Uluslararası Çocuk Kaçırma ve Lahey Sözleşmesi: Yurt Dışına Götürülen Çocuğun İadesi

Anne veya babadan biri, diğerinin velayet hakkını ihlal ederek çocuğu yaşadığı ülkeden başka bir ülkeye götürür veya tatil sonrasında geri getirmezse, hukuken “uluslararası çocuk kaçırma” söz konusu olur. Türkiye bakımından 1/8/2000’de yürürlüğe giren 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Lahey Sözleşmesi, böyle bir durumda çocuğun mutat meskenine hızla iade edilmesini amaçlar. Türkiye’de bu sözleşmenin uygulanması 4/12/2007’de yürürlüğe giren 5717 sayılı Kanun’la düzenlenmiştir. Başvuru Adalet Bakanlığına (Merkezi Makam) yapılır; iade davası Merkezi Makam adına Cumhuriyet başsavcılığınca aile mahkemesinde açılır. Başvurunun kaçırmadan itibaren bir yıl içinde yapılması büyük önem taşır.

Kanun metni

Sözleşmenin amacı

Lahey Sözleşmesi, velayet hakkında karar vermez. Amacı, haksız yere götürülen çocuğu kaçırmadan önceki duruma, yani mutat meskenine hızla geri göndermektir. Sözleşmenin temel düşüncesi, velayet uyuşmazlığının çocuğun alışık olduğu ülkede, oranın mahkemelerinde çözülmesi gerektiğidir. Kaçıran ebeveynin, çocuğu başka bir ülkeye götürerek kendisine avantaj sağlamasının önüne geçilir.

Bu nedenle iade davasında mahkeme, “çocuk annesinin mi babasının mı yanında daha iyi büyür?” sorusunu incelemez. Sözleşmenin 19. maddesine göre iade kararı, velayete ilişkin esas hakkında bir karar sayılmaz.

İade için şartlar

1. Çocuğun 16 yaşından küçük olması

Sözleşme, 16 yaşını dolduran çocuklar için uygulanmaz (Sözleşme m. 4). İade süreci devam ederken çocuk 16 yaşını doldurursa da Sözleşme artık uygulanamaz.

2. Mutat meskenin Sözleşmeye taraf bir devlette bulunması

Çocuk, götürülmeden hemen önce Sözleşmeye taraf bir devlette mutat olarak ikamet ediyor olmalıdır. Götürüldüğü ülkenin de Sözleşmeye taraf olması ve iki ülke arasında Sözleşmenin yürürlükte bulunması gerekir. Sözleşmeye taraf olmayan bir ülkeye götürülen çocuk için diplomatik yollar ve o ülkenin iç hukuku devreye girer.

Mutat mesken, çocuğun hayatının merkezi olan yerdir. Kısa süreli tatil veya ziyaret amacıyla bulunulan ülke mutat mesken sayılmaz. Mahkeme çocuğun okulu, sosyal çevresi, ailenin yaşam planı ve ülkede kalış süresi gibi olguları değerlendirir.

3. Velayet hakkının ihlali

Götürme veya alıkoyma, mutat mesken ülkesinin hukukuna göre başvuran kişiye ait velayet hakkını ihlal etmiş olmalı ve bu hak götürme sırasında fiilen kullanılıyor olmalıdır (Sözleşme m. 3). Evlilik devam ederken iki ebeveyn de velayete sahip olduğundan, eşlerden birinin çocuğu diğerinin rızası olmadan yurt dışına götürmesi velayet hakkının ihlalidir. Boşanmadan sonra ortak velayet varsa veya velayet sahibi olmayan ebeveynin rızası yurt dışına çıkış için şart koşulmuşsa da aynı sonuç doğar.

4. Haksız götürme veya alıkoyma

Kaçırma iki şekilde ortaya çıkar:

• Haksız götürme. Çocuk, diğer ebeveynin rızası olmadan yurt dışına çıkarılır.
• Haksız alıkoyma. Çocuk, rızayla örneğin yaz tatili için yurt dışına götürülür; ancak kararlaştırılan tarihte geri getirilmez.

Uygulamada Türkiye’ye ilişkin dosyaların önemli bir kısmı, yurt dışında yaşayan ailelerin tatil için Türkiye’ye gelip ebeveynlerden birinin çocukla birlikte Türkiye’de kalması şeklindeki alıkoyma olaylarıdır.

