Deprem Sonrası Cezai ve Hukuki Sorumluluk: Yıkılan Binalarda Kim, Neden ve Ne Kadar Sorumludur?

Büyük depremlerin ardından toplumda en çok sorulan soru, yıkılan binaların sorumlusunun kim olduğudur. Hukuk, depremin kendisini kimseye yüklemez. Ancak deprem bölgesinde yapılan bir binanın deprem yönetmeliğine, projesine ve ruhsatına uygun yapılması, malzemesinin standartlara uygun olması ve inşaat sürecinin gereği gibi denetlenmesi zorunludur. Bu yükümlülüklerden birinin ihlali ile meydana gelen ölüm ve yaralanma arasında nedensellik bağı kurulabiliyorsa, kusurlu kişilerin cezai ve hukuki sorumluluğu doğar. Bu yazıda yıkılan binalarda sorumluluğun hangi kişilere, hangi hukuki dayanaklarla ve hangi sürelerle yöneltilebileceği ele alınmaktadır.

Kanun metni

Sorumluluğun temel mantığı: mücbir sebep mi, kusur mu?

Deprem, kural olarak mücbir sebep niteliğinde bir doğa olayıdır. Ancak mücbir sebep, zararın tek ve kaçınılmaz nedeni olduğu ölçüde sorumluluğu ortadan kaldırır. Aynı depremde çevresindeki binalar ayakta kalırken bir binanın tamamen çökmesi, çoğu zaman yapının kendisindeki kusurlara işaret eder. Kolonların kesilmesi, eksik veya düz demir kullanılması, deniz kumu ile beton dökülmesi, projeye aykırı kat ilavesi, zemin etüdünün yapılmaması ve denetimin kâğıt üzerinde kalması, bilirkişi raporlarında sıkça tespit edilen kusurlardır.

Bu nedenle yargılamanın merkezinde bilirkişi incelemesi bulunur. Bilirkişiler, enkazdan alınan karot ve donatı örnekleri, proje ve ruhsat dosyası, yapı denetim kayıtları ve sonradan yapılan tadilatlar üzerinden çöküşün nedenini ve her bir kişinin kusur oranını belirler. Depremin büyüklüğü de bu değerlendirmede dikkate alınır; yapı kurallara tam uygun olsa da ayakta kalamayacak bir sarsıntı yaşanmışsa nedensellik bağı kesilebilir.

Cezai sorumluluk

Taksirle öldürme ve taksirle yaralama

Yıkılan binalarda ölüm meydana gelmişse uygulanan temel suç taksirle öldürmedir (TCK m. 85). Tek bir kişinin ölümünde ceza iki yıldan altı yıla kadar, birden fazla kişinin ölümü veya ölümle birlikte yaralanma hâlinde iki yıldan on beş yıla kadar hapistir. Depremde yaralanan kişiler bakımından taksirle yaralama suçu (TCK m. 89) gündeme gelir. Bu suçun cezası, yaralanmanın ağırlığına göre artırılır.

Taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle suçun kanuni tanımında belirtilen neticenin öngörülmeden gerçekleştirilmesidir (TCK m. 22/2). Birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkes kendi kusurundan sorumludur ve her failin cezası kusuruna göre ayrı ayrı belirlenir (TCK m. 22/5). Deprem dosyalarında müteahhit, şantiye şefi, proje müellifi, yapı denetim görevlileri ve belediye görevlileri gibi çok sayıda sanık bulunduğundan bu kural büyük önem taşır.

Bilinçli taksir ve olası kast tartışması

TCK m. 22/3’e göre kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın netice meydana gelmişse bilinçli taksir vardır ve ceza üçte birden yarısına kadar artırılır. Örneğin kolon kesmenin binayı zayıflatacağını bilen ancak “bir şey olmaz” düşüncesiyle hareket eden kişi bilinçli taksirle hareket etmiş sayılabilir.

