Eda Davası Nedir? HMK 105: Verme, Yapma ve Yapmama Davaları, Şartlar ve İcra Edilebilirlik

Hukuk davaları, davacının mahkemeden istediği hukuki korumanın türüne göre üç ana gruba ayrılır: eda davası, tespit davası ve inşai (yenilik doğuran) dava. Bunlar arasında en yaygın olanı eda davasıdır. Alacak davaları, tazminat davaları, tahliye davaları, el atmanın önlenmesi davaları ve teslim davaları eda davasının tipik örnekleridir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 105. maddesi eda davasını kısa bir tanımla düzenler: Eda davası yoluyla mahkemeden davalının bir şeyi vermeye veya yapmaya yahut yapmamaya mahkûm edilmesi talep edilir. Bu yazıda eda davasının unsurları, türleri, hukuki yarar şartı, görevli ve yetkili mahkeme, harç, diğer dava türleriyle ilişkisi ve eda hükmünün icrası ele alınmaktadır.

Kanun metni

Eda davasının unsurları

Eda davasında davacı, davalının kendisine karşı bir edim yükümlülüğü bulunduğunu ileri sürer ve mahkemeden bu yükümlülüğün yerine getirilmesine hükmedilmesini ister. Bu davanın üç temel unsuru vardır:

Talep edilen edim: Davalının yerine getirmesi istenen davranıştır. Bu davranış bir şeyi vermek, bir şeyi yapmak veya bir şeyi yapmamak şeklinde olabilir.

Hukuki dayanak: Edim yükümlülüğü sözleşmeden, haksız fiilden, sebepsiz zenginleşmeden, kanundan veya ayni bir haktan doğabilir. Davacı, talebini dayandırdığı vakıaları dava dilekçesinde açıkça göstermelidir. Hukuki nitelendirme ise HMK 33 uyarınca hâkime aittir.

Mahkûmiyet talebi: Eda davasının ayırt edici özelliği, mahkemeden yalnızca bir hukuki durumun belirlenmesinin değil, davalının bir edimi yerine getirmeye mahkûm edilmesinin istenmesidir. Hüküm fıkrasında “davalının davacıya … ödemesine”, “taşınmazı tahliye ederek teslimine”, “el atmasının önlenmesine” gibi ifadeler yer alır.

Eda davasının türleri

HMK 105, edimin niteliğine göre üç tür eda davası öngörür.

Verme davaları: Davalının bir para veya mal vermesinin istendiği davalardır. Alacak davası, tazminat davası, kira alacağı davası, satılan malın teslimi davası, kıymetli evrakın iadesi davası bu gruptadır. Uygulamada en sık rastlanan eda davası türü para alacağına ilişkin davalardır.

Yapma davaları: Davalının belirli bir işi yapmasının istendiği davalardır. Örneğin eser sözleşmesinde yüklenicinin eksik işleri tamamlaması, taşınmazın tahliyesi, tapuda devir işleminin yapılması veya bir yapının yıkılması için açılan davalar. Tapu iptali ve tescil davası, mahkeme kararının tescil işlemini doğrudan sağlaması nedeniyle hem eda hem inşai unsur taşır.

Yapmama davaları: Davalının belirli bir davranıştan kaçınmasının istendiği davalardır. El atmanın (müdahalenin) önlenmesi davası, haksız rekabetin men’i davası, rekabet yasağına aykırılığın önlenmesi davası ve kişilik haklarına saldırının durdurulması davası bu gruptadır. Bu davalarda hüküm, davalının ileride benzer davranışlarda bulunmasını da engelleyici nitelik taşır. Müdahalenin önlenmesi davası için Müdahalenin Men’i Davası yazımıza bakılabilir.

Hukuki yarar

HMK 114/1-h’ye göre davacının dava açmakta hukuki yararının bulunması dava şartıdır. Eda davasında hukuki yarar, kural olarak muaccel, yani ifa zamanı gelmiş bir talebin bulunması ve bu talebin yerine getirilmemesiyle kendiliğinden doğar. Davacının ayrıca hukuki yararını ispat etmesi gerekmez.

