Av. Emrah Karatay
Boşanma kararında velayetin anne veya babaya verilmesi kesin ve değişmez bir durum değildir. Velayet kararı, kararın verildiği tarihteki koşullara göre çocuğun üstün yararı gözetilerek kurulur. Bu koşullar sonradan değişir ve çocuğun yararı velayetin diğer ebeveyne geçmesini gerektirirse, velayet hakkına sahip olmayan anne veya baba aile mahkemesinde velayetin değiştirilmesi davası açabilir.
Bu sayfada velayetin değiştirilmesi dava dilekçesinin kanuni dayanakları, mahkemenin araştırdığı hususlar, geçici tedbir talebi ve bir dilekçe örneği yer almaktadır. Velayet kavramı ve velayetin değiştirilmesi sebepleri “Velayet Davası ve Velayetin Değiştirilmesi” yazımızda, tarafların anlaşarak velayeti değiştirmesi ise “Anlaşmalı Velayet Değişikliği” yazımızda anlatılmıştır.
KISA CEVAP
- Velayetin değiştirilmesi TMK m. 183, 324/3, 348 ve 349’a dayanır; ölçüt her zaman çocuğun üstün yararıdır.
- Velayet sahibi ebeveynin kişisel ilişki kararına uymaması, 7343 sayılı Kanunla açıkça velayet değişikliği sebebi hâline getirilmiştir.
- Görevli mahkeme aile mahkemesidir; dava basit yargılama usulüne tabidir ve arabuluculuk şartı yoktur.
- Mahkeme pedagog veya sosyal çalışmacıdan sosyal inceleme raporu alır ve idrak çağındaki çocuğu dinler.
- Çocuğun acil tehlike içinde olduğu durumlarda geçici velayet tedbiri istenebilir.
- Velayet değişirse, yeni durumda iştirak nafakası da aynı dilekçede talep edilmelidir.
Kanun metni
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 183 ve m. 324/3
“Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.” (m. 183) “Velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir.” (m. 324/3)
Dava açmadan önce
Değişen koşulların belirlenmesi
Velayetin değiştirilmesi için boşanma kararından sonra yeni bir olgunun ortaya çıkması gerekir. Boşanma davasında ileri sürülmüş ve mahkemece değerlendirilmiş olgular tek başına yeni bir dava sebebi oluşturmaz. Uygulamada en sık rastlanan sebepler şunlardır:
- Velayet sahibi ebeveynin çocuğun bakım, eğitim ve sağlığıyla gereği gibi ilgilenmemesi, çocuğun okula düzenli gitmemesi veya sağlık kontrollerinin aksatılması.
- Velayet sahibinin çocuğu sürekli olarak büyükanne, büyükbaba veya başka bir yakının yanında bırakması.
- Çocuğun diğer ebeveynle kişisel ilişkisinin engellenmesi, teslim günlerinde çocuğun gösterilmemesi veya çocuğun diğer ebeveyne karşı yönlendirilmesi.
- Velayet sahibinin yeniden evlenmesi ve yeni eşin çocuğa karşı olumsuz tutum sergilemesi; yeniden evlenme tek başına yeterli değildir (TMK m. 349).
- Velayet sahibinin başka bir şehre veya ülkeye taşınması ve bunun çocuğun okul, sosyal çevre ve diğer ebeveynle ilişkisini ağır biçimde etkilemesi.
- Velayet sahibinin alkol veya madde bağımlılığı, şiddet eğilimi ya da çocuğun ahlaki gelişimini tehlikeye sokan yaşam tarzı.
- Çocuğun kendi isteğini açıkça ve tutarlı biçimde ortaya koyması.
Delillerin toplanması
Okul devamsızlık kayıtları, öğretmen ve rehberlik servisi görüşleri, sağlık kayıtları, kişisel ilişki tutanakları, Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğünce tutulan teslim tutanakları, mesaj kayıtları ve varsa ceza soruşturması belgeleri dilekçeye eklenmelidir. Kişisel ilişkinin engellendiği iddiasında, her bir teslim gününde ne olduğunu gösteren tutanakların tarih sırasıyla sunulması iddianın inandırıcılığını artırır.
Çocuğun görüşü
Mahkeme, idrak çağındaki çocuğu uzman eşliğinde dinler. Yargıtay, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m. 12 ve Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi uyarınca idrak çağındaki çocuğun dinlenmemesini bozma sebebi saymaktadır. Uygulamada sekiz yaş ve üzerindeki çocukların dinlenmesi esas alınmaktadır. Çocuğun görüşü önemli olmakla birlikte tek başına belirleyici değildir; mahkeme çocuğun yönlendirilip yönlendirilmediğini de değerlendirir.