Olası kast ise kişinin suçun kanuni tanımındaki unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen fiili işlemesi, yani sonucu kabullenmesidir (TCK m. 21/2). Olası kastın kabulü hâlinde fail taksirli suçtan değil, kasten öldürmeden sorumlu tutulur ve cezası çok daha ağır olur. Yıkılan binalara ilişkin davalarda mağdur aileleri çoğu zaman olası kastla cezalandırma talep etmektedir. Uygulamada ise yerel mahkemeler ve istinaf mahkemeleri, sanığın sonucu öngördüğünü ancak kabullendiğine dair somut delil bulunmadığı gerekçesiyle ağırlıklı olarak bilinçli taksiri uygulamaktadır. Yargıtay 12. Ceza Dairesinin bu yöndeki kararları aşağıda ayrıca ele alınmıştır. Bu ayrım, her dosyada failin bilgi düzeyine, uyarılara rağmen ısrarına ve kusurun ağırlığına göre değerlendirilir.

İmar kirliliği ve diğer suçlar

Ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapı yapmak ya da yaptırmak, ayrıca imar kirliliğine neden olma suçunu oluşturur (TCK m. 184). Bu suç bina yıkılmasa da işlenmiş sayılır; deprem sonrasında ise kaçak kat veya izinsiz tadilatın tespitinde gündeme gelir. Kamu görevlilerinin denetim görevlerini yerine getirmemesi veya usulsüz ruhsat ve iskân vermesi ise taksirle öldürme suçuna iştirak yanında görevi kötüye kullanma suçu bakımından da değerlendirilebilir. Kamu görevlileri hakkında soruşturma için 4483 sayılı Kanun uyarınca izin alınması gerekip gerekmediği, fiilin niteliğine göre ayrıca incelenir.

Kimler sanık olabilir?

• Müteahhit ve şantiye şefi: projeye ve standartlara uygun inşa yükümlülüğü.
• Proje müellifleri: statik ve mimari projenin yönetmeliğe uygunluğu.
• Yapı denetim kuruluşu ve denetçiler: inşaat sürecinin denetimi, malzeme ve laboratuvar kontrolleri.
• Belediye ve ilgili idare görevlileri: ruhsat, iskân ve kaçak yapı denetimi.
• Bina sahipleri, kiracılar veya işletmeciler: taşıyıcı sisteme zarar veren tadilat, kolon kesme veya izinsiz kat ilavesi.

Zamanaşımı ve uzlaşma

Taksirle öldürme suçunun birden fazla ölümle işlenen hâlinde üst sınır on beş yıl olduğundan dava zamanaşımı on beş yıldır (TCK m. 66/1-d). Bilinçli taksir artırımı uygulanacaksa sürenin hesabında artırılmış üst sınırın esas alınıp alınmayacağı da ayrıca değerlendirilmelidir. Taksirle yaralama uzlaşmaya tabi suçlar arasındadır (CMK m. 253); taksirle öldürme ise uzlaşma kapsamında değildir.

Ölen kişinin yakınları ve yaralananlar, soruşturma aşamasında şikâyetçi ve suçtan zarar gören olarak başvurabilir, kovuşturma aşamasında ise katılan sıfatı alarak yargılamaya katılabilir. Katılan sıfatı, delil sunma, bilirkişi raporuna itiraz etme ve kararı istinaf ile temyize götürme imkânı sağlar.

Hukuki sorumluluk

Yapı malikinin sorumluluğu

TBK m. 69’a göre bir binanın veya diğer yapı eserlerinin maliki, bunların yapımındaki bozukluklardan veya bakımındaki eksikliklerden doğan zararı gidermekle yükümlüdür. Bu, kusursuz sorumluluk hâllerinden biridir; malik, yapı kusurunu bilmediğini ileri sürerek sorumluluktan kurtulamaz. Ancak malik, zararın asıl sorumlusu olan müteahhide veya denetçilere rücu edebilir (TBK m. 69/3). Uygulamada kat maliklerinin kendileri de mağdur olduğundan, bu hüküm daha çok başka bir bina üzerine yıkılan yapılar veya bina dışındaki üçüncü kişilere verilen zararlar bakımından önem kazanır. Ayrıntı için yapı malikinin sorumluluğu yazısına bakılabilir.

