Davanın Islahı (HMK 176-182): Şartları, Süresi, Etkisi ve 7589 Sayılı Kanunla Gelen Değişiklik

Hukuk yargılamasında taraflar, dava ve cevap dilekçeleriyle ileri sürdükleri vakıalara ve taleplere kural olarak bağlıdır. İddianın ve savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı, yargılamanın belirli bir düzen içinde ilerlemesini sağlar. Ancak bazen dava dilekçesinde bir vakıa eksik yazılmış, talep sonucu yanlış belirlenmiş veya alacak miktarı bilirkişi incelemesinden sonra daha yüksek çıkmıştır. Bu durumlarda tarafa, yaptığı usul işlemlerini düzeltme imkânı veren kurum ıslahtır. Islah, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 176 ile 182. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Bu yazıda ıslahın konusu, kaç kez ve ne zamana kadar yapılabileceği, tamamen ve kısmen ıslah, harç ve zamanaşımı etkisi, bozma sonrası ıslah, kötüniyetli ıslah ve 7589 sayılı Kanunla kısmi davalara getirilen yeni artırma imkânı ele alınmaktadır.

Kanun metni

Islahın konusu ve sınırları

Islah, tarafın kendi yaptığı usul işlemlerini düzeltmesine imkân veren bir kurumdur. Davacı açısından dava dilekçesindeki vakıaların değiştirilmesi, talep sonucunun artırılması veya değiştirilmesi, delil listesinin genişletilmesi ıslahla yapılabilir. Davalı açısından ise cevap dilekçesindeki savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi, süresinde ileri sürülmemiş bir savunma vakıasının eklenmesi ıslahla mümkündür.

Islahın bazı sınırları vardır:

• Yalnız kendi işlemi: Taraf ancak kendi yaptığı usul işlemini ıslah edebilir. Karşı tarafın veya mahkemenin işlemi ıslah konusu olamaz.
• Tarafların değiştirilmesi: Islah yoluyla davanın tarafları değiştirilemez. Taraf değişikliği HMK 124’teki ayrı kurallara tabidir.
• Maddi hukuk işlemleri: Islah usul işlemlerine ilişkindir. İkrar, feragat, kabul gibi işlemler ve süresinde ileri sürülmemiş ilk itirazlar, örneğin yetki itirazı, ıslahla sonradan ileri sürülemez. Feragat ve kabul, ıslahla geri alınamaz.
• Kesin süreler: Kaçırılmış kesin süreler ıslahla ihya edilemez. Örneğin delil avansının kesin süresinde yatırılmaması nedeniyle düşen bir delil, ıslahla yeniden sunulabilse de bu durum somut olayda kötüniyet değerlendirmesine konu olabilir.
• Görev ve yetki: HMK’da asliye hukuk ile sulh hukuk mahkemeleri arasındaki görev dava değerine göre değil uyuşmazlığın niteliğine göre belirlendiğinden, ıslahla dava değerinin artması kural olarak mahkemenin görevini etkilemez. Islah yoluyla süresinde ileri sürülmemiş bir yetki itirazı da sonradan ileri sürülemez.

Bir kez ıslah kuralı

HMK 176/2’ye göre aynı davada taraflar ancak bir kez ıslah yoluna başvurabilir. Bu kural her taraf için ayrı işler: Davacı bir kez, davalı bir kez ıslah yapabilir. Birleşen davalarda her dava ayrı değerlendirilir. Islah hakkı bir kez kullanıldıktan sonra aynı davada yeniden ıslah yapılamaz. Bu nedenle ıslah dilekçesinin, özellikle alacak davalarında bilirkişi raporundan sonra ve talep edilecek tüm kalemleri kapsayacak biçimde hazırlanması önemlidir.

Bu kuralın tek istisnası, HMK 177/2’de düzenlenen bozma veya kaldırma sonrası ıslahtır.

Islahın zamanı

Islah tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir. Tahkikat, mahkemenin delillerin toplanmasını tamamlayıp tarafları sözlü yargılamaya davet ettiği ana kadar devam eder. Sözlü yargılama aşamasına geçildikten sonra ıslah yapılamaz. Uygulamada tahkikatın bittiğinin duruşma tutanağına açıkça yazılması önem taşır; ıslah süresinin son anı bu tarihtir.