Bazı durumlarda eda davasında hukuki yarar tartışılabilir:

• Muaccel olmayan alacaklar: Henüz vadesi gelmemiş bir alacak için kural olarak eda davası açılamaz. Ancak gelecekte doğacak tekrarlanan edimler, örneğin nafaka veya kira bedeli bakımından belirli şartlarla gelecek dönemler için de hüküm kurulabilir.
• İlamlı alacaklar: Davacının elinde zaten icra edilebilir bir ilam veya ilam niteliğinde belge varsa, aynı alacak için yeniden eda davası açılmasında hukuki yarar bulunmaz.
• Daha basit yol: Kanunun öngördüğü daha basit ve hızlı bir hukuki koruma yolu varsa, örneğin idari bir başvuruyla sonuç alınabiliyorsa, hukuki yarar ayrıca değerlendirilir.

Hukuki yararın bulunmaması hâlinde dava usulden reddedilir.

Eda davası ile tespit davası arasındaki ilişki

Tespit davası, HMK 106’ya göre bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun yahut bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesi için açılır. Tespit davasında davacının hukuken korunmaya değer güncel bir yararı bulunmalıdır.

Uygulamada kabul edilen kural, eda davası açılabilecek durumlarda tespit davası açılmasında hukuki yarar bulunmadığıdır. Örneğin muaccel bir alacağı olan kişi, alacağın varlığının tespitini istemek yerine doğrudan alacağın ödenmesini talep etmelidir. Aksi hâlde tespit davası hukuki yarar yokluğundan reddedilebilir. Bu kuralın istisnaları vardır: Alacak henüz muaccel değilse, alacağın miktarı belirlenemiyorsa veya tespit kararı taraflar arasındaki uyuşmazlığı tamamen giderecekse tespit davası açılabilir. Ayrıca menfi tespit davası gibi kanunda özel olarak düzenlenen tespit davaları için bu kural uygulanmaz.

Eda davasında verilen hüküm, edimin dayandığı hukuki ilişkinin varlığını da örtülü olarak tespit eder. Bu nedenle eda davası, tespit talebini de kapsar.

Eda davası ile inşai dava arasındaki ilişki

İnşai dava, HMK 108’e göre mevcut bir hukuki durumun değiştirilmesi, kaldırılması veya yeni bir hukuki durum yaratılması için açılır. Boşanma davası, ortaklığın giderilmesi davası, sözleşmenin uyarlanması davası inşai davalardır. İnşai hüküm, kesinleşmesiyle birlikte hukuki durumu kendiliğinden değiştirir ve kural olarak icraya konu olmaz.

Eda talebi ile inşai talep aynı davada birlikte ileri sürülebilir. Örneğin boşanma davasında boşanma talebi inşai, nafaka ve tazminat talepleri ise eda niteliğindedir. Bu durumda eda niteliğindeki kısımlar icra edilebilir, ancak bazı eda hükümleri inşai hükmün kesinleşmesine bağlıdır. Boşanmaya bağlı maddi ve manevi tazminat gibi fer’i nitelikteki eda hükümleri, boşanma kararı kesinleşmeden icraya konulamaz.

Görevli ve yetkili mahkeme

Eda davasında görevli mahkeme, davanın değerine göre değil, uyuşmazlığın niteliğine göre belirlenir. HMK sisteminde genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Kira ilişkisinden doğan davalar sulh hukuk mahkemesinde, tüketici işlemlerinden doğanlar tüketici mahkemesinde, ticari davalar asliye ticaret mahkemesinde, iş sözleşmesinden doğanlar iş mahkemesinde, aile hukukundan doğanlar aile mahkemesinde görülür.

Yetki bakımından genel kural, davalının yerleşim yeri mahkemesidir (HMK 6). Sözleşmeden doğan davalarda sözleşmenin ifa yeri (HMK 10), haksız fiilden doğan davalarda fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer (HMK 16) mahkemesi de yetkilidir. Taşınmazın aynına ilişkin davalarda ise taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK 12).

Harç ve dava değeri

Para alacağına ilişkin eda davalarında harç, dava değeri üzerinden nispi olarak alınır. Dava açılırken peşin harç olarak nispi harcın dörtte biri yatırılır, kalan kısım karar ve ilam harcı olarak hükümle birlikte belirlenir. Dava değerinin doğru gösterilmesi, istinaf ve temyiz sınırları bakımından da önem taşır. Değer gösterilmemiş veya eksik gösterilmişse mahkeme harcın tamamlanması için süre verir.

Para alacağının bir kısmının talep edildiği kısmi eda davalarında, 7589 sayılı Kanunla eklenen HMK 109/4 uyarınca talep tahkikat sonuna kadar bir defaya mahsus artırılabilir ve artırılan kısım için zamanaşımı dava tarihinde kesilmiş sayılır. Bu konuda Kısmi Dava (HMK 109) ve Davanın Islahı yazılarımıza bakılabilir.

