Meslek Hastalığı: SGK Tespiti, İş Göremezlik Geliri ve İşverenden Tazminat

Yıllarca gürültülü bir fabrikada çalışan işçinin işitmesi azalır, kot kumlama atölyesinde çalışan gencin akciğerleri silikozisle sertleşir, maden ocağında çalışan işçide tozdan kaynaklanan solunum yolu hastalığı ortaya çıkar. Bu hastalıklar bir anda değil, işin kendisinden ve çalışma koşullarından ötürü yavaş yavaş gelişir. İş kazasından farkı da budur. Meslek hastalığı tespit edilen işçi iki ayrı yoldan hak kazanır: Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan (SGK) ödenek ve gelir, işverenden ise maddi ve manevi tazminat. İki yol da hastalığın usulüne uygun biçimde tespit edilmesine bağlıdır.

Kanun metni

Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre sigortalının çalıştığı işten dolayı meslek hastalığına tutulduğunun, Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmet sunucuları tarafından usulüne uygun olarak düzenlenen sağlık kurulu raporu ve dayanağı tıbbi belgelerin, gerekli görülen hâllerde ise işyerindeki çalışma şartlarını ve bunlara bağlı tıbbi sonuçları ortaya koyan denetim raporlarının incelenmesi sonucunda Kurum Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur.

Meslek hastalığının unsurları

Bir hastalığın meslek hastalığı sayılması için şu unsurlar birlikte aranır:

Sigortalılık. Hastalığa yakalanan kişinin 5510 sayılı Kanun kapsamında sigortalı olması gerekir. Sigortasız çalıştırılan işçi önce hizmet tespiti yoluyla sigortalılığını kanıtlamalıdır. Bu konuda Hizmet Tespit Davası: Sigortasız Çalışma, Beş Yıllık Süre ve Deliller yazımıza bakılabilir.

İşin niteliği veya yürütüm şartları. Hastalık, yapılan işin kendisinden (örneğin kurşunla çalışmak) ya da işin yürütüldüğü ortamdan (gürültü, toz, titreşim, kimyasal buhar) kaynaklanmalıdır. Tek bir olayla ortaya çıkan zarar iş kazasıdır; meslek hastalığında zarar tekrarlanan bir etkiyle, zamana yayılarak oluşur.

İlliyet bağı. Hastalık ile iş arasında uygun illiyet bağı bulunmalıdır. Gürültü sonucu işitme kaybında işyerindeki gürültü düzeyinin ölçülmesi, silikozis gibi toz hastalıklarında işyerindeki toz konsantrasyonunun ve işçinin maruziyet süresinin ortaya konulması bu nedenle önemlidir.

Yükümlülük süresi. Hastalık bazen işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkar. Bu durumda hastalığın meslek hastalığı sayılabilmesi için, işten fiilen ayrılma ile hastalığın ortaya çıkması arasındaki sürenin Kısa Vadeli Sigorta Kolları Uygulama Yönetmeliği’nin ekindeki listede o hastalık için belirlenen yükümlülük süresini aşmaması gerekir. Bu süre hastalığa göre değişir; silikozis gibi bazı toz hastalıklarında uzun, bazı zehirlenmelerde birkaç gündür. Yükümlülük süresi aşılmış olsa bile Kurum Sağlık Kurulu, hastalığın işten kaynaklandığını tıbbi verilerle kabul ederse hastalık meslek hastalığı sayılabilir.

Tespit süreci

Meslek hastalığı şüphesi olan işçi, öncelikle SGK’nın yetkilendirdiği bir hastaneye, tercihen meslek hastalıkları hastanesine veya meslek hastalıkları polikliniği bulunan bir hastaneye başvurur. Hastane sağlık kurulu raporu düzenler. Rapor ve dayanağı belgeler SGK’ya gönderilir; Kurum Sağlık Kurulu hastalığın meslek hastalığı olup olmadığını ve meslekte kazanma gücü kayıp oranını belirler.

İşverenin de bildirim yükümlülüğü vardır. İşveren, işçinin meslek hastalığına tutulduğunu öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde durumu SGK’ya bildirmek zorundadır. Bildirim yükümlülüğüne aykırılık, 5510 sayılı Kanun m. 102 uyarınca idari para cezasına bağlanmıştır.

Kurum Sağlık Kurulu kararına itiraz edilebilir. İtiraz sonucuna da katılmayan sigortalı, iş mahkemesinde meslek hastalığının tespiti ve sürekli iş göremezlik oranının belirlenmesi davası açar. Bu davada mahkeme çoğu zaman Adli Tıp Kurumu’ndan rapor alır. Raporlar arasında çelişki varsa Adli Tıp Kurumu ilgili üst kurulunun görüşüne başvurulur.

