TCK 64 Sanığın veya Hükümlünün Ölümü: Kamu Davası ve Cezaya Etkisi

Ceza sorumluluğu şahsidir; kimse başkasının fiilinden dolayı cezalandırılamaz. Bu ilkenin doğal bir sonucu olarak, suç işlediği iddia edilen kişinin ölümüyle birlikte onun hakkındaki ceza davası ve verilmiş cezalar da kural olarak sona erer. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.64, sanığın ölümünün kamu davasına ve hükümlünün ölümünün cezaya etkisini düzenler. Ancak bu kuralın bazı istisnaları vardır: Müsadere ve kesinleşmiş yargılama giderleri gibi mali sonuçlar ölümle birlikte tamamen ortadan kalkmaz. Bu yazıda sanığın ölümünün soruşturma ve kovuşturmaya etkisi, hükümlünün ölümünün cezaların infazına etkisi, müsaderenin akıbeti, mağdurun tazminat hakkı ve ölen kişi lehine yargılamanın yenilenmesi ele alınmaktadır.

Kanun metni

Dayanak: Ceza sorumluluğunun şahsiliği

Anayasa m.38/7, ceza sorumluluğunun şahsi olduğunu öngörür. TCK m.20/1 de aynı ilkeyi tekrarlar: Ceza sorumluluğu şahsidir; kimse başkasının fiilinden dolayı sorumlu tutulamaz. Bu ilke, cezanın yalnızca suçu işleyen kişiye uygulanabileceği ve mirasçılara veya aile bireylerine geçemeyeceği anlamına gelir. Ölen bir kişinin cezalandırılması da, cezanın amacı olan özel önleme ve ıslah bakımından anlamsızdır. Bu ilke için Suç ve Cezanın Şahsiliği (TCK 20) yazısına bakılabilir.

TCK m.64, bu ilkenin dava ve cezanın düşmesi bakımından somutlaştırılmış hâlidir. Kanun, sanığın ölümünü genel af, şikâyetten vazgeçme ve zamanaşımı gibi diğer düşme sebepleriyle birlikte “dava ve cezanın düşürülmesi” başlığı altında düzenlemiştir.

Soruşturma aşamasında ölüm

Şüphelinin soruşturma aşamasında ölmesi hâlinde, kamu davası açılması için gerekli şartlardan biri ortadan kalkmış olur. Bu durumda Cumhuriyet savcısı, şüpheli hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. Ancak soruşturma konusu suçla bağlantılı ve niteliği itibarıyla müsadereye tabi eşya varsa, Cumhuriyet savcısı, kamu davası açılmamış olsa da bu eşyanın müsaderesine karar verilmesi için davayı görmeye yetkili mahkemeye başvurabilir (CMK m.256/1). Birden fazla şüphelinin bulunduğu dosyalarda ise ölen şüpheli dışındaki kişiler hakkında soruşturma devam eder.

Kovuşturma aşamasında ölüm

Sanığın kovuşturma aşamasında, yani iddianame kabul edildikten sonra ve hüküm kesinleşmeden önce ölmesi hâlinde, mahkeme kamu davasının düşürülmesine karar verir. Bu kural, ilk derece yargılaması, istinaf ve temyiz aşamalarının tamamında uygulanır. Hüküm verilmiş ancak henüz kesinleşmemişse ve kanun yolu incelemesi sırasında sanığın öldüğü anlaşılırsa, Yargıtay Ceza Genel Kurulu, ölümün mahallinde kesin olarak belirlenmesi için hükmün bozulmasını ve düşme kararının ilk derece mahkemesince verilmesini daha isabetli bulmuştur (Yargıtay CGK, E. 2019/3, K. 2019/94, T. 12.02.2019).

Ölümün nüfus kayıtlarıyla belgelenmesi gerekir; yalnızca yakınların beyanı veya basında çıkan haberler yeterli değildir. Mahkeme, ölüm iddiasını nüfus müdürlüğünden getirtilen kayıtla doğrular. Gaipliğe ilişkin durumlarda ise gaiplik kararının kesinleşmesi aranır.

Ölüm hâlinde beraat kararı verilebilir mi?

CMK m.223/9, derhâl beraat kararı verilebilecek hâllerde durma, düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemeyeceğini düzenler. Bu hükmün sanığın ölümü hâlinde de uygulanıp uygulanmayacağı tartışılmıştır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 2024 tarihli kararında bu soruyu olumsuz yanıtlamış ve CMK m.223/9’un ölüm dışındaki hâllere yönelik olduğunu kabul etmiştir. Buna göre sanığın ölümü hâlinde, dosyada beraati gerektirebilecek deliller bulunsa dahi kamu davasının düşmesine karar verilir.

Ölüm nedeniyle verilen düşme kararı, sanığın suçu işlediğini tespit eden bir karar değildir. Bu nedenle düşme kararı, ölen kişinin suçlu olduğu anlamına gelmez; hukuk davalarında da haksız fiilin varlığı ayrıca ve bağımsız olarak değerlendirilir. Kararın ayrıntıları ve mirasçıların kanun yoluna başvurma imkânı aşağıda ele alınmaktadır.