Islah, duruşmada sözlü olarak yapılıp tutanağa geçirilebileceği gibi yazılı dilekçeyle de yapılabilir. Karşı taraf duruşmada hazır değilse veya ıslah duruşma dışında yapılıyorsa, ıslah dilekçesi veya tutanak örneği karşı tarafa bildirilir (HMK 177/3).

Bozma veya kaldırma sonrası ıslah

7251 sayılı Kanunla eklenen HMK 177/2, eski uygulamadaki önemli bir sorunu çözmüştür. Daha önce Yargıtay İçtihadı Birleştirme kararı doğrultusunda bozmadan sonra ıslah yapılamıyordu. Yeni düzenlemeye göre Yargıtay’ın bozma kararından veya bölge adliye mahkemesinin kaldırma kararından sonra dosya ilk derece mahkemesine gönderildiğinde, mahkemenin tahkikata ilişkin bir işlem yapması hâlinde tahkikat sona erinceye kadar ıslah yapılabilir.

Bu imkânın sınırı, bozma kararına uymakla ortaya çıkan hukuki durumun ıslahla ortadan kaldırılamamasıdır. Örneğin Yargıtay belirli bir alacak kaleminin zamanaşımına uğradığını belirterek bozmuş ve mahkeme bozmaya uymuşsa, ıslahla bu kalemin yeniden talep edilmesi mümkün değildir. Ayrıca mahkeme bozmadan sonra hiçbir tahkikat işlemi yapmadan karar verecekse, ıslah imkânı doğmaz.

Yargıtay kararlarında ıslahın sınırları

Islah kurumunun uygulamadaki sınırları, özellikle bozmadan sonra ıslah ve ıslahla yeni delil bildirme konularında Yargıtay kararlarıyla belirginleşmiştir.

Bozmadan sonra ıslah: 7251 sayılı Kanun derhâl uygulanır

HMK m. 177/2 yürürlüğe girmeden önce, 1948 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı nedeniyle bozmadan sonra ıslah yapılamıyordu. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, yeni düzenlemenin usul hükmü olarak derhâl uygulanacağını ve önceki bozmaya uyulmasıyla oluşan usuli kazanılmış hakka da istisna oluşturduğunu kabul etmiştir.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi de E. 2024/10391, K. 2024/8575 sayılı kararında, bu düzenlemeyle bozma sonrası ıslah konusundaki farklı görüş ve uygulamalara son verildiğini belirtmiştir. Ancak ıslahın yapılabilmesi için bozmadan sonra ilk derece mahkemesinin tahkikata ilişkin bir işlem yapması gerekir. Mahkeme yalnızca bozmaya uyup doğrudan karar verecekse ıslah imkânı doğmaz.

Tamamen ıslahta yeni tanık bildirme hakkı

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, davanın tamamen ıslah edildiği ve yeni dava dilekçesinde tanık deliline dayanıldığı bir dosyada, davacıya tanık listesi için süre verilmemesini hukuki dinlenilme hakkının ihlali saymıştır.

İkinci tanık listesi ıslahla verilemez

Buna karşılık Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, HMK m. 240/2’deki ikinci tanık listesi yasağının kamu düzenine ilişkin olduğunu ve ıslahla aşılamayacağını belirtmiştir.

Bu iki karar birlikte değerlendirildiğinde, tamamen ıslahla davanın vakıaları değiştirildiğinde yeni vakıalara ilişkin delil bildirme hakkının doğduğu, buna karşılık mevcut vakıalar için daha önce verilmiş tanık listesinin ıslah yoluyla yenilenemeyeceği sonucuna varılabilir.

