Etkin Pişmanlık Beyanlarının Delil Değeri: FETÖ Davalarında İtirafçı Anlatımları ve Teşhis

FETÖ/PDY soruşturmalarında çok sayıda kişi, TCK 221 uyarınca etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanmak için örgüt yapısı ve mensupları hakkında bilgi vermiştir. Bu beyanlar, adı geçen diğer kişiler hakkında soruşturma başlatılmasının ve çoğu dosyada mahkûmiyetin dayanaklarından biri olmuştur. Ancak bu beyanlar, beyanda bulunan kişinin kendi cezasından indirim sağlama amacıyla verildiğinden güvenilirlikleri özel bir dikkatle değerlendirilmelidir. Bu yazıda etkin pişmanlık beyanlarının hangi şartlarla delil olarak kullanılabileceği, teşhis işlemlerinin usulü ve savunmanın bu beyanlara karşı başvurabileceği yollar anlatılmaktadır.

Etkin pişmanlık beyanının niteliği

TCK 221/4, örgüt üyesinin örgütün yapısı ve faaliyetleri hakkında bilgi vermesi hâlinde cezasız kalmasını veya cezasında indirim yapılmasını öngörür. Bu bilgi genellikle örgüt içindeki sorumluların, toplantılara katılan kişilerin ve örgütsel faaliyetlerin anlatılması şeklinde verilir. Beyanda bulunan kişi kendi dosyasında şüpheli veya sanıktır; adını verdiği kişilerin dosyasında ise tanık sıfatıyla dinlenir. Etkin pişmanlık kurumunun şartları için FETÖ Davalarında Etkin Pişmanlık (TCK 221) yazısına bakılabilir.

Bu durum, beyanın değerlendirilmesinde iki yönlü bir dikkat gerektirir. Bir yandan beyan sahibi örgütün içinden geldiği için gerçek bilgilere sahip olabilir. Öte yandan indirim elde etmek için mümkün olduğunca çok isim vermeye, bilgisini abartmaya veya soruşturma makamlarının beklentisine uygun anlatım yapmaya yönelebilir.

Yargıtay’ın aradığı şartlar

Etkin pişmanlık beyanlarının mahkûmiyete esas alınıp alınamayacağı değerlendirilirken şu hususlar önem taşır:

Somutluk: Beyan, sanığın hangi tarihte, nerede, kimlerle, hangi örgütsel faaliyette bulunduğunu açıkça göstermelidir. “Örgütle bağlantılı olduğunu biliyordum”, “cemaatçi olarak tanınırdı” gibi genel ifadeler yetersizdir.

Doğrudan bilgi: Beyan sahibinin anlattığı olayı bizzat görmüş veya yaşamış olması gerekir. Başkasından duyduğunu aktaran beyan (duyuma dayalı beyan), ancak kaynağı belirlenir ve o kişi dinlenirse değer kazanır.

Tutarlılık: Beyanın soruşturma ve kovuşturma aşamalarında tutarlı olması, farklı ifadeler arasında esaslı çelişki bulunmaması gerekir.

Destekleyici delil: Beyanın, dosyadaki başka delillerle (HTS kayıtları, ByLock tespiti, banka kayıtları, belgeler) desteklenmesi beklenir. Desteklenmeyen tek bir beyan, özellikle beyan sahibinin çıkar sağladığı durumlarda mahkûmiyet için yeterli değildir. Yargıtay, sanığın savunması, tanık beyanları ve diğer deliller birlikte değerlendirildiğinde örgütle organik bağ kurarak hiyerarşisine dahil olduğuna dair şüpheden uzak delil bulunmayan bir dosyada mahkûmiyeti hukuka aykırı bulmuştur (Yargıtay 3. CD, 15.05.2024, E.2022/23770, K.2024/6937).

Doğrudan soru sorma hakkı

5271 sayılı CMK m.201, Cumhuriyet savcısının, müdafinin ve katılan vekilinin tanığa doğrudan soru yöneltebileceğini düzenler. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/3-d de sanığa, aleyhine olan tanıkları sorguya çekme veya çektirme hakkı tanır. AİHM, mahkûmiyetin tek veya belirleyici olarak, sanığın soru sorma imkânı bulamadığı bir tanığın beyanına dayanmasını adil yargılanma hakkı yönünden sorunlu görür (AİHM, Al-Khawaja ve Tahery/Birleşik Krallık [BD], 26766/05 ve 22228/06, 15.12.2011).