Yargıtay kararlarında sanığın ölümü

Ölüm hâlinde düşme kararı kesindir

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, yargılama sürerken ölen sanığın mirasçılarının düşme kararını temyiz ettiği dosyada, ölüm hâlinde beraat önceliği kuralının uygulanmayacağını açıkça belirtmiştir:

Kurul, aynı kararda düşme kararının beyani nitelikte olduğunu ve ölümden sonra yapılan usul işlemlerinin hükümsüz sayılması gerektiğini de vurgulamıştır.

Mirasçıların kanun yolu hakkı

Aynı kararda Ceza Genel Kurulu, CMK m.260/1’de kanun yoluna başvurabilecek kişiler arasında sanığın mirasçılarının sayılmadığını belirterek mirasçıların düşme kararını temyiz etme hakkı bulunmadığına oyçokluğuyla karar vermiştir. Kurul, CMK m.262’de kanun yoluna başvurma hakkı tanınan “eş” kavramının sanığın hayatta olmasını gerektirdiğini, eşlerden birinin ölümüyle evlilik birliğinin sona ereceğini kabul etmiştir. Buna karşılık Kurul, TCK m.64/1’in ikinci cümlesi uyarınca müsadere yönünden davaya devam edildiğinden, ölen sanığın eşinin müsadere kararını temyiz etme hakkının bulunduğunu kabul eden Yargıtay 6. Ceza Dairesi kararına da yer vermiştir.

Sanığın müdafii bakımından da benzer bir sonuç söz konusudur. Yargıtay 9. Ceza Dairesi, sanığın ölümüyle birlikte vekâlet ilişkisinin sona erdiğini, bu nedenle müdafiin hükmü temyiz yetkisinin bulunmadığını belirterek temyiz istemini reddetmiştir (Yargıtay 9. CD, E. 2023/13844, K. 2024/2247, T. 14.03.2024).

Ölümün ceza ilişkisine etkisi

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, ölümün ceza ilişkisini yalnızca ölen kişi bakımından sona erdirdiğini başka bir kararında şöyle açıklamıştır:

Bu kararlar karşısında ölen sanığın yakınlarının, düşme kararına karşı kanun yoluna başvurarak beraat kararı elde etmesi mümkün değildir. Ölümden önce kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmü bulunuyorsa, CMK m.313 uyarınca yargılamanın yenilenmesi yolu açıktır.

Hükümlünün ölümü

Mahkûmiyet hükmü kesinleştikten sonra hükümlünün ölmesi hâlinde, hapis cezaları ve henüz infaz edilmemiş adli para cezaları ortadan kalkar (TCK m.64/2). Bu nedenle:

• Hükümlünün çekmekte olduğu veya henüz çekmeye başlamadığı hapis cezası infaz edilemez.
• Ödenmemiş adli para cezası mirasçılardan tahsil edilemez.
• Daha önce ödenmiş adli para cezası ise geri verilmez; çünkü bu kısım infaz edilmiştir.
• Taksitle ödenmekte olan adli para cezasının ödenmemiş kısmı da ortadan kalkar.

Adli para cezasının ortadan kalkması, cezanın şahsiliği ilkesinin doğal bir sonucudur. Adli para cezası bir ceza olduğundan, bir borç gibi mirasçılara geçmez. Bu konuda Adli Para Cezası yazısına bakılabilir.

Müsadere ve yargılama giderleri

Müsadere: Sanığın ölümüne rağmen, niteliği itibarıyla müsadereye tabi eşya ve maddi menfaatler hakkında davaya devam olunarak bunların müsaderesine hükmolunabilir (TCK m.64/1). Niteliği itibarıyla müsadereye tabi eşya, üretimi, bulundurulması, kullanılması, taşınması, alım ve satımı suç oluşturan eşyadır; örneğin uyuşturucu madde, sahte para veya ruhsatsız silah. Bu eşyanın sanığın ölümüyle mirasçılara geçmesi, kamu düzeni bakımından kabul edilemez. Suçtan elde edilen maddi menfaatler bakımından da kazanç müsaderesi gündeme gelebilir. Müsadere için Müsadere (TCK 54-55) yazısına bakılabilir.

Yargılama giderleri: Hükümlünün ölümünden önce kesinleşmiş olan müsadere ve yargılama giderlerine ilişkin hüküm infaz olunur (TCK m.64/2). Bu nedenle kesinleşmiş yargılama giderleri, terekeden tahsil edilebilir. Ancak sanık kovuşturma sırasında ölmüş ve hüküm kesinleşmemişse, yargılama giderlerine ilişkin bir kesinleşmiş hüküm bulunmadığından mirasçılardan tahsil edilemez.

Mağdurun tazminat hakkı

Kamu davasının düşmesi veya cezanın ortadan kalkması, suçtan zarar görenin tazminat hakkını etkilemez. Kamu davasının düşmesi, malların geri alınması ve uğranılan zararın tazmini için açılan şahsi hak davasını etkilemez (TCK m.74/2). Suçtan doğan tazminat borcu, haksız fiilden doğan bir borç olarak terekeye dahildir. Mağdur, mirası reddetmemiş mirasçılara karşı hukuk mahkemesinde tazminat davası açabilir. Mirasçılar, tereke borçlarından müteselsilen sorumludur; ancak mirasın reddi veya resmî defter tutulması hâlinde sorumlulukları sınırlanabilir. Mirasın reddi için Mirasın Reddi Şartları ve Süresi yazısına bakılabilir.

