Av. Emrah Karatay
Bir kişi aleyhine, borçlu olmadığı bir senet veya alacak nedeniyle icra takibi başlatılabilir ya da böyle bir takip tehdidiyle karşı karşıya kalabilir. Ödeme emrine itiraz süresi kaçırılmış, kambiyo takibinde itiraz reddedilmiş veya takip henüz başlamamış ama senet piyasada dolaşıyor olabilir. Bu durumlarda borçlu, mahkemeden borçlu olmadığının tespitini isteyebilir. Bu davaya menfi tespit davası denir. Dava kazanılırsa takip durur, ödenen paralar geri alınır ve takip kötüniyetliyse alacaklı tazminata mahkûm edilir.
Bu yazıda 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 72 çerçevesinde menfi tespit dava dilekçesi örneği, takipten önce ve sonra açılan davalar arasındaki farklar ve ihtiyati tedbir talebi açıklanmaktadır. Davanın genel anlatımı “Menfi Tespit Davası” yazımızdadır.
KISA CEVAP
- Borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu olmadığını ispat için menfi tespit davası açabilir (İİK m. 72/1).
- Takipten önce açılan davada, alacağın yüzde on beşinden az olmamak üzere teminatla takibin durdurulması istenebilir (İİK m. 72/2).
- Takipten sonra açılan davada takip durdurulamaz; yalnızca yüzde on beş teminatla icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesi istenebilir (İİK m. 72/3).
- Dava borçlu lehine sonuçlanırsa takip durur; takip kötüniyetliyse alacaklı, alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminata mahkûm edilir.
- Dava sırasında borç ödenirse dava istirdat davası olarak devam eder.
- Dava, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yerde veya davalının yerleşim yerinde açılabilir (İİK m. 72 son fıkra).
Kanun metni
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 72/1-3
“Borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu bulunmadığını ispat için menfi tesbit davası açabilir. İcra takibinden önce açılan menfi tesbit davasına bakan mahkeme, talep üzerine alacağın yüzde onbeşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat mukabilinde, icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir. İcra takibinden sonra açılan menfi tesbit davasında ihtiyati tedbir yolu ile takibin durdurulmasına karar verilemez. Ancak, borçlu gecikmeden doğan zararları karşılamak ve alacağın yüzde onbeşinden aşağı olmamak üzere göstereceği teminat karşılığında, mahkemeden ihtiyati tedbir yoluyle icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini istiyebilir.”
Menfi tespit davası ne zaman açılır?
Takipten önce
Borçlu, henüz takip başlamadan da borçlu olmadığının tespitini isteyebilir. Bu, özellikle teminat amacıyla verilmiş bir bononun iade edilmediği, bedelsiz kalmış bir çekin üçüncü kişiye ciro edilmesinden korkulduğu veya karşı tarafın ihtarname çekerek takip tehdidinde bulunduğu durumlarda başvurulan yoldur. Takipten önce açılan davada borçlunun hukuki yararı, karşı tarafın alacak iddiasında bulunması veya bir belgeye dayanarak takip yapma imkânının varlığıyla ortaya çıkar.
Takip sırasında
Takip başladıktan sonra da menfi tespit davası açılabilir. Bu yol, ödeme emrine itiraz süresi kaçırılmış veya itiraz edilmiş ama itirazın kaldırılmasına karar verilmiş borçlu bakımından genellikle son çaredir. Kambiyo senedine dayalı takipte icra mahkemesine yapılan itirazın reddi de menfi tespit davası açılmasına engel değildir; icra mahkemesi kararları maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz. Kambiyo takibine itiraz için “Kambiyo Takibinde İmzaya ve Borca İtiraz Dilekçesi” sayfamıza bakılabilir.
Ödemeden sonra: istirdat
Borçlu, menfi tespit davası sırasında tedbir almamış ve borç ödenmişse dava istirdat davası olarak devam eder (İİK m. 72/6). Takibe itiraz etmemiş veya itirazı kaldırılmış olduğu için borçlu olmadığı parayı tamamen ödemek zorunda kalan kişi, ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde istirdat davası açabilir (İİK m. 72/7). İstirdat davası hakkında “İstirdat Davası (İİK 72)” yazımıza bakılabilir.
İhtiyati tedbir talebi
Menfi tespit davasındaki tedbir, takibin yapılıp yapılmamasına göre farklılaşır. Takipten önce açılan davada mahkeme, alacağın yüzde on beşinden az olmamak üzere teminat karşılığında icra takibinin durdurulmasına karar verebilir. Bu tedbirle takip yapılabilir, ancak ilerletilemez.
Takip başladıktan sonra açılan davada takibin durdurulmasına karar verilemez. Borçlu ancak gecikmeden doğan zararları karşılamak ve alacağın yüzde on beşinden az olmamak üzere teminat göstermek şartıyla, icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesini isteyebilir. Bu durumda haciz ve satış devam eder, ancak tahsil edilen para dava sonuna kadar alacaklıya verilmez. Bu tedbir, borçlunun ödediği paranın kaybolmasını önler.