Eda hükmünün icrası

Eda davasının en önemli özelliği, verilen hükmün zorla icra edilebilmesidir. İlamın türüne göre icra yolu değişir:

• Para alacakları: İlamlı icra takibiyle tahsil edilir. Borçluya icra emri gönderilir ve yedi gün içinde ödeme yapılmazsa haciz yoluna gidilir (İİK 32).
• Taşınır teslimi: Malın borçludan alınarak alacaklıya teslimi icra dairesince sağlanır (İİK 24).
• Taşınmaz tahliyesi ve teslimi: Taşınmaz, icra emri tebliğinden itibaren belirli süre içinde boşaltılmazsa zorla tahliye edilir (İİK 26).
• Yapma ve yapmama edimleri: İİK 30 uyarınca icra dairesi, ilamda yazılı işin borçlu tarafından yapılmaması hâlinde masrafı borçludan alınmak üzere işin başkasına yaptırılmasına karar verebilir. Yapmama borcuna aykırı davranış hâlinde ise İİK 343 uyarınca disiplin hapsi gündeme gelir.

Bazı ilamlar kesinleşmeden icraya konulamaz. HMK 350 ve İİK 36 kapsamında istinaf veya temyiz başvurusu kural olarak icrayı durdurmaz; borçlu teminat göstererek icranın geri bırakılmasını isteyebilir. Ancak aile hukuku, kişiler hukuku ve taşınmaz mülkiyetine ilişkin hükümler kesinleşmeden yerine getirilemez. İcranın geri bırakılması için Tehiri İcra (İİK 36) yazımıza bakılabilir.

Eda davası dilekçesinde bulunması gerekenler

HMK 119 uyarınca dava dilekçesinde mahkemenin adı, tarafların kimlik ve adres bilgileri, dava konusu ve değeri, iddiaların dayanağı olan vakıaların açık özetleri, deliller, hukuki sebepler ve açık talep sonucu yer almalıdır. Eda davasında talep sonucu, hüküm fıkrasına aynen geçirilebilecek açıklıkta yazılmalıdır. Örneğin para alacağında anapara miktarı, faiz türü ve başlangıç tarihi; teslim davasında teslimi istenen malın tam tanımı; yapma davasında yapılacak işin kapsamı açıkça gösterilmelidir. Belirsiz bir talep sonucu, hükmün icrasında sorun yaratır.

Yargıtay kararlarında eda davası

Eda davasına ilişkin uyuşmazlıkların önemli bir kısmı iki noktada toplanır: Davacının eda davası yerine tespit davası açması ve mahkemenin kurduğu hükmün icra edilebilir açıklıkta olmaması. Yargıtay’ın güncel kararları bu iki konuda yerleşik ölçütler ortaya koymaktadır.

Eda davası açılabiliyorsa tespit davası açılamaz

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, eda davası açma imkânı bulunan davacının tespit davasında hukuki yararının bulunmadığını, eda hükmünün kendi içinde bir tespit barındırmasına dayandırmaktadır.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi de aynı gerekçeyi daha açık biçimde ifade etmiştir:

Hukuk Genel Kurulu kararındaki “tamamen” ifadesi önemlidir. Tespit talebiyle elde edilmek istenen sonuç eda davasıyla bütünüyle sağlanamıyorsa, örneğin taraflar arasındaki sürekli bir hukuki ilişkinin gelecekteki dönemleri de tartışmalıysa, tespit davasında hukuki yarar ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle tespit davası açmadan önce, aynı sonucun bir eda davasıyla eksiksiz alınıp alınamayacağı sorulmalıdır.

Hukuki yarar resen gözetilir ve ret usulden olur

Hukuki yarar dava şartı olduğundan, davalı ileri sürmese bile mahkeme bunu kendiliğinden inceler. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, hukuki yarar bulunmadığı tespit edildiğinde davanın HMK m. 115’e göre dava şartı yokluğundan usulden reddedilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Mahkemenin eda davası açılabilecek bir durumda tespit davasını esastan kabul etmesi de bozma sebebidir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi böyle bir kabul kararını, eda davası açılabilecek hâllerde tespit davasının hukuki yarar yokluğundan reddedilmesi gerektiği gerekçesiyle bozmuştur (Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2021/7999, K. 2023/2189, T. 10.04.2023). Davacı bakımından bu, yıllarca süren bir yargılamanın sonunda hiçbir icra edilebilir hüküm elde edilememesi anlamına gelir. Üstelik usulden ret kararı esasa ilişkin olmadığı için davacı aynı alacak için bu kez eda davası açmak zorunda kalır ve zamanaşımı riskiyle karşılaşabilir.