Müteahhidin sorumluluğu

Müteahhit, iş sahibi ile arasındaki eser sözleşmesine göre yapıyı ayıpsız teslim etmekle yükümlüdür. Taşınmaz yapılarda ayıptan doğan davalar teslimden itibaren beş yılda; müteahhidin ağır kusuru varsa yirmi yılda zamanaşımına uğrar (TBK m. 478). Deprem sonrası tespit edilen yapısal kusurlar çoğu zaman ağır kusur niteliğindedir. Müteahhit ile sözleşme ilişkisi bulunmayan ölenlerin yakınları ve yaralananlar ise haksız fiil hükümlerine dayanır (TBK m. 49). Haksız fiil sorumluluğunun genel şartları haksız fiil sorumluluğu yazısında anlatılmıştır.

Yapı denetim kuruluşu ve denetçiler

4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun’a göre yapı denetim kuruluşları ve denetçiler, denetim görevlerinden doğan zararlardan sorumludur. Bu sorumluluk, yapı kullanma izninin alındığı tarihten itibaren taşıyıcı sistem bakımından on beş yıl, taşıyıcı olmayan diğer kısımlar bakımından iki yıldır. Bu süre, sistemin denetim dönemine giren yapılar için önemlidir. 2001 öncesi yapılarda ise yapı denetim kuruluşu bulunmadığından denetim yükümlülüğü belediye ve ilgili idareler bakımından değerlendirilir.

Tazminat kalemleri

Depremde yakınını kaybedenler ve yaralananlar şu tazminat kalemlerini talep edebilir:

1. Destekten yoksun kalma tazminatı: ölen kişinin desteğinden yoksun kalan eş, çocuk, anne ve baba gibi kişiler için.
2. Cenaze giderleri.
3. Tedavi giderleri ve kazanç kaybı: yaralananlar için.
4. Çalışma gücünün azalmasından veya kaybından doğan zararlar.
5. Manevi tazminat: ölen kişinin yakınları ve ağır yaralananlar için (TBK m. 56).
6. Eşya ve konut zararları: yıkılan bağımsız bölümün değeri ve içindeki eşya.

Zarar hesabı aktüerya bilirkişisi tarafından yapılır. Faizin başlangıç tarihi bakımından 7589 sayılı Kanunla değiştirilen TBK m. 55 kuralları dikkate alınmalıdır.

Zamanaşımı

Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Ancak tazminat, ceza kanunlarının daha uzun zamanaşımı öngördüğü bir suçtan doğmuşsa bu daha uzun süre uygulanır (TBK m. 72). Taksirle öldürme suçunun birden fazla ölümle işlenen hâlinde ceza zamanaşımı on beş yıl olduğundan, deprem kaynaklı tazminat davalarında bu süre önem taşır.

İdarenin sorumluluğu

Belediyeler ve diğer idareler, imar mevzuatına göre ruhsat vermek, inşaatı ve kullanımı denetlemek, kaçak yapılara karşı işlem yapmak ve riskli yapıları tespit ettirmekle görevlidir. Bu görevlerin hiç, geç veya kötü yerine getirilmesi hizmet kusuru oluşturur. Hizmet kusurundan doğan zararlar için idari yargıda tam yargı davası açılır.

Tam yargı davasından önce idareye başvurulabilir. İlgililer, eylem ve işlemi öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini isteyebilir. İdare isteği reddederse veya otuz gün içinde cevap vermezse, ret tarihinden veya sürenin bitiminden itibaren dava açma süresi içinde idare mahkemesinde dava açılabilir (İYUK m. 13). Kaçak kat ilavesine göz yumulduğu, tespit edilen aykırılıklara rağmen yıkım kararının uygulanmadığı veya usulsüz iskân verildiği durumlar, idarenin ağır hizmet kusuruna örnektir.

