Evlilikte Eşlerin Hak ve Yükümlülükleri (TMK 185-194)

Evlenmeyle eşler arasında evlilik birliği kurulur ve kanun bu birliğe bağlı karşılıklı hak ve yükümlülükler öngörür. Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 185’e göre eşler birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlamak, çocukların bakımına, eğitimine ve gözetimine beraberce özen göstermek, birlikte yaşamak, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmakla yükümlüdür. Eşler oturacakları konutu birlikte seçer, birliği beraberce yönetir ve giderlere güçleri oranında katılır (TMK m. 186). Bu yükümlülüklerin ihlali, evlilik birliğinin korunması için hâkime başvurma, boşanma ve tazminat gibi sonuçlar doğurur.

Kanun metni

Eşitlik ilkesi

2002’de yürürlüğe giren Türk Medeni Kanunu, önceki Medeni Kanun’daki “kocanın birliğin reisi olması” anlayışını terk etmiştir. Bugün evlilik birliğinin reisi yoktur; eşler birliği birlikte yönetir. Konutun seçimi, çocukların eğitimi ve giderlerin paylaşılması gibi konularda eşlerden birinin tek başına karar verme yetkisi bulunmaz. Anayasa m. 41 de ailenin eşler arasında eşitliğe dayandığını öngörür.

Bu eşitlik, Türkiye’nin taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 7 No’lu Protokol m. 5 ile de desteklenir. Protokol, eşlerin evlilik süresince ve evliliğin sona ermesi hâlinde hak ve sorumluluklar bakımından eşit olduğunu düzenler.

Kişisel yükümlülükler

Birlikte yaşama

Eşler birlikte yaşamakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, aynı konutu paylaşmayı ve ortak bir hayat sürmeyi kapsar. Bununla birlikte eşlerden biri, ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddi biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir (TMK m. 197). İş veya sağlık gibi haklı sebeplerle geçici olarak ayrı yaşamak da bu yükümlülüğün ihlali sayılmaz.

Haklı bir sebep olmadan ortak konutu terk eden veya ortak konuta dönmeyen eşe karşı, diğer eş ihtar yoluyla terk nedeniyle boşanma davası açabilir (TMK m. 164). Bu süreç Terk Nedeniyle Boşanma (TMK 164): İhtar Şartları, Süreler ve Yargıtay Kararı yazımızda anlatılmıştır.

Sadakat

Sadakat yükümlülüğü, cinsel sadakati ve daha genel olarak eşin güvenini sarsacak davranışlardan kaçınmayı kapsar. Zina, TMK m. 161’de özel bir boşanma sebebidir. Zina boyutuna ulaşmayan ancak güveni sarsan davranışlar, örneğin başka biriyle duygusal yakınlık içeren yazışmalar, Yargıtay uygulamasında evlilik birliğinin temelinden sarsılması kapsamında ağır kusur olarak değerlendirilir. Bu konu Aldatma (Zina) Nedeniyle Boşanma Davası: Süreler, İspat, Af ve Tazminat yazımızda anlatılmıştır.

Yardım ve özen

Eşler birbirine maddi ve manevi yardımda bulunmakla yükümlüdür. Hastalanan eşe bakım, zor zamanlarda destek ve eşin kişiliğine saygı bu kapsamdadır. Eşe hakaret, aşağılama, baskı, ekonomik şiddet veya ailesiyle görüşmesini engelleme gibi davranışlar bu yükümlülüğün ihlalidir.

Çocukların bakımı

Eşler çocukların bakımına, eğitimine ve gözetimine birlikte özen gösterir. Bu yükümlülük, velayet hükümleriyle (TMK m. 335 vd.) birlikte değerlendirilir. Evlilik devam ettiği sürece velayet iki ebeveyne birlikte aittir (TMK m. 336/1).

Ekonomik yükümlülükler

Giderlere katılma

Eşler birliğin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıklarıyla katılır (TMK m. 186/3). Ev işlerini gören ve çocuklara bakan eş, emeğiyle katkıda bulunmuş sayılır. Geliri olan eş ise parasal katkıyı üstlenir. Eşlerden biri bu yükümlülüğü yerine getirmezse, diğer eş hâkimden parasal katkının belirlenmesini isteyebilir (TMK m. 196). Bu yol Evlilik Birliğinin Korunması Davası (TMK 195-201): Boşanmadan Önce Hâkimden İstenebilecek Önlemler yazımızda anlatılmıştır.

