Sosyal İnceleme Raporu (SİR): Velayet Davasında Uzman İncelemesi Nasıl Yapılır?

Boşanma ve velayet davalarında hâkimin en çok başvurduğu araçlardan biri sosyal inceleme raporudur. Uygulamada kısaca SİR olarak anılan bu rapor, aile mahkemesinde görevli psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacı tarafından hazırlanır. Raporda ebeveynlerin yaşam koşulları, çocukla ilişkileri, çocuğun gelişim durumu ve görüşleri değerlendirilir. 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 5, aile mahkemelerinin taraflar arasındaki uyuşmazlık nedenleri hakkında araştırma ve inceleme yapmak üzere bu uzmanlardan yararlanacağını düzenler. Rapor hâkimi bağlamaz; ancak velayet kararlarının büyük bölümünde belirleyici rol oynar.

Velayetin hangi ölçütlere göre belirlendiği ve değiştirildiği “Velayet Davası ve Velayetin Değiştirilmesi“, kişisel ilişki düzeni ise “Çocukla Kişisel İlişki Kurulması” yazılarımızda anlatılmıştır. Bu yazı, inceleme sürecinin kendisine odaklanır.

Kanun metni

Sosyal inceleme raporu ne zaman alınır?

Sosyal inceleme raporu en çok şu davalarda istenir:

• Çekişmeli boşanma davalarında ortak çocuğun velayeti konusunda anlaşmazlık bulunması,
• Velayetin değiştirilmesi davaları,
• Kişisel ilişkinin kurulması, genişletilmesi veya kısıtlanması talepleri,
• Velayetin kaldırılması ve çocuğun korunmasına ilişkin önlemler,
• Uluslararası çocuk kaçırma ve çocuğun iadesi davaları,
• Evlat edinme ve koruyucu aile işlemleri.

Anlaşmalı boşanmada velayet konusunda taraflar uzlaşmışsa rapor alınması zorunlu değildir; hâkim protokolü çocuğun yararına uygun bulursa doğrudan onaylayabilir. Çekişmeli davalarda ise Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, velayet konusunda uzman raporu alınmadan ve tarafların sosyal ve ekonomik durumu araştırılmadan karar verilmesini eksik inceleme saymaktadır. Raporun güncel olması da önemlidir; yıllar önce alınmış bir rapora dayanılarak verilen karar, çocuğun değişen durumunu yansıtmadığı gerekçesiyle eleştirilmektedir.

İnceleme nasıl yapılır?

Görevlendirme

Hâkim, ön inceleme veya tahkikat aşamasında ara kararla dosyayı adliyedeki uzmana gönderir. Ara kararda incelemenin konusu belirtilir: örneğin “ortak çocuğun velayetinin hangi tarafa verilmesinin çocuğun üstün yararına uygun olacağı”, “kişisel ilişkinin süresi ve biçimi” veya “çocuğun görüşünün alınması”. Uzmanın bulunmaması hâlinde başka kamu kurumlarında çalışan uzmanlardan yararlanılabilir (4787 s. K. m. 5/2).

Ebeveynlerle görüşme

Uzman, her ebeveynle ayrı ayrı görüşür. Görüşmelerde ebeveynin çalışma düzeni, gelir durumu, konut koşulları, sağlık durumu, çocukla günlük ilişkisi, çocuğun bakımını kimin üstlendiği, okul ve sağlık takibini kimin yaptığı, diğer ebeveynle ilişkisi ve kişisel ilişkiye bakışı sorulur. Uzman, ebeveynin diğer ebeveyni çocuğa kötüleme eğiliminde olup olmadığını da gözlemler. Diğer ebeveynle çocuk arasındaki bağı koruyan tutum, rapora olumlu yansır.

Ev ziyareti

Uzman, ebeveynlerin yaşadığı konutu ziyaret ederek çocuğa ayrılan alanı, temizlik ve düzeni, güvenlik koşullarını ve evde yaşayan diğer kişileri görür. Ziyaret çoğu zaman önceden bildirilir; ancak habersiz ziyaret de yapılabilir. Ev ziyareti yapılamazsa uzman, ebeveynin beyanları ve fotoğraflarla yetinebilir; bu durum raporun güvenilirliğini azaltabilir.

Çocukla görüşme

Uzman, çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun yöntemlerle görüşür. Küçük çocuklarda oyun ve çizim gibi yöntemler kullanılır; daha büyük çocuklarla doğrudan konuşulur. Çocuğun görüşmeye ebeveyninin etkisinden uzak biçimde, tek başına katılması esastır.

