ve meslek hastalığı (m. 13-14): İşyerinde, işverenin görevlendirmesiyle işyeri dışında, işverence sağlanan taşıtla işe gidiş gelişte veya emziren kadın işçinin süt izni sırasında meydana gelen olaylar iş kazasıdır. Sigortalıya geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri ve tedavi giderleri sağlanır. Sigortalı ölürse hak sahiplerine ölüm geliri bağlanır. Bu sigorta kolu hakkında ayrıntılı bilgi “İş Kazası Tazminatı: Maddi ve Manevi Tazminat, Kusur Raporu ve Zamanaşımı” ve Meslek Hastalığı: SGK Tespiti, İş Göremezlik Geliri ve İşverenden Tazminat yazılarımızda yer almaktadır.
Hastalık (m. 15-17): Sigortalının iş kazası ve meslek hastalığı dışında hastalanması hâlinde, son bir yıl içinde en az 90 gün prim bildirimi şartıyla geçici iş göremezliğin üçüncü gününden itibaren ödenek verilir. Ödenek, yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayakta tedavide üçte ikisi oranındadır.
Analık (m. 15-18): Kadın sigortalının veya sigortalı olmayan eşinin gebeliği ve doğumu hâlinde sağlanan haklardır. Doğum öncesi ve sonrası çalışılmayan süreler için geçici iş göremezlik ödeneği ile emzirme ödeneği bu kapsamdadır. Bu haklar Doğum Parası Ne Kadar? Doğum Yardımı, Emzirme Ödeneği ve Analık Ödeneği yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
Uzun vadeli sigorta kolları
Malullük (m. 25-27): Çalışma gücünün en az yüzde 60’ını kaybeden sigortalı, en az 10 yıl sigortalılık ve 1800 gün prim şartıyla malullük aylığı alabilir. Başkasının sürekli bakımına muhtaç olanlarda sigortalılık süresi aranmaz. Şartlar Malulen Emeklilik Şartları: Yüzde 60 Kayıp, 10 Yıl ve 1800 Gün yazımızda açıklanmıştır.
Yaşlılık (m. 28-31): 1 Ekim 2008 ve sonrasında ilk kez sigortalı olanlarda yaşlılık aylığı için kadınlarda 58, erkeklerde 60 yaş ve 7200 prim günü aranır. Yaş sınırı 2036 yılından itibaren kademeli olarak 65’e yükselecektir. 8 Eylül 1999 öncesi sigortalılar için ise yaş şartı 7438 sayılı Kanun ile kaldırılmıştır. Bu konu EYT Şartları: Emeklilikte Yaşa Takılanlar İçin Prim Günü, Sigortalılık Süresi ve Başvuru yazımızda incelenmiştir.
Ölüm (m. 32-37): Sigortalının ölümü hâlinde eşine, çocuklarına ve belirli şartlarla anne ve babasına ölüm aylığı bağlanır. Hak sahipleri ve oranlar Ölüm Aylığı (Dul ve Yetim Maaşı): Hak Sahipleri, Oranlar ve Kesilme Sebepleri yazımızda gösterilmiştir.
Genel sağlık sigortası
Kanun’un üçüncü kısmı, Türkiye’de yerleşik herkesi kapsayan genel sağlık sigortasını düzenler. Çalışanlar primlerini çalışma statülerine göre öder. Herhangi bir sosyal güvenlik kapsamında olmayan ve hane içi geliri asgari ücretin üçte birinin altında kalanların primi devlet tarafından karşılanır. Geliri bu tutarın üzerinde olan ve başka bir güvencesi bulunmayan kişiler ise gelir testi sonucuna göre kendi primlerini öder. Genel sağlık sigortalısının bakmakla yükümlü olduğu eş, çocuk ve belirli şartlarla anne ve babası da sağlık hizmetlerinden yararlanır.
İşverenin bildirim yükümlülükleri
4/a sigortalılığı, kişinin çalışmaya başlamasıyla kendiliğinden başlar. Ancak işveren, sigortalıyı çalışmaya başlatmadan önce işe giriş bildirgesini SGK’ya vermek zorundadır (m. 8). İnşaat, balıkçılık ve tarım işlerinde ilk defa çalışmaya başlayanlar için aynı gün içinde bildirim kabul edilir. İşten ayrılış bildirgesi ise ayrılış tarihinden itibaren on gün içinde verilir. Aylık prim ve hizmet belgesi, sigortalının çalıştığı gün sayısını ve kazancını gösterir.
Bu yükümlülüklere uyulmaması m. 102 uyarınca idari para cezası gerektirir. Bildirimi yapılmayan işçinin tespiti hâlinde işveren, her sigortalı için asgari ücret tutarında, denetimle tespit edilmesi hâlinde ise iki katı tutarında ceza öder. Ayrıntılar Sigortasız İşçi Çalıştırma Cezası: İşverenin Sorumluluğu ve İşçinin Hakları yazımızdadır.