Yüzde on beş teminat oranı kanunda alt sınır olarak öngörülmüştür; mahkeme daha yüksek bir teminata karar verebilir. Teminat yatırılmadan tedbir kararı uygulanmaz. Teminat nakit veya banka teminat mektubu olarak gösterilebilir. Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa tedbir kalkar ve alacaklı, alacağını geç almasından doğan ve yüzde yirmiden az olmayan zararını gösterilen teminattan alır (İİK m. 72/4).
Görevli ve yetkili mahkeme
Menfi tespit davası, takibin dayanağı olan hukuki ilişkinin niteliğine göre görevli mahkemede açılır. Kambiyo senedine dayalı davalar, senet ticari bir işten doğmasa bile 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu kapsamındaki mutlak ticari davalardan olduğundan asliye ticaret mahkemesinde görülür. Tüketici işlemlerinde tüketici mahkemesi, işçilik ilişkisinde iş mahkemesi, diğer hâllerde asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Dava, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir (İİK m. 72/8).
Ticari davalarda konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacaklar ile menfi tespit davaları için dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (TTK m. 5/A). Tüketici uyuşmazlıkları ve iş uyuşmazlıklarında da zorunlu arabuluculuk aranabilir. Arabuluculuk son tutanağı dava dilekçesine eklenmelidir.
İspat yükü
Menfi tespit davasında ispat yükü, kural olarak alacak iddiasında bulunan davalıdadır. Ancak takip bir senede dayanıyorsa durum değişir. Senet altındaki imzayı kabul eden davacı, senedin bedelsiz olduğunu veya borcun ödendiğini ispatla yükümlüdür. Senede karşı iddialar senetle ispat edilmelidir; senedin hüküm ve kuvvetini ortadan kaldıracak hukuki işlemler tanıkla ispat edilemez (6100 sayılı HMK m. 201). Bu nedenle bedelsizlik iddiasında yazılı belge, örneğin teminat senedi olduğunu gösteren sözleşme, ödeme dekontu veya alacaklının yazılı beyanı büyük önem taşır. Bedelsizlik iddiası hakkında “Kambiyo Senedinde Bedelsizlik İddiası” yazımıza bakılabilir.
Menfi tespit dava dilekçesi örneği
NÖBETÇİ … ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ HÂKİMLİĞİNE
DAVACI (BORÇLU): Ad Soyad veya unvan, T.C. Kimlik / Vergi No, adres
VEKİLİ: Av. Ad Soyad, adres (varsa)
DAVALI (ALACAKLI): Ad Soyad veya unvan, adres
DAVA DEĞERİ: … TL
KONU: … İcra Dairesinin 20…/… Esas sayılı takip dosyasına konu …/…/… vadeli … TL bedelli bono nedeniyle davalıya borçlu olmadığımızın tespiti, ihtiyati tedbir ve kötüniyet tazminatı talebimizdir.
AÇIKLAMALAR
1. Müvekkil ile davalı arasında …/…/… tarihli … sözleşmesi imzalanmış, sözleşmenin … maddesi uyarınca müvekkilin edimlerini yerine getireceğine teminat olarak …/…/… vadeli … TL bedelli bono davalıya verilmiştir.
2. Sözleşmenin … maddesinde bononun “teminat senedi” olduğu ve işin tesliminde iade edileceği açıkça yazılıdır. Müvekkil işi …/…/… tarihli teslim tutanağıyla eksiksiz teslim etmiş, davalı teslimi kabul etmiştir.
3. Davalı, iade etmesi gereken teminat senedini takibe koyarak … İcra Dairesinin 20…/… Esas sayılı dosyasıyla kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatmıştır.
4. Bono teminat amacıyla verilmiş olup teminat altına alınan borç doğmamıştır. Bu durum taraflar arasındaki yazılı sözleşmeyle sabittir. Müvekkilin davalıya bono nedeniyle herhangi bir borcu bulunmamaktadır.
5. İHTİYATİ TEDBİR: Takip başlamış olduğundan, İİK m. 72/3 uyarınca Mahkemenizce belirlenecek ve alacağın yüzde on beşinden az olmayacak teminat karşılığında, icra veznesine girecek paraların davalıya ödenmemesi yönünde ihtiyati tedbir kararı verilmesini talep ediyoruz.
6. ARABULUCULUK: Dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş, …/…/… tarihli son tutanakla anlaşma sağlanamamıştır.
7. Davalı, bononun teminat senedi olduğunu bildiği hâlde takip başlatmıştır. Takip haksız ve kötüniyetlidir.
DELİLLER: …/…/… tarihli sözleşme, teslim tutanağı, taraflar arasındaki yazışmalar, … İcra Dairesinin 20…/… Esas sayılı dosyası, arabuluculuk son tutanağı, ticari defterler (bilirkişi incelemesi), yemin ve her türlü yasal delil.