İdarenin sorumluluğu ile müteahhit ve denetçilerin sorumluluğu birbirini dışlamaz. Mağdur, adli yargıda kişilere karşı, idari yargıda idareye karşı ayrı davalar açabilir. Ancak aynı zarar iki kez tazmin edilmez; bir davada alınan tazminat diğerinde dikkate alınır.

Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler

• Enkaz kaldırılmadan önce delil tespiti talep edilmeli; enkaz ve örnekler kaybolursa kusurun ispatı güçleşir. Delil tespiti için delil tespiti yazısına bakılabilir.
• Belediyeden proje, ruhsat, iskân ve tadilat dosyasının örneği istenmeli; yapı denetim kuruluşunun kayıtları dosyaya getirtilmelidir.
• Ceza soruşturmasında şikâyetçi olunmalı ve kovuşturma aşamasında katılma talebinde bulunulmalıdır; bu, bilirkişi raporlarına itiraz ve kanun yollarına başvuru imkânı sağlar.
• Ceza davasının sonucu beklenmeden hukuk davasında zamanaşımının kesilmesi düşünülmelidir; ceza mahkemesinin kusur tespiti hukuk hâkimini bağlamaz, ancak önemli delil niteliği taşır.
• Müteahhidin malvarlığını kaçırma ihtimaline karşı ihtiyati haciz veya ihtiyati tedbir talep edilebilir.
• İdareye karşı tam yargı davasında bir yıllık ve beş yıllık süreler kaçırılmamalıdır.

Yargıtay kararlarında deprem ve bina çökmesi

Yıkılan binalara ilişkin ceza davalarının temyiz incelemesi Yargıtay 12. Ceza Dairesi tarafından yapılmaktadır. Daire, önceki depremlerden kaynaklanan dosyalarda verdiği kararlarla suç vasfı, kusur ve ceza miktarı bakımından belirgin bir içtihat oluşturmuştur. Bu kararlar, yeni deprem dosyalarında da yol gösterici niteliktedir.

Olası kast için somut delil aranır

Mağdur yakınlarının en sık ileri sürdüğü olası kast talebi, Yargıtay tarafından somut delil bulunmadıkça kabul edilmemektedir. 1975 Deprem Yönetmeliğine ve projeye aykırı inşa edilen bir binanın çökmesiyle ilgili dosyada Daire şu değerlendirmeyi yapmıştır:

Bu karar, olası kast iddiasının ancak failin sonucu kabullendiğini gösteren somut olgularla desteklenmesi hâlinde sonuç doğurabileceğini göstermektedir. Örneğin yetkili kurumların açık uyarılarına rağmen kolon kesilmeye devam edilmesi veya çatlakların bilerek gizlenmesi gibi olgular, bu değerlendirmede ayrıca önem taşıyabilir.

Bilinçli taksir artırımının uygulanmaması bozma nedenidir

Yargıtay, deprem bölgesinde yönetmeliğe aykırı yapılan ve depremde çöken binalarda müteahhit ve yapı sahibi bakımından bilinçli taksir artırımı yapılmamasını bozma nedeni saymaktadır:

Aynı değerlendirme, karot numunelerinde beton dayanımının yönetmelikte öngörülen en düşük sınıfı dahi karşılamadığı tespit edilen bir başka dosyada da yapılmıştır (Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E. 2024/3791, K. 2025/4715, T. 21.05.2025). Bu kararda aktarılan önceki bozma ilamında, belediye görevlileri hakkında görevi kötüye kullanma suçu yönünden değerlendirme yapılarak zamanaşımı nedeniyle düşme kararı verilmesi de hatalı bulunmuş; eylemin bilinçli taksirle öldürme suçunu oluşturacağı belirtilmiştir.