Üçüncü kişilerden bilgi

Gerektiğinde çocuğun okulundan, öğretmeninden, rehberlik servisinden veya sağlık kuruluşundan bilgi alınabilir. Çocuğun devamsızlık durumu, akademik başarısı ve davranışlarındaki değişiklikler değerlendirmede dikkate alınır.

Çocuğun görüşü ve idrak çağı

Türkiye’nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarının Korunması Sözleşmesi m. 12, görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğun kendisini etkileyen her konuda görüşünü serbestçe ifade etme hakkını güvence altına alır. Avrupa Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Sözleşme de aynı yöndedir. Kanunda kesin bir yaş sınırı bulunmamakla birlikte Yargıtay uygulamasında idrak çağındaki çocuğun görüşünün alınması zorunlu kabul edilmekte ve uygulamada genellikle sekiz yaş civarı esas alınmaktadır. Daha küçük çocukların da olgunluk düzeyine göre dinlenmesi mümkündür.

Çocuğun görüşü önemlidir; ancak tek başına belirleyici değildir. Hâkim, çocuğun bir ebeveyn tarafından yönlendirilip yönlendirilmediğini, isteğinin gerçek yararıyla örtüşüp örtüşmediğini birlikte değerlendirir. Örneğin daha serbest bir ortam sunduğu için babasının yanında kalmak isteyen ergen çocuğun isteği, eğitim ve güvenlik koşulları bakımından sakıncalı görülürse kabul edilmeyebilir. Hâkim çocuğun isteğinden ayrılıyorsa bunun gerekçesini kararda göstermelidir.

Raporda hangi ölçütler değerlendirilir?

Uzmanlar ve hâkim “çocuğun üstün yararı” ilkesini esas alır. Bu ilke çerçevesinde değerlendirilen başlıca ölçütler şunlardır:

• Çocuğun yaşı ve bakım ihtiyacı; özellikle küçük yaştaki çocuklarda anne bakımının önemi uygulamada sıkça vurgulanır.
• Çocuğun bugüne kadar fiilen kimin bakımında olduğu ve alıştığı çevrenin korunması.
• Kardeşlerin birbirinden ayrılmaması.
• Ebeveynin çocuğa ayırabileceği zaman ve çalışma düzeni.
• Ebeveynin sağlık durumu, bağımlılık veya şiddet geçmişi.
• Ebeveynin diğer ebeveynle çocuk arasındaki ilişkiyi destekleme isteği.
• Konut ve okul düzeni.

Ekonomik güç tek başına belirleyici değildir. Daha yüksek gelirli ebeveyn, diğer ebeveynin nafaka yoluyla desteklenebileceği gerekçesiyle velayet bakımından otomatik bir üstünlük elde etmez.

Rapora itiraz

Rapor dosyaya geldikten sonra taraflara tebliğ edilir. Taraflar, raporun tebliğinden itibaren iki haftalık süre içinde rapordaki eksiklikleri, belirsizlikleri ve çelişkileri bildirebilir; bilirkişi raporuna itirazı düzenleyen HMK m. 281 uygulamada uzman raporları bakımından da kıyasen esas alınmaktadır. İtirazda şu hususlar ileri sürülebilir:

• Uzmanın yalnızca bir ebeveynle görüşüp diğerini dinlemeden rapor hazırlaması,
• Ev ziyareti yapılmadan veya yalnızca bir eve gidilerek sonuca ulaşılması,
• Çocuğun ebeveyn yanında görüşmeye alınması ve yönlendirilmiş olması,
• Rapordaki tespitlerle sonucun çelişmesi,
• Raporun güncelliğini yitirmiş olması,
• Uzmanın tarafsızlığını zedeleyen bir durum bulunması.

İtiraz haklı görülürse hâkim aynı uzmandan ek rapor ister veya başka bir uzmana yeni inceleme yaptırır. Gerektiğinde üniversite hastanesi veya adli tıp kurumundan çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi de istenebilir. Taraflar ayrıca uzman görüşü (özel olarak alınan bilimsel mütalaa) sunabilir; hâkim bunu da serbestçe değerlendirir.

Dava sırasında geçici velayet ve rapor

Boşanma davası açıldığında hâkim, TMK m. 169 uyarınca çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır. Dava sürerken çocuğun hangi ebeveynin yanında kalacağı ve diğer ebeveynle nasıl görüşeceği bu geçici önlemlerle belirlenir. Geçici önlem kararı verilirken her zaman sosyal inceleme raporu beklenmez; hâkim dosyadaki mevcut bilgilerle karar verebilir. Ancak geçici düzenleme uzun sürer ve taraflar itiraz ederse, hâkim dava sürecinde de uzman incelemesi isteyebilir.