SGK’nın sağladığı haklar

Meslek hastalığı tespit edilen sigortalıya SGK şu ödemeleri yapar:

Geçici iş göremezlik ödeneği. Sigortalı tedavi sırasında çalışamadığı her gün için ödenek alır. Ödenek, yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayakta tedavide üçte ikisidir. Meslek hastalığında bu ödenek için prim ödeme gün sayısı şartı aranmaz.

Sürekli iş göremezlik geliri. Kurum Sağlık Kurulu tarafından meslekte kazanma gücünün en az yüzde 10 azaldığı tespit edilen sigortalıya sürekli iş göremezlik geliri bağlanır. Tam iş göremezlik hâlinde gelir, sigortalının aylık kazancının yüzde 70’idir; kısmi iş göremezlikte bu tutar kayıp oranına göre hesaplanır.

Ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir. Meslek hastalığı sonucu ölen sigortalının eşine, çocuklarına ve belirli şartlarla ana ve babasına ölüm geliri bağlanır.

Sağlık hizmetleri. Tedavi giderleri, protez ve ortez gibi yardımcı araçlar genel sağlık sigortası kapsamında karşılanır.

İşverene karşı tazminat davası

SGK’nın ödediği gelir, işçinin zararının tamamını karşılamaz. İşveren, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 417 ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu uyarınca işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak ve araç gereçleri noksansız bulundurmakla yükümlüdür. Gürültü ölçümü yapılmayan, kulaklık veya maske verilmeyen, havalandırma sistemi kurulmayan ya da periyodik sağlık muayenesi yaptırılmayan bir işyerinde ortaya çıkan meslek hastalığından işveren sorumludur.

TBK m. 417/3, işverenin bu yükümlülüklere aykırı davranışı nedeniyle işçinin vücut bütünlüğünün zedelenmesinden doğan zararların tazmininin sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabi olduğunu belirtir. Bunun pratik sonucu ispat yükündedir. Sözleşmeye aykırılıkta borçlu, kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m. 112). Dolayısıyla işçi, hastalığı ve hastalığın işten kaynaklandığını kanıtlar; gerekli önlemlerin tamamını aldığını kanıtlamak ise işverene düşer. İşçinin koruyucu donanımı kullanmamak gibi kendi kusuru varsa bu kusur tazminattan indirim sebebidir, ancak işverenin donanımın kullanılmasını denetleme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

İşçinin isteyebileceği tazminat kalemleri şunlardır:

• Maddi tazminat. Kazanma gücü kaybından doğan zarar aktüerya hesabıyla belirlenir. Hesapta işçinin ücreti, yaşı, kalan çalışma süresi, sürekli iş göremezlik oranı ve tarafların kusur oranları esas alınır. SGK’nın bağladığı gelirin peşin sermaye değeri tazminattan düşülür.
• Manevi tazminat. Hastalığın yarattığı acı ve yaşam kalitesindeki düşüş için hâkim hakkaniyete göre bir tutar belirler.
• Tedavi giderleri. SGK’nın karşılamadığı tedavi ve bakım giderleri istenebilir.
• Destekten yoksun kalma tazminatı. İşçi hastalık sonucu ölmüşse, onun desteğinden yoksun kalan yakınları tazminat isteyebilir.

Davada kusur oranı bilirkişi raporuyla belirlenir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, demir çelik fabrikasında yaklaşık yirmi dört yıl çalışan ve gürültüye bağlı işitme kaybı meslek hastalığı tespit edilen işçinin açtığı davada, işverenin yüzde 80 kusurlu kabul edilerek maddi ve manevi tazminata hükmedilmesini onamıştır (Yargıtay 10. HD, 16.04.2026, E. 2026/3256, K. 2026/4948).

SGK da işverene karşı rücu davası açabilir. 5510 sayılı Kanun m. 21 uyarınca meslek hastalığı işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumun yaptığı ve yapacağı ödemeler işverene ödettirilir.

İşçinin iş sözleşmesini feshi

Meslek hastalığı, işçiye iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme imkânı da verir. 4857 sayılı İş Kanunu (İş K.) m. 24/I-a uyarınca iş sözleşmesinin konusu olan işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olması, işçiye bildirim süresini beklemeden sözleşmeyi feshetme hakkı verir. Bu durumda işçi kıdem tazminatını alır. Fesih bildiriminde sebebin açıkça yazılması ve sağlık kurulu raporunun eklenmesi uygun olur. Konu İstifa Eden İşçinin Hakları: Kıdem, İhbar ve Haklı Nedenle Ayrılma yazımızda ayrıca ele alınmıştır.

Arabuluculuk, görevli mahkeme ve zamanaşımı

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3 uyarınca iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat talepleri ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları için arabulucuya başvurma şartı aranmaz. Dava doğrudan iş mahkemesinde açılır. Arabuluculuk kapsamındaki diğer uyuşmazlıklar için İş Hukukunda Zorunlu Arabuluculuk: Başvuru, Süreler ve Tutanak yazımıza bakılabilir.