Konutun birlikte seçilmesi

Eşler oturacakları konutu birlikte seçer (TMK m. 186/1). Eşlerden biri diğerini kendi seçtiği bir şehre veya eve taşınmaya zorlayamaz. Konut konusunda uyuşmazlık çıkarsa eşler hâkimin müdahalesini isteyebilir (TMK m. 195). Uygulamada bir eşin diğerini ailesiyle aynı evde yaşamaya zorlaması, Yargıtay tarafından kusurlu davranış olarak kabul edilmektedir.

Kadının soyadı

TMK m. 187, kadının evlenmekle kocasının soyadını alacağını, ancak yazılı başvuruyla önceki soyadını da kocasının soyadının önünde kullanabileceğini düzenliyordu. Anayasa Mahkemesi 22/2/2023 tarihli ve E. 2022/155, K. 2023/38 sayılı kararıyla bu maddenin cümlelerini iptal etmiştir. İptal kararı, yasama organına tanınan sürenin dolmasıyla Ocak 2024’te yürürlüğe girmiştir.

İptalden sonra yeni bir kanun hükmü çıkarılmadığından uygulamada belirsizlik sürmektedir. Evli kadınlar, evlilik öncesi soyadını tek başına kullanmak için nüfus müdürlüğüne başvurmakta; idarenin talebi reddetmesi hâlinde mahkemeye başvurulmaktadır. Boşanmadan sonra soyadı ise TMK m. 173’e göre belirlenir: Kadın evlenmeden önceki soyadını yeniden alır; menfaati varsa ve eski eşe zarar vermeyecekse hâkimden eski eşin soyadını kullanmak için izin isteyebilir. Bu konu Boşandıktan Sonra Eski Eşin Soyadını Kullanma Davası (TMK 173) yazımızda anlatılmıştır.

Birliğin temsili

Ailenin sürekli ihtiyaçları

Eşlerden her biri, ortak yaşam devam ettiği sürece ailenin sürekli ihtiyaçları için evlilik birliğini temsil eder (TMK m. 188/1). Market alışverişi, faturaların ödenmesi, çocuğun okul masrafları ve olağan ev eşyası alımı bu kapsamdadır. Bu işlemlerden dolayı eşler üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumludur (TMK m. 189/1).

Diğer ihtiyaçlar

Ailenin sürekli ihtiyaçları dışında kalan işlemler için eşlerden biri birliği ancak diğer eş veya hâkim tarafından yetkili kılınmışsa ya da gecikmede sakınca bulunan ve diğer eşin rızasının alınamadığı durumlarda temsil edebilir (TMK m. 188/2). Örneğin bir eşin tek başına araç kredisi çekmesi veya ev alması, kural olarak diğer eşi borç altına sokmaz.

Temsil yetkisinin kaldırılması

Eşlerden biri temsil yetkisini aşar veya bu yetkiyi kullanmada yetersiz kalırsa, hâkim diğer eşin istemi üzerine temsil yetkisini kaldırabilir veya sınırlayabilir (TMK m. 190). Kararın iyiniyetli üçüncü kişilere karşı sonuç doğurması için ilan edilmesi gerekir.

Meslek ve iş seçimi

Eşlerden her biri meslek veya iş seçiminde diğerinin iznini almak zorunda değildir (TMK m. 192). Ancak meslek ve iş seçiminde ve bunların yürütülmesinde evlilik birliğinin huzuru ve yararı göz önünde tutulur. Eşin çalışmasını engellemek, iş yerine gelerek sorun çıkarmak veya maaşına el koymak, Yargıtay uygulamasında boşanmada kusur sayılan davranışlardandır.