Prim ve prime esas kazanç
Primler, sigortalının brüt ücreti ile ikramiye, prim ve benzeri ödemeler üzerinden hesaplanır (m. 80). Prime esas kazancın alt sınırı asgari ücret, üst sınırı ise asgari ücretin dokuz katıdır. 2026 yılında brüt asgari ücret 33.030 TL olduğundan alt sınır bu tutar, üst sınır ise 297.270 TL’dir. Uzun vadeli sigorta kolları primi yüzde 20’dir ve bunun yüzde 9’u sigortalı, yüzde 11’i işveren hissesidir. Genel sağlık sigortası primi yüzde 12,5’tir. Kısa vadeli sigorta kolları primi tamamen işveren tarafından ödenir. İşverenler, kanunda öngörülen şartları taşımaları hâlinde beş puanlık prim indirimi gibi teşviklerden yararlanabilir.
Hizmet tespiti ve geçmişe dönük haklar
Çalıştığı hâlde SGK’ya bildirilmeyen veya eksik bildirilen sigortalı, hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde iş mahkemesinde hizmet tespit davası açabilir (m. 86/9). Bu süre hak düşürücü niteliktedir. Ancak Kurum denetim elemanlarının tespiti veya Kuruma verilen belgelerle çalışmanın öğrenilmesi hâlinde süre şartı aranmayan durumlar da vardır. Hizmet tespit davasının şartları ve delilleri Hizmet Tespit Davası: Sigortasız Çalışma, Beş Yıllık Süre ve Deliller yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmıştır.
Kurum işlemlerine karşı başvuru yolları
SGK’nın aylık bağlama talebini reddetmesi, borç çıkarması veya sigortalılık süresini hatalı hesaplaması gibi işlemlere karşı önce Kuruma yazılı başvuru yapılır. Kurum altmış gün içinde cevap vermezse veya talebi reddederse, sigortalı iş mahkemesinde dava açabilir. Kuruma başvurulmadan açılan dava, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilebilir.
İdari para cezalarına karşı ise ceza kararının tebliğinden itibaren on beş gün içinde Kuruma itiraz edilebilir. İtirazın reddi üzerine idari yargı yoluna başvurulur. İdari para cezasının itiraz edilmeden ve dava açılmadan tebliğden itibaren on beş gün içinde ödenmesi hâlinde cezanın dörtte üçü tahsil edilir.
Örnek olay
Mehmet Bey, 2021 yılından itibaren bir restoranda garson olarak çalışmaktadır. İşveren, Mehmet Bey’i ilk iki yıl boyunca SGK’ya bildirmemiş, 2023 yılından itibaren ise asgari ücret üzerinden ve ayda 15 gün olarak bildirmiştir. Mehmet Bey 2026 yılında hastalanıp hastaneye kaldırıldığında, son bir yıl içinde 90 günlük prim bildirimi bulunduğundan geçici iş göremezlik ödeneği almıştır. Ancak bildirilmeyen günler nedeniyle emeklilik hesabı bakımından eksik prim günü oluşmuştur.
Mehmet Bey, iş mahkemesinde işveren ve SGK aleyhine hizmet tespit davası açmıştır. Tanık beyanları, restoranın işyeri kayıtları ve banka hesap hareketleriyle tam süreli çalıştığı ispatlanmıştır. Mahkeme, 2021-2026 yılları arasındaki tüm çalışmalarının tam gün olarak tespitine karar vermiştir. Karar kesinleştikten sonra SGK, işveren hakkında eksik primleri ve idari para cezasını tahakkuk ettirmiştir.
Sıkça sorulan sorular
5510 sayılı Kanun’dan önce sigortalı olanlar hangi kanuna tabidir?
1 Ekim 2008 öncesi sigortalılar 5510 sayılı Kanun’a tabi olmakla birlikte, emeklilik şartları bakımından geçici maddelerle eski kanunların hükümlerinden yararlanır.
Şirket ortağı olan kişi hangi statüde sigortalıdır?
Limited şirket ortakları ile anonim şirketin yönetim kurulu üyesi ortakları 4/b kapsamında sigortalıdır. Aynı kişi başka bir işyerinde hizmet akdiyle çalışıyorsa 4/a sigortalılığı önceliklidir.
Sigortasız çalıştırılan işçi ne yapmalıdır?
SGK’ya, ALO 170 hattına veya CİMER’e şikâyette bulunabilir ve beş yıllık süre içinde hizmet tespit davası açabilir. İşçi ayrıca sigortasız çalıştırılmayı haklı fesih sebebi olarak ileri sürebilir.
Genel sağlık sigortası primi ödenmezse ne olur?
Gelir testine göre prim ödemekle yükümlü olan kişinin prim borcu bulunması hâlinde sağlık hizmetlerinden yararlanması kısıtlanabilir. Borç gecikme cezası ve zammıyla birlikte tahsil edilir.
Sonraki adım
5510 sayılı Kanun kapsamındaki haklar, statüye ve ilk sigortalılık tarihine göre farklılık gösterir. Emeklilik, malullük veya ölüm aylığı başvurusundan önce e-Devlet hizmet dökümü incelenmeli, eksik veya hatalı bildirimler varsa süresi içinde düzeltilmeli ya da hizmet tespit davası açılmalıdır.
Mevzuat: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 1, 4, 8, 13-37, 53, 60, 80-82, 86, 102, geçici m. 95..
Bu yazı, 24 Ekim 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.