Bir yıllık süre

Sözleşmenin 12. maddesi, süreye büyük önem verir. Haksız götürme veya alıkoyma tarihinden itibaren bir yıl dolmadan iade başvurusu yapılmışsa, mahkeme çocuğun derhâl iadesine karar verir. Bir yıl geçtikten sonra yapılan başvurularda da iade kararı verilir; ancak çocuğun yeni ortamına uyum sağladığı ispatlanırsa mahkeme iadeyi reddedebilir.

Bu nedenle çocuğu kaçırılan ebeveynin vakit kaybetmeden başvurması gerekir. Uzun süren müzakereler veya kaçıran ebeveynle yapılan sonuçsuz görüşmeler, bir yıllık sürenin geçmesine yol açabilir.

İadenin reddedilebileceği hâller

Sözleşme, iadenin istisnalarını dar biçimde düzenler. Bu istisnaları ileri süren taraf, yani çoğunlukla kaçıran ebeveyn, bunları ispat etmek zorundadır.

• Velayetin fiilen kullanılmaması, rıza veya sonradan onay (m. 13/1-a). Başvuran ebeveyn götürme sırasında velayet hakkını fiilen kullanmıyorsa veya götürmeye rıza göstermiş ya da sonradan onaylamışsa iade reddedilebilir.
• Ciddi tehlike (m. 13/1-b). İadenin çocuğu bedensel veya ruhsal bir tehlikeye maruz bırakacağı ya da başka bir şekilde katlanılmaz bir duruma sokacağı konusunda ciddi bir risk varsa iade reddedilebilir. Aile içi şiddet iddiaları bu kapsamda sıkça ileri sürülür; ancak iddianın somut delillerle desteklenmesi gerekir.
• Çocuğun karşı çıkması (m. 13/2). Görüşünün dikkate alınmasını gerektirecek yaşa ve olgunluğa ulaşmış çocuk iadeye karşı çıkıyorsa, mahkeme iadeyi reddedebilir.
• Temel insan haklarına aykırılık (m. 20). İade, talep edilen devletin insan hakları ve temel özgürlüklerin korunmasına ilişkin temel ilkelerine aykırı ise reddedilebilir.

Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, iade davalarında ciddi tehlike iddiasının mahkemelerce gerçek anlamda incelenmesini ve kararın gerekçelendirilmesini aramaktadır. Mahkemenin bu iddiayı hiç değerlendirmeden iadeye karar vermesi de, iddiayı ispatsız kabul ederek iadeyi reddetmesi de hak ihlaline yol açabilir.

Türkiye’de süreç nasıl işler?

Çocuk Türkiye’ye kaçırılmışsa

1. Başvuru. Yurt dışındaki ebeveyn, kendi ülkesinin merkezi makamına veya doğrudan Türkiye’deki Merkezi Makama, yani Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğüne başvurur (5717 s. K. m. 7).
2. Yer tespiti ve koruma. Merkezi Makam, Cumhuriyet başsavcılığı aracılığıyla çocuğun yerini tespit ettirir. Çocuğun tekrar kaçırılmasını önlemek için okul, muhtarlık veya nüfus kayıtlarının alınması veya değiştirilmesi işlemlerinin durdurulması ve dava süresince pasaport veya kimlik kayıtlarına el konulması gibi önlemler alınabilir (5717 s. K. m. 5).
3. Gönüllü iade ve sulh. Önce çocuğun gönüllü olarak iadesi veya taraflar arasında sulh yoluyla bir çözüm aranır.
4. Dava. Gönüllü iade sağlanamazsa, iade davası Merkezi Makam adına mahallî Cumhuriyet başsavcılığınca açılır. Başvuran ebeveyn de kendi avukatıyla sürece katılabilir.
5. Yargılama. Görevli mahkeme aile mahkemesidir (5717 s. K. m. 6). Sözleşmenin 11. maddesi, mahkemenin ivedilikle hareket etmesini ve başvurudan itibaren altı hafta içinde karar vermesini bekler. Dava süresince mahkeme, başvuran ile çocuk arasında geçici şahsi ilişki kurulmasına karar verebilir (5717 s. K. m. 7).
6. İcra. İade kararı, İcra ve İflas Kanunu’nun çocuk teslimine ilişkin hükümleri ve 5717 sayılı Kanun’un 18. ve devamı maddelerine göre, pedagog veya sosyal çalışmacı eşliğinde yerine getirilir.