Uygulama için kontrol listesi

• Bozmadan sonra ıslah yapılacaksa, mahkemenin tahkikata ilişkin bir işlem yapıp yapmadığı tutanaktan kontrol edilmelidir.
• Bozmaya uymakla kesinleşen hususlar, örneğin zamanaşımına uğradığı kabul edilen kalemler, ıslah dilekçesinde yeniden talep edilmemelidir.
• Tamamen ıslahta yeni dava dilekçesinde dayanılan deliller açıkça gösterilmeli, tanık listesi için süre istenmelidir.
• Kısmi davada yalnızca miktar artırılacaksa, 31.07.2026’dan sonra ıslah yerine HMK m. 109/4’e dayanılması zamanaşımı riskini ortadan kaldırır.

Tamamen ıslah ve kısmen ıslah

Tamamen ıslah (HMK 180): Davasını tamamen ıslah ettiğini bildiren taraf, bu bildirimden itibaren bir hafta içinde yeni bir dava dilekçesi vermek zorundadır. Bu süre içinde yeni dilekçe verilmezse ıslah hakkı kullanılmış sayılır ve ıslah hiç yapılmamış gibi davaya devam edilir. Tamamen ıslah, dava dilekçesinin baştan yazılması anlamına gelir ve genellikle davanın hukuki sebebinin veya talep sonucunun köklü biçimde değiştirilmesi gerektiğinde kullanılır.

Kısmen ıslah (HMK 181): Kısmen ıslaha başvuran tarafa, ıslah ettiği usul işlemini yapması için bir haftalık süre verilir. Bu süre içinde işlem yapılmazsa ıslah hiç yapılmamış gibi davaya devam edilir. Uygulamada en sık rastlanan ıslah türü, alacak davalarında talep sonucunun artırılmasına yönelik kısmen ıslahtır.

Islahın etkisi

HMK 179’a göre ıslah, ıslah eden tarafın belirleyeceği noktadan itibaren bütün usul işlemlerinin yapılmamış sayılması sonucunu doğurur. Ancak bazı işlemler ıslahla geçersiz hâle getirilemez: İkrar, tanık ifadeleri, bilirkişi raporları ve beyanları, keşif ve isticvap tutanakları ile belirli şartlarla yemin işlemleri ıslahtan sonra da geçerliliğini korur. Bununla birlikte ıslahtan sonra yapılacak tahkikat sonucuna göre bu işlemlerin dikkate alınması gerekmiyorsa, bunlar da yapılmamış sayılır.

Islahın giderleri ve teminat

HMK 178’e göre ıslah eden taraf, ıslah sebebiyle geçersiz hâle gelen işlemler için yapılan yargılama giderleri ile karşı tarafın uğradığı ve uğrayabileceği zararları karşılamak üzere hâkimin takdir edeceği teminatı, bir hafta içinde mahkeme veznesine yatırmak zorundadır. Aksi hâlde ıslah yapılmamış sayılır.

Alacak miktarının artırılmasına yönelik ıslahta ayrıca artırılan kısım üzerinden nispi harç tamamlanmalıdır. 492 sayılı Harçlar Kanunu uyarınca ıslahla artırılan miktar için peşin harç yatırılmadıkça ıslahın sonuçları doğmaz. Mahkeme harcın tamamlanması için süre verir; süresinde ödenmeyen harç nedeniyle artırılan kısım hakkında karar verilemez.

Islah ve zamanaşımı

Islah, artırılan kısım bakımından zamanaşımı açısından ayrı bir sonuç doğurur. Yargıtay uygulamasına göre kısmi davada ıslahla artırılan miktar bakımından zamanaşımı, ıslah tarihine göre değerlendirilir. Davalı, ıslah dilekçesinin tebliğinden itibaren zamanaşımı def’ini ileri sürebilir. Bu nedenle özellikle işçilik alacakları gibi beş yıllık zamanaşımına tabi alacaklarda, dava açılırken kısmi dava açılıp sonradan ıslah yapılması, artırılan kısmın zamanaşımına uğraması riskini taşıyordu.