Bu nedenle etkin pişmanlık beyanında bulunan kişinin duruşmada dinlenmesi istenmelidir. Kişinin başka bir şehirde bulunması hâlinde SEGBİS ile dinlenmesi mümkündür. Beyan sahibine ulaşılamaması veya dinlenmesinden vazgeçilmesi hâlinde, beyanın okunmakla yetinilmesi (CMK 210 ve 211’deki istisnai hâller dışında) savunma hakkını kısıtlar. Çapraz sorgu usulü için Çapraz Sorgu ve Doğrudan Soru (CMK 201) yazısına bakılabilir.

Fotoğraftan teşhis

FETÖ soruşturmalarında etkin pişmanlıktan yararlanan kişilere çok sayıda fotoğraf gösterilmiş, kişiler bu fotoğraflar arasından örgüt içinde tanıdıkları kişileri işaretlemiştir. Teşhis işleminin güvenilir olması için şu usul kurallarına uyulması beklenir:

• Teşhis edilecek kişinin fotoğrafının, benzer özellikler taşıyan başka kişilerin fotoğraflarıyla birlikte gösterilmesi,
• Teşhis eden kişiye önceden yönlendirici bilgi verilmemesi,
• Teşhis eden kişinin, teşhis ettiği kişiyi nereden ve hangi faaliyet nedeniyle tanıdığını açıklaması,
• Teşhis işleminin tutanağa bağlanması ve tutanağın teşhis edenle birlikte imzalanması.

Tek bir fotoğrafın gösterilerek “bu kişiyi tanıyor musunuz” diye sorulması, yönlendirmeye açık bir yöntemdir. Bu şekilde yapılan teşhisin delil değeri zayıftır. Ayrıca teşhis eden kişinin teşhis ettiği kişiyi “sohbetlerde gördüm” demesi, bu sohbetlerin tarihini, yerini ve içeriğini açıklamaması hâlinde teşhis soyut kalır.

Beyanlar arasındaki çelişkiler

Uygulamada aynı kişi hakkında farklı etkin pişmanlık beyanları bulunabilir. Bu beyanlar arasındaki çelişkiler (örneğin sanığın farklı tarihlerde farklı sorumlulara bağlı olduğu, farklı şehirlerde aynı dönemde örgütsel faaliyette bulunduğu iddiası) giderilmeden hüküm kurulamaz. Mahkemenin çelişkileri gerekçede tartışması ve hangi beyana neden itibar ettiğini açıklaması gerekir.

Beyan sahibinin kovuşturma aşamasında önceki beyanından dönmesi de değerlendirilmelidir. Beyandan dönme, beyan sahibinin kendi dosyasında etkin pişmanlıktan yararlanmasını engelleyebilir; ancak diğer dosyalardaki etkisi, dönmenin nedeni (baskı altında ifade verildiği iddiası, yanlış hatırlama) ve önceki beyanın diğer delillerle desteklenip desteklenmediğine göre belirlenir.

Gizli tanık ve muhbir beyanları

Etkin pişmanlık beyanları, gizli tanık ve muhbir beyanlarından farklıdır. Gizli tanığın kimliği saklanır ve savunmanın ona soru sorma imkânı sınırlıdır. Yargıtay uygulamasında kimliği gizli tutulan tanığın beyanı tek başına hükme esas alınmaz; başka delillerle doğrulanması hâlinde delil olarak değerlendirilir. Bu konuların ayrıntıları için Gizli Tanık Nedir? ve Muhbir Tanık yazılarına bakılabilir.

Savunmanın yapabilecekleri

Etkin pişmanlık beyanına dayanan bir iddia karşısında savunma şu adımları izleyebilir:

1. Beyan sahibinin duruşmada dinlenmesini ve doğrudan soru sorma imkânı verilmesini talep etmek.
2. Beyan sahibinin kendi dosyasındaki ifade ve sorgu tutanaklarının getirtilmesini istemek; farklı tarihli beyanlar arasındaki çelişkileri ortaya koymak.
3. Teşhis tutanağının nasıl düzenlendiğini, kaç fotoğraf gösterildiğini sorgulamak.
4. Beyandaki tarih ve yer bilgilerini HTS kayıtları, görev yeri kayıtları, izin belgeleri ve tanıklarla çürütmek.
5. Beyan sahibinin elde ettiği ceza indirimi ve tahliye gibi menfaatleri mahkemeye göstermek.
6. Beyanın başka bir delille desteklenmediğini ve tek başına mahkûmiyete yeterli olmadığını ileri sürmek.

Gerçeğe aykırı beyan veren kişi hakkında TCK 267 kapsamında iftira, yeminli tanıklık sırasında gerçeğe aykırı beyanda bulunulmuşsa TCK 272 kapsamında yalan tanıklık suçlarından şikâyette bulunulabilir. Bu suçtan kesinleşmiş mahkûmiyet, yargılamanın yenilenmesi nedeni de olabilir (CMK 311/1-b ve 316). Bu yol için FETÖ Mahkûmiyetinde Yargılamanın Yenilenmesi yazısına bakılabilir.