Bu aşama, nihai velayet kararını dolaylı olarak etkiler. Dava süresince çocuğun bir ebeveynin yanında düzenli ve sağlıklı biçimde yaşaması, sosyal inceleme raporunda “çocuğun alıştığı düzenin korunması” ölçütü bakımından o ebeveyn lehine değerlendirilebilir. Bu nedenle geçici önlemler aşamasında da çocuğun yararına uygun bir düzen kurulmasına özen gösterilmelidir. Geçici önlemlerin genel çerçevesi “Boşanma Davasında Geçici Önlemler ve Tedbir Nafakası” yazımızda anlatılmıştır.

Uzmanın duruşmada dinlenmesi

4787 sayılı Kanun m. 5, uzmanın gerektiğinde duruşmada hazır bulunmasını ve görüş bildirmesini de öngörür. Rapordaki tespitlerin açıklanmasına ihtiyaç duyulursa, taraflar uzmanın duruşmada dinlenmesini isteyebilir. Uzman, hangi gözlemlere dayanarak sonuca ulaştığını açıklar; taraflar da mahkeme aracılığıyla soru yöneltebilir. Bu yol, özellikle rapordaki sonuçla gözlemler arasında çelişki bulunduğu düşünülen durumlarda yeni rapor alınmasından daha hızlı bir çözüm sağlayabilir.

İnceleme öncesinde nelere dikkat edilmeli?

• Uzmanla görüşmeye zamanında ve sakin biçimde katılmak; görüşme bir sorgu değil, değerlendirme sürecidir.
• Çocuğun okul, sağlık ve günlük düzenini bilen ebeveyn olarak somut bilgi vermek.
• Diğer ebeveyni kötülemekten kaçınmak; uzmanlar bu tutumu olumsuz değerlendirir.
• Çocuğu görüşmeye hazırlamak adına ona ne söyleyeceğini öğretmemek; yönlendirme kolayca fark edilir ve aleyhe sonuç doğurur.
• Evde çocuğa ayrılan alanı hazır tutmak.
• Varsa okul karnesi, sağlık raporları, aşı kartı ve çocuğun aktivitelerine ilişkin belgeleri hazır bulundurmak.

Raporun bağlayıcılığı

Sosyal inceleme raporu, hâkimi bağlayan bir belge değildir. HMK m.282 uyarınca bilirkişi raporu hâkim tarafından serbestçe takdir edilir ve uzman raporu da bu niteliktedir. Mahkeme, raporda önerilen çözümden farklı bir velayet kararı verebilir; ancak bu durumda neden ayrıldığını gerekçesinde somut olarak açıklaması gerekir. Rapor, tanık beyanları, okul ve sağlık kayıtları ile çocuğun idrak çağındaysa kendi görüşüyle birlikte değerlendirilir. Bu nedenle rapora itiraz edilirken yalnızca uzmana yönelik eleştiri yapmak yerine, raporun dosyadaki diğer delillerle çeliştiği noktaların gösterilmesi daha etkili sonuç verir.

Güncel Yargıtay kararları

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, sosyal inceleme raporu alınmadan ve idrak çağındaki çocuğun görüşü sorulmadan kurulan velayet hükümlerini istikrarlı biçimde bozmaktadır. Son yıllardaki kararlar, raporun içeriğine ilişkin beklentiyi de somutlaştırmıştır.

Rapor ve çocuğun görüşü birlikte aranır

Yedi-sekiz yaşındaki çocukların velayetinin, görüşlerine başvurulmadan ve sosyal inceleme raporu alınmadan anneye verildiği dosyalarda Daire, raporun anne ve babanın barınma ve yaşama koşullarını da değerlendirecek içerikte olması gerektiğini vurgulamıştır.

Aynı yaklaşım 2017 doğumlu bir çocuk için de uygulanmış; kararda çocuğun üstün yararı gerektiriyorsa görüşünün aksine de karar verilebileceği, ancak velayetin kamu düzenine ilişkin olduğu ve yargılama sırasındaki gelişmelerin dahi gözetilmesi gerektiği belirtilmiştir.