7589 sayılı Kanunla kısmi davada artırma

16 Temmuz 2026 tarihli 7589 sayılı Kanun, belirsiz alacak davasını düzenleyen HMK 107’yi yürürlükten kaldırmış ve HMK 109’a yeni bir dördüncü fıkra eklemiştir. Buna göre alacağın sadece bir kısmının dava edildiği durumlarda talep konusu, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir. Bu durumda zamanaşımı, artırılan kısım bakımından da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır. Değişiklik 31 Temmuz 2026 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Bu düzenlemenin uygulamadaki sonuçları önemlidir:

1. Kısmi davada miktar artırımı için artık ıslah yoluna başvurmak zorunlu değildir; HMK 109/4’teki artırma imkânı kullanılabilir.
2. Artırılan kısım için zamanaşımı dava tarihinde kesilmiş sayılır; ıslahtaki zamanaşımı riski bu yolda yoktur.
3. Artırma bir defaya mahsustur. Bu imkân kullanıldıktan sonra ayrıca ıslah hakkının devam edip etmediği, uygulamada netleşecektir. Islah yalnızca miktar artırımıyla sınırlı olmadığından, vakıaların veya talebin niteliğinin değiştirilmesi için ıslah kurumu varlığını sürdürür.
4. Artırılan kısım için harç tamamlanmalıdır.

Belirsiz alacak davasının kaldırılması ve geçiş sorunları için Belirsiz Alacak Davası Kaldırıldı, kısmi dava için Kısmi Dava (HMK 109) yazılarımıza bakılabilir.

Kötüniyetli ıslah

HMK 182’ye göre ıslahın davayı uzatmak veya karşı tarafı rahatsız etmek gibi kötüniyetli düşüncelerle yapıldığı deliller veya belirtilerle anlaşılırsa, mahkeme ıslahı dikkate almadan karar verir. Ayrıca hâkim, kötüniyetle ıslaha başvuranı, karşı tarafın bu yüzden uğradığı bütün zararları ödemeye ve beş yüz Türk lirasından beş bin Türk lirasına kadar disiplin para cezasına mahkûm eder. Karar aşamasına gelmiş bir davada, herhangi bir yeni delil veya gerekçe olmaksızın tamamen ıslah yoluna başvurulması kötüniyet belirtisi olarak değerlendirilebilir.

Islah dilekçesinde bulunması gerekenler

Islah dilekçesi; mahkeme ve dosya numarası, tarafların kimlik bilgileri, ıslahın tamamen mi kısmen mi yapıldığı, kısmen ıslahta hangi usul işleminin ne şekilde düzeltildiği ve alacak artırımında artırılan kalemlerin ayrı ayrı gösterildiği talep sonucunu içermelidir. Bilirkişi raporuna dayanılıyorsa rapordaki hangi hesabın esas alındığı belirtilmelidir. Islah harcının yatırıldığına ilişkin makbuz dosyaya sunulmalıdır.

Örnek olay

Bir işçi, işverene karşı kıdem tazminatı, fazla mesai ve yıllık izin ücreti için kısmi dava açar ve her kalem için sembolik bir miktar talep eder. Bilirkişi raporu toplam alacağın dava dilekçesindeki miktarın çok üzerinde olduğunu gösterir. Dava 31 Temmuz 2026’dan sonra görülmekteyse işçi, HMK 109/4 uyarınca tahkikat sonuna kadar bir defaya mahsus talebini artırabilir ve artırılan kısım için zamanaşımı dava tarihinde kesilmiş sayılır. İşçi aynı zamanda dava dilekçesinde unuttuğu bir vakıayı, örneğin hafta tatili çalışmasını eklemek istiyorsa, bunun için ıslah yoluna başvurabilir. Islah ve artırma dilekçesinden sonra bir hafta içinde harç tamamlanmalıdır.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

Islah, tarafa yargılama sırasında yaptığı hataları düzeltme imkânı veren istisnai bir kurumdur. Bir kez kullanılabilmesi, tahkikatın sonuna kadar yapılabilmesi ve harç ile teminat yükümlülüğü, ıslah hakkının dikkatli kullanılmasını gerektirir. 7589 sayılı Kanunla kısmi davalarda miktar artırımı için daha güvenli bir yol açılmış, zamanaşımı riski azaltılmıştır. Davada ıslah veya artırma yapılmadan önce zamanlama, kalemlerin tamamı ve harç hesabı birlikte değerlendirilmelidir.

Mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.