Eşlerin hukuki işlemleri

Kural olarak eşlerden her biri, diğeri ve üçüncü kişilerle her türlü hukuki işlemi yapabilir (TMK m. 193). Eşler birbirine para borç verebilir, birbirine mal satabilir veya ortak şirket kurabilir. Ancak kanun bazı işlemleri diğer eşin rızasına bağlamıştır:

• Aile konutu. Eşlerden biri diğer eşin açık rızası olmadıkça aile konutuyla ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya üzerindeki hakları sınırlayamaz (TMK m. 194/1). Malik olmayan eş, tapuya aile konutu şerhi konulmasını isteyebilir. Ayrıntılar Aile Konutu Şerhi: Nasıl Konulur, Eşin Rızası ve Rızasız Satış veya İpotek yazımızdadır.
• Kiralanan aile konutu. Aile konutu eşlerden biri tarafından kiralanmışsa, sözleşmenin tarafı olmayan eş kiraya verene yapacağı bildirimle sözleşmenin tarafı hâline gelir (TMK m. 194/4). Konu Aile Konutu Kira Sözleşmesi (TBK 349): Eşin Rızası ve Bildirim yazımızda anlatılmıştır.
• Kefalet. Eşlerden biri, mahkemece verilmiş bir ayrılık kararı yoksa veya yasal olarak ayrı yaşama hakkı doğmamışsa, ancak diğerinin yazılı rızasıyla kefil olabilir. Rıza, sözleşmenin kurulmasından önce veya en geç kurulduğu anda verilmelidir (TBK m. 584/1). Ticari işletme sahiplerinin işletmeyle ilgili kefaletleri gibi bazı hâller bu kuralın dışındadır (TBK m. 584/3).
• Mal ortaklığı rejimi. Eşler mal ortaklığını seçmişse, ortaklık malları üzerindeki tasarruflar için çoğu zaman iki eşin birlikte hareket etmesi gerekir.

Yükümlülüklerin ihlalinin sonuçları

Evlilikten doğan yükümlülüklere uyulmaması şu sonuçları doğurabilir:

1. Hâkimin müdahalesi. Eşler, yükümlülüklerin yerine getirilmemesi hâlinde hâkimin müdahalesini isteyebilir (TMK m. 195).
2. Boşanma. İhlalin ağırlığına göre özel veya genel boşanma sebeplerine dayanılarak dava açılabilir.
3. Tazminat. Boşanmada kusurlu eşten maddi ve manevi tazminat istenebilir (TMK m. 174).
4. Ceza sorumluluğu. Eşe karşı şiddet, tehdit veya hakaret suç oluşturabilir. Ayrıca aile hukukundan doğan bakım, eğitim veya destek yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi Türk Ceza Kanunu m. 233’te ayrıca düzenlenmiştir.
5. Koruma tedbirleri. Şiddet hâlinde 6284 sayılı Kanun’a göre koruma kararı alınabilir.

Yargıtay uygulamasında evlilik yükümlülükleri

Evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin somut olaylarda nasıl değerlendirildiği, en açık biçimde boşanma davalarındaki kusur tespitinde görülür. Yargıtay, TMK m. 185 ve m. 186’daki genel kuralları kusur belirlemesinde doğrudan ölçü olarak kullanmaktadır.

Ortak konutun seçimi ve eşin ailesiyle birlikte yaşama

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/2581, K. 2022/4420, T. 16.05.2022 sayılı kararda, eşlerin evlendikten sonra erkeğin anne ve babasıyla birlikte yaşadığı, erkeğin evlilik boyunca bağımsız bir konut temin etmediği tespit edilmiştir. Daire, TMK m. 186/1’e göre eşlerin oturacakları konutu birlikte seçtiğini hatırlatmış ve bağımsız konut temin etmeyerek kadının anne ve babasıyla birlikte yaşanan eve dönmesini bekleyen erkeği kusurlu saymıştır. Kadının boşanma davasının reddi bu nedenle bozulmuştur.

Aynı ilke tersine durumda da uygulanır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/576, K. 2023/3118, T. 13.06.2023 sayılı kararda, eşinin çalıştığı ilçede ayrı ev açarak birlikte yaşama teklifini kabul etmeyen ve o ilçeye ancak kendi ailesiyle birlikte yaşamak koşuluyla gelebileceğini dayatan kadının, bir arada yaşama ve ortak konutu birlikte seçme yükümlülüğünü ihlal ettiği kabul edilmiştir. Bu iki karar, konut seçiminde eşlerden hiçbirinin kendi ailesinin yanında yaşamayı diğerine dayatamayacağını göstermektedir.