Görevli ve yetkili mahkeme
Velayete ilişkin davalar aile mahkemesinde görülür. HMK m. 382’de velayetin eşlerden birinden alınarak diğerine verilmesi çekişmesiz yargı işleri arasında sayılmış olsa da uygulamada bu dava, diğer ebeveyn davalı gösterilerek çekişmeli olarak yürütülmektedir. Yetki konusunda Yargıtay, çocuğun yerleşim yeri mahkemesini veya davalının yerleşim yeri mahkemesini yetkili kabul etmektedir. Dava basit yargılama usulüne tabidir (HMK m. 316/1-ç).
Geçici velayet tedbiri
Çocuğun fiziksel veya ruhsal bütünlüğünün acil tehlike altında olduğu hâllerde, dava sonuna kadar velayetin geçici olarak davacıya verilmesi veya çocuğun geçici olarak davacının yanında kalması istenebilir. Bu talep somut belgelerle desteklenmelidir. Mahkeme, çocuğun mevcut düzeninin bozulmasının da bir zarar olduğunu gözeterek ancak ciddi bir tehlike varsa geçici tedbire karar verir. Şiddet içeren durumlarda 6284 sayılı Kanun kapsamında koruyucu tedbir istenmesi de mümkündür.
Velayetin değiştirilmesi dava dilekçesi örneği
… AİLE MAHKEMESİ BAŞKANLIĞINA
DAVACI: Ad Soyad, T.C. Kimlik No, adres
VEKİLİ: Av. Ad Soyad, adres (varsa)
DAVALI: Ad Soyad, T.C. Kimlik No, adres
DAVA: Velayetin değiştirilmesi, geçici velayet tedbiri ve iştirak nafakası istemidir.
AÇIKLAMALAR
1. Davacı ile davalı, … Aile Mahkemesinin …/…/… tarihli ve … Esas, … Karar sayılı ilamıyla boşanmış; karar …/…/… tarihinde kesinleşmiştir. Anılan kararla müşterek çocuk … (…/…/… doğumlu) üzerindeki velayet davalıya bırakılmış, davacı ile çocuk arasında kişisel ilişki tesis edilmiştir.
2. Boşanmadan sonra davalı, çocuğu …/…/… tarihinden itibaren sürekli olarak … ilinde yaşayan annesinin/babasının yanında bırakmış, kendisi … ilinde çalışmaya başlamıştır. Çocuk fiilen velayet sahibinin yanında yaşamamaktadır.
3. Çocuğun okul kayıtlarından anlaşılacağı üzere … eğitim döneminde … gün devamsızlık yapmış, ders başarısı belirgin biçimde düşmüştür. Okul rehberlik servisinin …/…/… tarihli görüşü dilekçe ekinde sunulmuştur.
4. Davalı, mahkeme kararıyla düzenlenen kişisel ilişkinin gereklerini yerine getirmemektedir. …/…/…, …/…/… ve …/…/… tarihlerinde çocuk davacıya teslim edilmemiş; bu durum Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğünce tutulan tutanaklarla sabittir. TMK m. 324/3 ve 182/2 uyarınca bu durum, kararda taraflara ihtar edilen velayet değişikliği sebebidir.
5. Davacının düzenli işi, çocuğun kalabileceği uygun konutu ve çocuğun eğitimine destek olabilecek aile çevresi bulunmaktadır. Çocuğun üstün yararı velayetin davacıya verilmesini gerektirmektedir.
6. Çocuk idrak çağındadır; mahkemece uzman eşliğinde dinlenmesi ve görüşünün alınması talep edilmektedir.
7. Velayet davacıya verildiğinde davalının çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılması gerektiğinden, TMK m. 182 ve 327-330 uyarınca aylık … TL iştirak nafakası talep edilmektedir.
HUKUKİ NEDENLER: 4721 sayılı TMK m. 182, 183, 324, 327-331, 336-349; 4787 sayılı Kanun; 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu; HMK m. 316, 389 vd.; Çocuk Haklarına Dair Sözleşme; ilgili mevzuat.
DELİLLER: … Aile Mahkemesinin … Esas sayılı dosyası, nüfus kayıtları, okul ve devamsızlık kayıtları, rehberlik servisi görüşü, sağlık kayıtları, kişisel ilişki teslim tutanakları, mesaj kayıtları, sosyal inceleme raporu, çocuğun uzman eşliğinde dinlenmesi, tarafların sosyal ve ekonomik durum araştırması, tanık ve her türlü yasal delil.
SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda açıklanan nedenlerle;
1. Dava sonuna kadar çocuğun velayetinin geçici olarak davacıya verilmesine (veya çocuğun geçici olarak davacının yanında kalmasına),
2. Müşterek çocuk … üzerindeki velayetin davalıdan alınarak davacıya verilmesine,
3. Davalı ile çocuk arasında çocuğun üstün yararına uygun kişisel ilişki kurulmasına,
4. Davalının çocuk için aylık … TL iştirak nafakası ödemesine ve bu nafakanın her yıl ÜFE oranında artırılmasına,
5. Yargılama giderleri ve vekâlet ücretinin davalıya yükletilmesine
karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederim.