Yabancı uyruklu ebeveyn ve bilgilendirme

Annenin yabancı uyruklu olduğu bir dosyada Daire, idrak çağındaki çocuğa velayet konusunda gerekli bilgilendirme yapıldıktan sonra görüşünün alınmasını ve uzman heyetin düzenleyeceği sosyal inceleme raporunun dosyaya konulmasını istemiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/6563, K. 2025/4123, T. 22.04.2025). Kararda geçen “bilgilendirme” vurgusu, çocuğun sonuçlarını kavramadan verdiği cevabın yeterli görülmeyeceğini gösterir.

Üç kişilik uzman heyeti ve güncel koşullar

Bir başka dosyada Daire, mevcut rapor yetersiz bulunduğunda tarafların güncel yaşam koşullarını, çocukların eğitim, sağlık, sosyal ve fiziki gelişimini içerecek biçimde üç kişilik uzman heyetinden yeniden ayrıntılı rapor alınmasını aramış ve eksik inceleme ile kurulan hükmü bozmuştur.

Eksiklik istinaf aşamasında da giderilebilir

İlk derece mahkemesinin rapor almadan ve çocukları dinlemeden velayeti anneye verdiği bir dosyada bölge adliye mahkemesi, bu eksikliği hatalı bulmuş ve talimat yoluyla çocukların yaşadığı yerde sosyal inceleme raporu aldırmıştır. Raporda çocukların anneleriyle kalmak istedikleri tespit edilince velayet hükmü yerinde görülmüş, dosya Yargıtay incelemesinden de geçmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/5407, K. 2024/3974, T. 29.05.2024). Bu örnek, rapor eksikliğinin her zaman dosyanın ilk derece mahkemesine geri gönderilmesiyle sonuçlanmadığını, bölge adliye mahkemesinin incelemeyi kendisinin tamamlayabildiğini göstermektedir.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Raporun alınmasını mahkemenin inisiyatifine bırakmak. Velayet çekişmeliyse dilekçede sosyal inceleme raporu alınması ve idrak çağındaki çocuğun dinlenmesi açıkça istenmelidir; talebin reddi istinaf sebebi olarak ileri sürülebilir.
• Eski rapora dayanmak. Uzun süren davalarda çocuğun yaşı, okulu ve yaşam koşulları değişir; güncel rapor istenmezse karar eksik inceleme gerekçesiyle bozulabilir.
• Raporun yalnızca sonuç kısmına itiraz etmek. İtirazda uzmanın hangi görüşmeleri yapmadığı, hangi evi ziyaret etmediği ve tespitlerle sonuç arasındaki çelişki somut olarak gösterilmelidir.
• Çocuğu görüşmeye hazırlamak. Yönlendirme izlenimi veren beyanlar uzmanlarca fark edilir ve yönlendiren ebeveyn aleyhine değerlendirilir.
• Tek kişilik raporla yetinmek. Ayrıntılı inceleme gereken dosyalarda psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan heyet raporu istenebilir.

Örnek olay

Boşanma davasında anne H ve baba I, yedi ve on bir yaşlarındaki iki çocuğun velayetini ister. Mahkeme sosyal inceleme raporu alınmasına karar verir. Uzman, her iki ebeveynin evini ziyaret eder; babanın vardiyalı çalıştığını, annenin ise çocukların okul ve sağlık takibini ayrılıktan önce de üstlendiğini tespit eder. On bir yaşındaki çocuk, kardeşinden ayrılmak istemediğini ve annesiyle kalmak istediğini söyler. Rapor, velayetin anneye verilmesini ve babayla geniş bir kişisel ilişki kurulmasını önerir. Baba, uzmanın kendi evini ziyaret ederken yalnızca on dakika kaldığını ileri sürerek rapora itiraz eder. Mahkeme ek inceleme ister; ek rapor da aynı sonuca ulaşınca velayet anneye verilir, babaya iki haftada bir yatılı ve yaz tatilinde uzun süreli kişisel ilişki tanınır.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Velayet çekişmesi bulunan bir boşanma davasında taraf, raporun alınacağı aşamaya hazırlıklı girmelidir: çocuğun bakımına ilişkin belgeler toplanmalı, ev düzeni çocuğun ihtiyaçlarına göre hazır tutulmalı, uzman görüşmesine sakin ve somut bilgilerle katılınmalıdır. Rapor tebliğ edildiğinde süre kaçırılmadan incelenmeli ve gerekiyorsa ek veya yeni rapor talep edilmelidir.

Mevzuat: 4787 sayılı Kanun m. 5, 6; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 182, 183, 335-351; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 266-287; BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m. 3, 12..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.