Beyanın alındığı ortam ve usul

Etkin pişmanlık beyanı çoğu zaman kollukta, gözaltı süresi içinde alınır. CMK m.148/1 uyarınca şüphelinin beyanı özgür iradesine dayanmalıdır; kötü davranma, yorma, aldatma, cebir veya tehdit gibi müdahaleler yasaktır. CMK m.148/2 kanuna aykırı yarar vaat edilmesini de yasaklar. Bu yasaklara aykırı yöntemlerle alınan ifadeler, kişinin rızası olsa bile delil olarak değerlendirilemez (CMK m.148/3).

CMK m.148/4’e göre müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Bu kural ifadeyi veren kişinin kendisi bakımından konmuştur. Başka bir sanığı itham eden beyanlar bakımından ise beyanın hangi koşullarda alındığı, müdafiin hazır bulunup bulunmadığı ve beyan sahibinin sonradan mahkemede aynı ifadeyi tekrar edip etmediği, beyanın güvenilirliğini değerlendirmede önemli ölçütlerdir.

Görgüye dayalı beyan ile duyuma dayalı beyan

Beyan sahibi, anlattığı olayı bizzat görmüş veya yaşamış olabilir; başkasından duyduğunu da aktarıyor olabilir. Duyuma dayalı beyanlar, kaynağı belirsiz olduğu ve kaynağına soru sorulamadığı için daha düşük delil değeri taşır. “Falanca kişinin de yapıdan olduğunu duydum” şeklindeki bir ifade, kaynak kişi tespit edilip dinlenmedikçe mahkûmiyetin dayanağı olamaz.

Beyanda şu ayrıntıların bulunup bulunmadığına bakılmalıdır:

• Sanıkla nerede, ne zaman ve hangi vesileyle karşılaşıldığı,
• Sanığın örgüt içindeki görevi ve bu görevin nasıl öğrenildiği,
• Aynı ortamda bulunan başka kişilerin kimler olduğu,
• Anlatılan olayın başka bir delille, örneğin HTS kaydı veya tanıkla doğrulanıp doğrulanamayacağı.

Beyan sahibinin çıkarı

TCK m.221/4, örgüt hakkında bilgi veren kişinin cezasız kalmasına veya cezasında önemli bir indirim yapılmasına imkân tanır. Bu teşvik, örgütün çözülmesi bakımından meşru bir araçtır. Ancak beyan sahibinin kendi ceza durumunu iyileştirme beklentisi, verdiği isimlerin doğruluğunun özenle denetlenmesini gerektirir. Mahkeme, beyanın hangi aşamada verildiğini, beyan sahibinin etkin pişmanlıktan yararlanıp yararlanmadığını ve beyanların zaman içinde genişleyip genişlemediğini değerlendirmelidir.

Beyanların sonradan genişlemesi

Bazı dosyalarda beyan sahibinin ilk ifadesinde yalnızca birkaç isim verdiği, sonraki ifadelerinde ise isim listesinin genişlediği görülür. Bu durum tek başına beyanı güvenilmez kılmaz; kişi zamanla daha fazla bilgiyi hatırlamış veya sorgulamada farklı konular sorulmuş olabilir. Ancak yeni isimlerin hangi gerekçeyle ve hangi ayrıntıyla eklendiği, ilk ifadede neden yer almadığı ve beyan sahibine bu konuda hangi soruların sorulduğu mahkemece araştırılmalıdır. Savunma, bütün ifade tutanaklarının tarih sırasıyla dosyaya getirtilmesini talep edebilir ve beyan sahibine bu farkları duruşmada sorabilir.

Örnek olay

Bir öğretmen hakkındaki tek delil, etkin pişmanlıktan yararlanan bir kişinin “sanığı 2014 yılında bir evde yapılan sohbet toplantılarında gördüm, bölge sorumlusu olarak bilinirdi” şeklindeki beyanıdır. Beyan sahibi, toplantının yapıldığı evin adresini, tarihini ve diğer katılımcıları açıklayamamıştır. Teşhis, tek fotoğraf gösterilerek yapılmıştır. Sanığın HTS kayıtları, iddia edilen dönemde sanığın başka bir ilde görevli olduğunu göstermektedir. Duruşmada dinlenen beyan sahibi, sanığı “başkalarından duyduğunu” söylemiştir. Bu beyan soyut, duyuma dayalı ve diğer delillerle çelişkilidir. Başka delil bulunmadığından beraat kararı verilmesi gerekir.

Sıkça sorulan sorular

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.