Çocuk Türkiye’den kaçırılmışsa

Türkiye’de yaşayan ve çocuğu yurt dışına götürülen ebeveyn, Adalet Bakanlığına başvurur. Bakanlık başvuruyu çocuğun bulunduğu ülkenin merkezi makamına iletir. Dava, o ülkenin mahkemelerinde ve o ülkenin usul kurallarına göre görülür. Başvuruya çocuğun nüfus kayıt örneği, velayet hakkını gösteren belgeler, varsa boşanma kararı, çocuğun fotoğrafları ve kaçıran ebeveynin muhtemel adresi gibi bilgiler eklenir. Belgelerin ilgili ülkenin diline tercüme edilmesi gerekir.

Şahsi ilişki hakkının korunması

Sözleşme yalnızca iadeyi değil, sınır aşan şahsi ilişki hakkını da korur. Çocuğu başka bir ülkede yaşayan ve onunla görüşmesi engellenen ebeveyn, Sözleşmenin 21. maddesi uyarınca merkezi makama başvurarak şahsi ilişki hakkının kullanılmasının sağlanmasını isteyebilir. 5717 sayılı Kanun m. 5 de Merkezi Makamın şahsi ilişki konusunda dava açabileceğini öngörür.

Ceza hukuku boyutu

Çocuğun ebeveynlerden biri tarafından kaçırılması, Türk Ceza Kanunu m. 234’te düzenlenen çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçunu da oluşturabilir. Ceza soruşturması ile Lahey Sözleşmesine dayalı iade süreci birbirinden bağımsızdır. Ceza süreci, bazı durumlarda kaçıran ebeveynin çocuğu gönüllü olarak iade etmesini zorlaştırabileceğinden, iki yolun birlikte nasıl yürütüleceği dikkatle değerlendirilmelidir. Suç boyutu Çocuğun Kaçırılması ve Alıkonulması Suçu (TCK 234): Kimler İşleyebilir, Cezası Nedir? yazımızda anlatılmıştır.

Kaçırmayı önlemek için alınabilecek önlemler

• Velayet veya kişisel ilişki kararlarında, çocuğun yurt dışına çıkarılmasının iki ebeveynin rızasına veya mahkeme iznine bağlanması istenebilir.
• Risk varsa aile mahkemesinden çocuk için yurt dışı çıkış yasağı konulması talep edilebilir.
• Çocuğun pasaportunun bir ebeveynde veya güvenilir bir yerde tutulması kararlaştırılabilir.
• Tatil için yurt dışına götürülecek çocukta dönüş tarihi yazılı olarak belirlenmeli ve iki ebeveyn tarafından imzalanmalıdır.

Güncel Yargıtay kararları

İade davalarında temyiz incelemesi Yargıtay 2. Hukuk Dairesince yapılmaktadır. Dairenin kararları, iadenin kural, iadeden kaçınmanın ise dar yorumlanan istisna olduğu yönünde tutarlıdır.

Yaş küçüklüğü tek başına ciddi risk değildir

İlk derece mahkemesinin, çocuğun yaşının küçük olmasını ciddi risk sayarak iade talebini reddettiği bir dosyada Yargıtay, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadına da atıf yaparak bu gerekçeyi yeterli görmemiştir. Aynı kararda, kaçıran ebeveynin Türkiye’de açtığı boşanma davasında çocuğun geçici velayetinin kendisine bırakılmış olmasının Sözleşme bakımından önem taşımadığı da belirtilmiştir. Bu tespit, iade sürecini Türkiye’de alınacak bir velayet kararıyla etkisiz kılma girişimlerinin sonuç vermeyeceğini göstermektedir.

Ciddi risk somut delille ispatlanmalıdır

Mutat meskeni Belçika olan çocuğun yaz döneminde Türkiye’ye getirilip geri götürülmediği bir dosyada Yargıtay, geri dönüşün çocuğu fiziki veya psikolojik bir tehlikeye maruz bırakacağına ilişkin hiçbir delil ve olgu ortaya konulmadığını belirterek ret kararını bozmuştur.

Tatil sonrası alıkoyma

Babanın izniyle tatil için Türkiye’ye getirilen ve annenin Hollanda’ya dönmemesi üzerine Türkiye’de kalan çocuk hakkında ilk derece mahkemesi iadeye karar vermiş, bölge adliye mahkemesi de babanın başvurusunu alıkoymadan yaklaşık üç ay sonra yaptığını, baba ile çocuk arasında bir sorun bulunmadığını ve ciddi risk ortaya konulamadığını belirterek istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir. Dosya bu aşamadan sonra Yargıtay incelemesine gelmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/1655, K. 2024/4965, T. 27.06.2024). Olay, yazıdaki örnek olayla büyük ölçüde örtüşmektedir: Rızayla başlayan bir yolculuk, dönüş tarihinden sonra haksız alıkoymaya dönüşebilir.