Eşin rızası olmadan kefalet

TBK m. 584’teki eş rızası şartı, uygulamada en sık uyuşmazlık konusu olan korumalardan biridir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2022/7015, K. 2024/1137, T. 15.02.2024 sayılı kararda bu hükmün evlilik birliğini, aileyi ve dolaylı olarak kefili korumak amacıyla kabul edildiği, evli kişilerin kefil olma ehliyetinin diğer eşin iznine bağlandığı ve eşin izninin şekle ilişkin bir kural değil, maddi bir geçerlilik koşulu olduğu vurgulanmıştır.

İstisnalar dar yorumlanır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2021/1039, K. 2022/4835, T. 14.06.2022 sayılı kararda, şirket ortağının verdiği kefaletin ortağı olduğu şirketin ticari faaliyetleriyle ilgili olmadığı, bu nedenle TBK m. 584/3’teki istisnanın uygulanamayacağı ve eşin yazılı rızası alınmadığından kefaletin geçersiz olduğu yönündeki ilk derece kararı onanmıştır. Buna karşılık ipotek kefalet sayılmadığından, ipotek verilmesinde eş rızası TBK m. 584’e dayanılarak aranmaz; bu hâlde koruma ancak aile konutu şerhi ve TMK m. 194 ile sağlanabilir.

Kadının soyadı: iptal kararının künyesi

TMK m. 187’nin iptaline ilişkin karar Anayasa Mahkemesi’nin norm denetimi kararıdır: Anayasa Mahkemesi, E. 2022/155, K. 2023/38, T. 22.02.2023. Kararın yürürlüğe girmesinden sonra kanun koyucu yeni bir düzenleme yapmamıştır; evli kadının yalnızca önceki soyadını kullanma talebi idari başvuru ve gerekirse yargı yoluyla ileri sürülmektedir.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Kefalet sözleşmesine eşin rızasının sonradan alınması: Rıza, sözleşmeden önce veya en geç kurulduğu anda yazılı olarak verilmelidir; sonradan verilen onay kefaleti geçerli kılmaz.
• Aile konutunun malik eş adına kayıtlı olmasının devir için yeterli sanılması: Konut kimin adına kayıtlı olursa olsun, TMK m. 194 uyarınca diğer eşin açık rızası gerekir.
• Ayrı yaşamanın her durumda terk sayılması: TMK m. 197’deki haklı sebeplerle ayrı yaşayan eş, birlikte yaşama yükümlülüğünü ihlal etmiş sayılmaz.
• Ev işlerinin katkı sayılmaması: TMK m. 186/3, emekle yapılan katkıyı parasal katkıyla eşdeğer tutar; bu husus hem giderlere katılmada hem de mal rejimi tasfiyesinde önemlidir.

Örnek olay

II ile JJ evlidir. JJ, II’nin rızasını almadan kardeşinin işyeri kredisine kefil olur ve aynı dönemde ailenin oturduğu, kendi adına kayıtlı evi satışa çıkarır. II, durumu öğrenince evin tapusuna aile konutu şerhi konulmasını sağlar.

Kardeşin borcunu ödememesi üzerine banka JJ’ye başvurur. Kefalet sözleşmesinde II’nin yazılı rızası bulunmadığından ve eşler arasında ayrılık kararı ya da yasal ayrı yaşama hakkı olmadığından, JJ’nin kefaleti TBK m. 584 uyarınca geçersizdir. Ev üzerindeki satış girişimi de aile konutu şerhi nedeniyle II’nin rızası olmadan tamamlanamaz. II ayrıca JJ’nin giderlere katılmadığını ileri sürerek TMK m. 196’ya göre parasal katkının belirlenmesini ister.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Eşlerden biri evlilikten doğan yükümlülüklerini yerine getirmiyorsa, diğer eş önce aile mahkemesinden evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemler isteyebilir. Aile konutu için tapuya şerh konulması, eşin rızası olmadan yapılan kefalet ve satış işlemlerine karşı koruma sağlar. İhlaller ağır ve süreklilik gösteriyorsa, boşanma ve tazminat yolları değerlendirilmelidir.

Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 161, 164, 173-174, 185-197, 336; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 349, 584; Anayasa m. 41; Anayasa Mahkemesi 22/2/2023, E. 2022/155, K. 2023/38..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.