Hüküm fıkrası icra edilebilir açıklıkta olmalıdır

Eda hükmünün değeri, icra dairesinde tereddütsüz uygulanabilmesine bağlıdır. HMK m. 297/2, hüküm sonucunda taraflara yüklenen borçların ve tanınan hakların sıra numarası altında, açık ve tereddüt uyandırmayacak şekilde gösterilmesini ister. Yargıtay bu kuralı kamu düzenine ilişkin saymaktadır.

Aynı kararda Daire, birleştirilen davalarda her dava için ayrı hüküm kurulması gerektiğini, birleştirmenin davaların bağımsızlığını ortadan kaldırmadığını belirtmiştir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi de hüküm fıkrasının açık ve icra edilebilir olmaması hâlinde icra sırasında tereddüt doğacağını ve hükmün uygulanamayabileceğini vurgulamıştır (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2023/5487, K. 2024/388, T. 22.01.2024).

Bu kararların dava dilekçesi bakımından sonucu açıktır: Mahkeme talep sonucuyla bağlı olduğundan (HMK m. 26), belirsiz yazılmış bir talep sonucu çoğu zaman belirsiz bir hüküm fıkrasına dönüşür. Teslim davasında malın seri numarası veya ayırt edici özellikleri, yapma davasında yapılacak işin teknik kapsamı ve süresi, yapmama davasında yasaklanan davranışın sınırları dilekçede somut olarak gösterilmelidir.

Dilekçe hazırlarken kontrol listesi

Eda davası açmadan önce şu sorular cevaplanmalıdır:

• Talep muaccel mi; değilse gelecekteki dönemler için hüküm kurulmasını sağlayacak bir dayanak var mı?
• Aynı alacak için elde zaten icra edilebilir bir ilam veya ilam niteliğinde belge bulunuyor mu?
• Talep para alacağıysa zorunlu arabuluculuk dava şartı kapsamında mı?
• Talep sonucu, hüküm fıkrasına aynen geçirilebilecek açıklıkta mı; faiz türü ve başlangıç tarihi yazıldı mı?
• Alacak kısmi dava olarak mı açılıyor; öyleyse 31.07.2026 tarihinde yürürlüğe giren HMK m. 109/4’teki tek seferlik artırma imkânı nasıl kullanılacak?
• Tespit talebi de eklenecekse, bu talep eda talebiyle tamamen karşılanıyor mu?

Son sorunun cevabı evetse ayrı bir tespit talebi eklemek yerine yalnızca eda talebinde bulunmak, hukuki yarar itirazını baştan önler.

Örnek olay

Bir yazılım şirketi, müşterisine teslim ettiği proje için kararlaştırılan bedelin son taksitini tahsil edemez. Şirket, asliye ticaret mahkemesinde eda davası açarak kalan bedelin temerrüt tarihinden itibaren ticari faiziyle birlikte ödenmesini ister. Ayrıca müşterinin, sözleşmeye aykırı olarak yazılımın kaynak kodunu üçüncü kişilere vermesinin önlenmesini talep eder. Bu davada ilk talep verme, ikinci talep yapmama davası niteliğindedir. Mahkeme talepleri kabul ederse şirket, para alacağı için ilamlı icra takibi başlatabilir; yapmama yükümlülüğüne aykırılık hâlinde ise İİK 343 uyarınca icra mahkemesine başvurabilir. Şirket aynı konuda yalnızca alacağın varlığının tespitini isteseydi, eda davası açma imkânı bulunduğu için tespit davası hukuki yarar yokluğundan reddedilebilirdi.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

Eda davası, alacaklının hakkına fiilen kavuşmasını sağlayan temel dava türüdür. Talebin verme, yapma veya yapmama edimlerinden hangisine ilişkin olduğu, talep sonucunun icra edilebilir açıklıkta yazılması, görevli ve yetkili mahkemenin doğru belirlenmesi ve varsa zorunlu arabuluculuk şartının yerine getirilmesi, davanın sonucunu doğrudan etkiler. Eda davası açılabilecek durumlarda tespit davası tercih edilmemeli; kısmi davalarda ise 7589 sayılı Kanunla gelen artırma imkânı dikkate alınmalıdır.

Mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.