Cezanın alt sınırdan belirlenmesi

Daire, ölüm sayısı ve kusurun ağırlığı karşısında cezanın alt sınırdan belirlenmesini de denetlemektedir. Üç kişinin öldüğü bir bina çökmesine ilişkin kararda şu gerekçe yer almıştır:

Önceki uyarıların illiyet bağına etkisi

Sanık müdafileri, binanın riskli olduğuna dair sonradan hazırlanan raporlara rağmen bina yönetiminin önlem almamasını illiyet bağını kesen bir olgu olarak ileri sürebilmektedir. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E. 2023/6692, K. 2024/461, T. 07.02.2024 sayılı kararda aktarıldığı üzere, bölge adliye mahkemesi bu tür bir deprem riski değerlendirme raporundaki tavsiyenin sanıkların kusurlarını ortadan kaldırır nitelikte olmadığını, her sanığın kendi kusurundan sorumlu olduğunu ve illiyet bağının kesilmediğini kabul etmiştir.

İdarenin sorumluluğuna ilişkin Danıştay kararları

Danıştay, depremde yıkılan binalarda idarelerin hizmet kusuruna dayanan tam yargı davalarında, kusur oranının bilirkişi incelemesiyle belirlenmesini ve tazminatın idarelerce kusurları oranında ödenmesini kabul etmektedir. 2011 Van depremine ilişkin bir dosyada idare mahkemesinin, maddi ve manevi tazminatın kısmen kabulüne ve kabul edilen tazminatın davalı idarelerce kusurları oranında ödenmesine ilişkin kararı onanmıştır (Danıştay 6. Daire, E. 2021/1905, K. 2021/3682, T. 11.03.2021).

Aynı zararın iki kez tazmin edilmemesi bakımından da dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır. Danıştay 6. Daire, E. 2021/3345, K. 2021/11341, T. 13.10.2021 sayılı kararda temyiz incelemesi sırasında UYAP üzerinden yapılan araştırmada, davacıların aynı olay nedeniyle gerçek kişiler aleyhine asliye hukuk mahkemesinde de tazminat davası açtığı ve bu dosyada da destekten yoksun kalma tazminatına hükmedildiği tespit edilmiştir. Bu nedenle adli yargıda ve idari yargıda paralel yürüyen davalarda, diğer dosyadaki bilirkişi raporu ve hüküm mahkemeye bildirilmeli; kusur oranlarının iki dosyada çelişkili belirlenmesine karşı önlem alınmalıdır.

Mağdur yakınları için yol haritası

• Ceza soruşturmasında şikâyetçi olunmalı, kovuşturma aşamasında katılan sıfatı alınmalıdır. Suç vasfına ilişkin temyiz hakkı ancak bu sıfatla kullanılabilir.
• Bilirkişi raporunda her sanığın proje, yapım ve iş bitimi aşamalarındaki yükümlülükleri ayrı ayrı değerlendirilmelidir; genel ifadelerle yazılmış raporlara itiraz edilmelidir.
• Olası kast talebi ileri sürülecekse, sanığın sonucu kabullendiğini gösteren somut olgular (uyarılar, yazışmalar, bilerek yapılan aykırılıklar) dosyaya sunulmalıdır.
• Hukuk davasında zamanaşımı, TBK m. 72 uyarınca ceza zamanaşımına bağlı olarak uzayabilir; ancak süreye güvenilerek dava açılması gereksiz yere geciktirilmemelidir.
• İdareye karşı tam yargı davası için İYUK m. 13’teki bir yıllık ve beş yıllık süreler ayrıca takip edilmelidir.

Sıkça sorulan sorular

Sonuç

Depremde yıkılan binalarda sorumluluk, depremin kendisinde değil, yapının deprem kurallarına uygun inşa edilip edilmediğinde aranır. Müteahhit, proje müellifi, denetçi, idare görevlisi ve taşıyıcı sisteme müdahale eden kişiler, kusurları oranında hem cezai hem hukuki sorumluluk taşır. Cezai yargılamada asıl tartışma bilinçli taksir ile olası kast arasındaki ayrımdır. Hukuki tarafta ise destekten yoksun kalma, maddi ve manevi tazminat talepleri, ceza zamanaşımına bağlı daha uzun sürelerle ileri sürülebilir. İdareye karşı tam yargı yolu da ayrıca açıktır. Delillerin erken toplanması ve sürelerin korunması, mağdurların haklarını alabilmesi için en belirleyici adımdır.

Mevzuat: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.