HUKUKİ SEBEPLER: 2004 sayılı İİK m. 72; 6102 sayılı TTK m. 4, 5/A; 6100 sayılı HMK ve ilgili mevzuat.
SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda açıklanan nedenlerle; öncelikle teminat karşılığında icra veznesindeki paraların davalıya ödenmemesi yönünde İHTİYATİ TEDBİR kararı verilmesine, yargılama sonunda müvekkilin … İcra Dairesinin 20…/… Esas sayılı dosyasına konu bono nedeniyle davalıya BORÇLU OLMADIĞININ TESPİTİNE, takibin haksız ve kötüniyetli olması nedeniyle davalının alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere KÖTÜNİYET TAZMİNATINA mahkûm edilmesine, yargılama giderleri ve vekâlet ücretinin davalıya yükletilmesine karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederiz.
Tarih
Davacı (veya Vekili) Ad Soyad, imza
EKLER: Sözleşme, teslim tutanağı, bono örneği, icra dosyası örneği, arabuluculuk son tutanağı, vekâletname (varsa).
Bu örnek, takipten sonra açılan ve teminat senedine dayanan bir menfi tespit davası için hazırlanmıştır. Takipten önce açılacaksa ihtiyati tedbir talebi “takibin durdurulması” şeklinde yazılmalı; dayanak hukuki ilişki ve görevli mahkeme somut olaya göre değiştirilmelidir.
Dava sonucu
Dava borçlu lehine sonuçlanırsa takip derhâl durur. İlamın kesinleşmesiyle icra, ayrıca hükme gerek kalmadan kısmen veya tamamen eski hâle iade edilir. Borçluyu dava açmaya zorlayan takibin haksız ve kötüniyetli olduğu anlaşılırsa, talep üzerine borçlunun dava sebebiyle uğradığı zarar alacaklıdan tahsil edilir; bu zarar takip konusu alacağın yüzde yirmisinden az olamaz (İİK m. 72/5). Kötüniyet tazminatı talep edilmezse verilmez; bu nedenle sonuç ve istem kısmında açıkça istenmelidir.
Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa tedbir kalkar ve alacaklı, ihtiyati tedbir yüzünden alacağını geç almaktan doğan zararını gösterilen teminattan alır. Bu zarar yüzde yirmiden az belirlenemez (İİK m. 72/4). Bu sonuç, dayanaksız bir menfi tespit davasında tedbir istemenin borçlu bakımından da risk taşıdığını gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Takipten sonra açılan davada “takibin durdurulması” yönünde tedbir istemek; kanun buna izin vermez.
- Teminatı yatırmamak ve tedbirin uygulanmaması.
- Senede karşı bedelsizlik iddiasını yalnızca tanıkla ispata çalışmak.
- Kambiyo senedine dayanan davayı asliye ticaret yerine asliye hukuk mahkemesinde açmak.
- Ticari uyuşmazlıkta arabuluculuk son tutanağı olmadan dava açmak.
- Kötüniyet tazminatını talep etmemek.
- Borç ödendikten sonra bir yıllık istirdat süresini kaçırmak.
Sıkça sorulan sorular
Menfi tespit davası için süre var mı?
Menfi tespit davası için kanunda bir süre öngörülmemiştir; takip devam ettiği sürece açılabilir. Borç ödendikten sonra ise bir yıl içinde istirdat davası açılmalıdır.
Menfi tespit davası takibi kendiliğinden durdurur mu?
Hayır. Takipten önce açılan davada teminatla takibin durdurulması istenebilir. Takipten sonra açılan davada yalnızca paranın alacaklıya ödenmemesi istenebilir.
İcra mahkemesinde itiraz reddedildiyse menfi tespit davası açılabilir mi?
Evet. İcra mahkemesinin itiraz hakkındaki kararları maddi anlamda kesin hüküm oluşturmadığından borçlu genel mahkemede menfi tespit davası açabilir.
Menfi tespit davasında harç nasıl hesaplanır?
Dava nispi harca tabidir; tespiti istenen borç miktarı üzerinden karar ve ilam harcının dörtte biri peşin yatırılır.
Sonraki adım
Borçlu olmadığı bir senet veya alacak nedeniyle takiple karşılaşan kişi, önce takibin başlayıp başlamadığını ve itiraz yollarının durumunu kontrol etmeli, borçsuzluğu gösteren yazılı belgeleri toplamalıdır. Ticari uyuşmazlıkta önce arabulucuya başvurulmalı, ardından yukarıdaki örneğe göre dava açılarak takibin durumuna uygun ihtiyati tedbir talep edilmeli ve teminat yatırılmalıdır.
Mevzuat: 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 72; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 4, 5/A; 6100 sayılı HMK m. 201.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.