Tarih
Davacı (veya Vekili) Ad Soyad, imza
EKLER: Kesinleşme şerhli boşanma ilamı, nüfus kayıt örneği, okul belgeleri, teslim tutanakları, mesaj çıktıları, tanık listesi, vekâletname (varsa).
Bu örnek, dilekçenin yapısını göstermek amacıyla hazırlanmıştır. Olgular, tarihler ve talepler somut dosyaya göre düzenlenmelidir.
Dilekçe yazılırken dikkat edilecek noktalar
Diğer ebeveynin kusuru değil, çocuğun yararı
Velayet davası, boşanmadaki kusur tartışmasının devamı değildir. Dilekçede davalının kişisel kusurları ancak çocuğa etkisi gösterildiği ölçüde anlatılmalıdır. Mahkeme, “çocuğun hangi ebeveynin yanında daha sağlıklı gelişeceği” sorusuna cevap arar.
Somut ve belgeli anlatım
Okul kayıtları, teslim tutanakları ve sağlık belgeleri gibi resmî kayıtlar, tanık beyanlarından daha güçlü delillerdir. Her iddianın yanına dayandığı delil yazılmalıdır.
İştirak nafakası ve kişisel ilişki
Velayet davası kabul edildiğinde yeni durumda iştirak nafakası ve davalı ile çocuk arasındaki kişisel ilişki de yeniden düzenlenir. Bu talepler dilekçede yer almazsa ayrı dava açmak gerekebilir. Davacının daha önce ödediği iştirak nafakasının kaldırılması da talep edilmelidir.
Davadan sonra
Mahkeme dilekçeyi davalıya tebliğ eder, ardından sosyal inceleme raporu için uzman görevlendirir. Uzman tarafların evlerini ziyaret eder ve çocukla görüşür. Rapora karşı iki hafta içinde itiraz edilebilir. Karar istinaf ve temyiz yoluna tabidir. Velayetin değiştirilmesine karar verilmesi hâlinde çocuğun teslimi, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m. 41/A ve devamı uyarınca Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü aracılığıyla yapılır.
Sık yapılan hatalar
- Boşanma davasında değerlendirilmiş olguları yeni sebep gibi sunmak.
- Yeniden evlenmeyi tek başına velayet değişikliği sebebi saymak.
- Çocuğun dinlenmesini ve sosyal inceleme raporunu talep etmemek.
- İştirak nafakası ve kişisel ilişki taleplerini unutmak.
- Çocuğu diğer ebeveyne karşı yönlendirmek; bu durum mahkemece aleyhe değerlendirilir.
Sıkça sorulan sorular
Çocuk babasının veya annesinin yanında kalmak isterse velayet değişir mi?
Çocuğun görüşü önemli bir ölçüttür; özellikle ergenlik çağındaki çocukların tutarlı ve özgür iradesine dayanan istekleri mahkemelerce dikkate alınır. Ancak karar, çocuğun üstün yararına göre verilir.
Velayet değişikliği davası ne kadar sürer?
Sosyal inceleme raporu ve tanık dinlenmesi nedeniyle ilk derece aşaması genellikle altı ay ile bir yıl arasında sonuçlanır.
Ortak velayet istenebilir mi?
Yargıtay, tarafların anlaşması ve çocuğun yararına uygun olması hâlinde ortak velayete karar verilebileceğini kabul etmektedir. Ayrıntılar “Ortak Velayet” yazımızdadır.
Velayet değişikliği davasında yargılama giderleri kime yükletilir?
Dava kabul edilirse yargılama giderleri ve vekâlet ücreti kural olarak davalıya yükletilir. Ancak velayet davalarında amaç çocuğun yararını korumak olduğundan, mahkeme somut olayın koşullarına göre giderlerin taraflar arasında paylaştırılmasına da karar verebilir.
Dava sırasında çocuk davacının yanına geçerse ne olur?
Mahkeme fiilî durumu da değerlendirir; ancak çocuğun izinsiz alıkonulması davacının aleyhine sonuç doğurabilir ve 5395 sayılı Kanun kapsamında yaptırım konusu olabilir. Bu nedenle değişiklik mahkeme kararıyla sağlanmalıdır.
Sonraki adım
Değişen koşulları gösteren okul, sağlık ve teslim kayıtları toplanmalı, dilekçe yukarıdaki örneğe göre hazırlanarak aile mahkemesinde dava açılmalıdır. Acil bir tehlike varsa dilekçede geçici velayet tedbiri ayrıca ve gerekçeli olarak istenmelidir.
Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 182, 183, 324, 327-331, 348, 349; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 316, 382; 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m. 41/A vd.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.