Tazminat davasında zamanaşımı TBK m. 146 uyarınca 10 yıldır. Meslek hastalığında zarar zamanla ortaya çıktığından zamanaşımı, kural olarak sigortalının meslek hastalığına tutulduğunun ve sürekli iş göremezlik oranının kesin olarak tespit edildiği tarihten başlatılır. Oran sonradan artarsa, artan kısım için zamanaşımının başlangıcı ayrıca değerlendirilir.

Sık yapılan hatalar

• Hastalığı sıradan bir rahatsızlık gibi aile hekiminde tedavi ettirip meslek hastalığı başvurusu yapmamak. Tespit olmadan ne SGK geliri ne de işverenden tazminat istenebilir.
• İşten ayrıldıktan sonra yıllarca beklemek. Yükümlülük süresi aşılırsa hastalığın işten kaynaklandığını kanıtlamak zorlaşır.
• İşe giriş ve periyodik muayene kayıtlarını, gürültü ve toz ölçüm raporlarını istememek. Bu belgeler illiyet bağının en güçlü delilleridir.
• SGK geliri bağlandığında işverenden tazminat istenemeyeceğini düşünmek. Gelir yalnızca zararın bir kısmını karşılar; aşan kısım işverenden istenir.
• Tazminat davasından önce arabulucuya gidip zaman kaybetmek. Bu davalarda arabuluculuk şartı yoktur.

Güncel Yargıtay kararları

Yükümlülük süresi aşılmışsa

İşten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan hastalıklarda yükümlülük süresi çoğu zaman en kritik tartışmadır. Süre aşılmış olsa bile hak kaybı kesin değildir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 5510 sayılı Kanun m. 14’teki kuralı şöyle aktarmaktadır:

Bu nedenle süresi geçmiş görünen dosyalarda iki belge önem kazanır: hastalığı klinik ve laboratuvar bulgularıyla gösteren sağlık kurulu raporu ve işyerindeki etkeni (gürültü, toz, kimyasal) ortaya koyan inceleme ya da ölçüm raporu.

Sağlık kurulları ve itiraz zinciri

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2025/201, K. 2025/11010, T. 01.07.2025 sayılı kararında süreci şöyle özetlemiştir: Kurum Sağlık Kurulu, hastalığın Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespiti İşlemleri Yönetmeliği’nde yer alıp almadığına ve işten ayrıldıktan sonra çıkan hastalıklarda yükümlülük süresinin geçip geçmediğine bakar. Sigortalı ya da işveren bu karara itiraz ederse aynı inceleme Yüksek Sağlık Kurulunca yapılır. Aynı dosya, işverenin de hastalığın meslek hastalığı olmadığının tespiti için dava açabildiğini göstermektedir.

Eski tarihli maruziyetlerde kusur hesabı

Uzun yıllar önce işten ayrılan sigortalılarda kusur ve maluliyet değerlendirmesi ayrı bir yöntem gerektirir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2025/7250, K. 2025/17049, T. 10.12.2025 sayılı kararında aktarılan bozma ilamında, hastalık için yükümlülük süresinin on yıl olduğu belirtilmiş; Yüksek Sağlık Kurulu kararının getirtilmesi, sigortalının işyerinden ayrıldığı tarihteki sürekli iş göremezlik derecesinin belirlenmesi ve işverenin kusur oranının “32 yıl formülü” olarak adlandırılan yöntemle saptanması istenmiştir.

Dava öncesi kontrol listesi

• Hastalığın Yönetmelik listesindeki karşılığı ve o hastalık için öngörülen yükümlülük süresi belirlenmelidir.
• İşten fiilen ayrılma tarihi ile hastalığın tıbben ortaya çıktığı tarih arasındaki süre hesaplanmalıdır.
• Süre aşılmışsa Yüksek Sağlık Kurulu onayı için başvuru yapılıp yapılmadığı kontrol edilmelidir.
• Birden fazla işyerinde maruziyet varsa her işyerindeki çalışma süresi ve ölçüm raporları ayrı ayrı toplanmalıdır.
• İşverenin hastalığın meslek hastalığı olmadığının tespiti için dava açma ihtimaline karşı tıbbi kayıtlar eksiksiz saklanmalıdır.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Meslek hastalığından şüphelenen işçi, önce SGK’nın yetkilendirdiği bir hastanede sağlık kurulu raporu almalı ve Kurum Sağlık Kurulu kararını beklemelidir. Karar çıktıktan sonra işyerindeki ölçüm raporları, işe giriş ve periyodik muayene kayıtları ile tanık bilgileri toplanmalı ve tespit tarihinden itibaren 10 yıl dolmadan iş mahkemesinde tazminat davası açılmalıdır.

Mevzuat: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.