Anayasa Mahkemesi önüne gelen dosyalar

İade kararları bireysel başvuru konusu da olmaktadır. Anayasa Mahkemesinin 06.03.2024 tarihli ve B. 2022/25700 sayılı kararında aktarıldığı üzere, mutat meskeni Avusturya olan çocuk hakkındaki dosyada Yargıtay 2. Hukuk Dairesi; ciddi riskin ve diğer iadeden kaçınma sebeplerinin kanıtlanamadığını, çocuğun yeni ortama alışmasının ve yaş küçüklüğünün Sözleşmede iadeden kaçınma sebebi olarak kabul edilmediğini belirterek iade talebini reddeden hükmü bozmuştur. Anayasa Mahkemesi önündeki inceleme, iade kararlarının aile hayatına saygı hakkı bakımından da denetlendiğini gösterir; bu nedenle mahkemelerin ciddi risk iddialarını gerekçeli biçimde tartışması önem taşır.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Bir yıllık süreyi müzakereyle tüketmek. Kaçıran ebeveynle uzlaşma görüşmeleri sürerken başvuru ertelenirse, bir yıl geçtikten sonra çocuğun yeni ortama uyumu iadeye engel olarak ileri sürülebilir.
• Türkiye’de açılan velayet davasına güvenmek. Kaçıran ebeveynin Türk mahkemesinden aldığı geçici velayet kararı, Sözleşme bakımından iadeyi engellemez.
• Ciddi risk iddiasını soyut bırakmak. Şiddet veya ihmal iddiası; sağlık raporu, kolluk kaydı, sosyal hizmet raporu gibi somut delillerle desteklenmezse kabul görmez.
• Dönüş tarihini yazılı belirlememek. Tatil için verilen rızanın kapsamı ve dönüş tarihi yazılı olmazsa, alıkoymanın başladığı tarih tartışmalı hâle gelir.
• Ceza şikâyetini iade sürecinden bağımsız düşünmek. TCK m. 234 kapsamındaki şikâyet, kaçıran ebeveynin çocukla birlikte gönüllü dönüşünü zorlaştırabilir; iki yolun zamanlaması birlikte planlanmalıdır.

Örnek olay

AA ve BB, iki çocuklarıyla birlikte Almanya’da yaşamaktadır. BB, yaz tatili için çocukları Türkiye’ye getirir ve tatil bitiminde Almanya’ya dönmeyeceğini, çocukları Türkiye’de okula kaydettireceğini bildirir. AA, bu duruma rıza göstermez.

AA, tatil bitiminden iki ay sonra Almanya’daki merkezi makam aracılığıyla Türkiye’ye başvurur. Merkezi Makam, Cumhuriyet başsavcılığı aracılığıyla çocukların yerini tespit ettirir ve okul kaydının durdurulmasını sağlar. BB’nin gönüllü iadeyi kabul etmemesi üzerine Cumhuriyet başsavcılığı aile mahkemesinde iade davası açar.

BB, Almanya’ya dönerse çocukların zarar göreceğini ileri sürer; ancak bu iddiayı destekleyen somut bir delil sunamaz. Mahkeme, çocukların mutat meskeninin Almanya olduğunu, alıkoymanın AA’nın velayet hakkını ihlal ettiğini ve başvurunun bir yıl içinde yapıldığını tespit ederek çocukların Almanya’ya iadesine karar verir. Velayet uyuşmazlığı Almanya mahkemelerinde görülmeye devam edecektir.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Çocuğu yurt dışına götürülen veya orada alıkonulan ebeveyn, vakit kaybetmeden Adalet Bakanlığına veya bulunduğu ülkenin merkezi makamına başvurmalıdır. Başvuruda velayet hakkını gösteren belgeler, çocuğun mutat meskenini kanıtlayan okul ve ikamet kayıtları ile götürme veya alıkoyma tarihini gösteren deliller sunulmalıdır. Kaçırma riski görülen durumlarda ise önceden aile mahkemesinden yurt dışı çıkış yasağı gibi önleyici tedbirler istenmelidir.

İlgili yazılar: Yabancı Uyruklu Eşle Boşanma: Türk Mahkemesinde Dava ve Uygulanacak Hukuk, Çocuğun Üstün Yararı Nedir?, Ortak Velayet: Boşanmada Anne ve Babanın Velayeti Birlikte Kullanması

Mevzuat: 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Yön ve Kapsamına Dair Kanun m. 5-7; 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Lahey Sözleşmesi m. 3, 4, 11-13, 19-21; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 234; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 336..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.