Ceza davasının düşmesi nedeniyle suçun işlendiği bir ceza hükmüyle tespit edilmemiş olur. Bu durumda hukuk mahkemesi, haksız fiilin varlığını kendi önündeki delillere göre bağımsız olarak değerlendirir.

Ölen kişi lehine yargılamanın yenilenmesi

Hükümlünün ölümü, yargılamanın yenilenmesi istemine engel olmaz (CMK m.313/1). Ölenin eşi, üstsoyu, altsoyu ve kardeşleri, yargılamanın yenilenmesi isteminde bulunabilir; bu kişilerin yokluğu hâlinde Adalet Bakanı da istemde bulunabilir (CMK m.313/2-3). Bu düzenleme, haksız bir mahkûmiyetle ölen kişinin hatırasının temizlenmesine ve ailenin manevi zararının giderilmesine imkân tanır. Yargılamanın yenilenmesi sonucunda beraat kararı verilirse, haksız mahkûmiyet nedeniyle tazminat talepleri de gündeme gelebilir.

Birden fazla sanıklı davalarda ölüm

İştirak hâlinde işlenen suçlarda sanıklardan birinin ölmesi, yalnızca onun hakkındaki kamu davasının düşmesine yol açar. Diğer sanıklar hakkında yargılama devam eder ve her biri kendi fiilinden sorumlu tutulur. Ölen sanığın suçtaki rolü, diğer sanıkların sorumluluğunun belirlenmesi bakımından delil olarak değerlendirilmeye devam edebilir; ancak ölen kişi hakkında suçlu olduğuna dair bir hüküm kurulamaz. Suça iştirakte bağlılık kuralı gereği, failin cezalandırılmasını önleyen kişisel nedenler diğer suç ortaklarını etkilemez (TCK m.40/1). Bu nedenle failin ölmesi, azmettiren veya yardım edenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Ölümün infaz sırasında gerçekleşmesi

Hükümlünün ceza infaz kurumunda veya denetimli serbestlik sürecinde ölmesi hâlinde, cezanın kalan kısmı infaz edilmez. Ceza infaz kurumunda meydana gelen ölümlerde ölüm nedeninin araştırılması için ayrıca soruşturma yapılır. Koşullu salıverilmiş bir hükümlünün denetim süresi içinde ölmesi de cezanın kalan kısmının infazını ortadan kaldırır.

Katılanın veya mağdurun ölümü

TCK m.64, sanığın veya hükümlünün ölümünü düzenler. Mağdurun veya katılanın ölümü ise kamu davasını düşürmez. Şikâyete bağlı suçlarda mağdur şikâyet etmeden önce ölmüşse, kanunda öngörülen hâllerde yakınları şikâyet hakkını kullanabilir; örneğin hakaret suçunda ölenin ikinci dereceye kadar üstsoy ve altsoyu, eşi veya kardeşleri şikâyette bulunabilir (TCK m.131/2). Ayrıntılar için TCK 131 Soruşturma ve Kovuşturma Koşulu yazısına bakılabilir.

Örnek olay

Y, uyuşturucu madde ticareti suçundan yargılanırken ve ilk derece mahkemesi tarafından mahkûmiyet kararı verildikten sonra, istinaf incelemesi sırasında hayatını kaybetmiştir. Y’nin evinde ele geçirilen uyuşturucu maddeler ve suçtan elde edildiği tespit edilen para dosyada emanettedir. Bu durumda bölge adliye mahkemesi, Y hakkındaki kamu davasının düşmesine karar verir. Ancak uyuşturucu maddeler niteliği itibarıyla müsadereye tabi olduğundan, davaya bu yönden devam olunarak müsaderesine hükmedilir. Suçtan elde edilen para bakımından da kazanç müsaderesi şartları değerlendirilir. Hüküm kesinleşmediği için yargılama giderleri mirasçılardan tahsil edilemez.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

TCK m.64, ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesinin dava ve ceza üzerindeki sonucunu düzenler: Sanığın ölümü kamu davasını, hükümlünün ölümü ise hapis ve infaz edilmemiş adli para cezasını sona erdirir. Bununla birlikte müsadere, kesinleşmiş yargılama giderleri ve mağdurun tazminat hakkı ölümle ortadan kalkmaz. Ölen kişinin yakınları bakımından ise kesinleşmiş mahkûmiyetlere karşı yargılamanın yenilenmesi, hatıranın korunması için önemli bir araçtır.

Mevzuat: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.38/7; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.20, 40, 54, 55, 64, 74, 131; 5271 sayılı CMK m.223/9, 256, 313; 4721 sayılı TMK m.641.

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata ve ulaşılabilen yargı kararlarına göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumlar için hukuki destek alınması önerilir.