Gaiplik Davası: Şartlar, Başvuru, İlan Süreci ve Dilekçede Yer Alacak Hususlar

Bir aile bireyinin yıllarca haber alınamayacak biçimde kaybolması, geride kalanlar için duygusal olduğu kadar hukuki bir belirsizlik de yaratır. Kaybolan kişinin eşi yeniden evlenemez, mirasçılar malvarlığı üzerinde işlem yapamaz, sigorta ve sosyal güvenlik hakları talep edilemez. Bu belirsizliği gidermenin yolu, mahkemeden gaiplik kararı almaktır. Gaiplik kararı, ölümü kesin olarak ispatlanamayan bir kişinin ölmüş gibi kabul edilmesini sağlar.

Gaiplik kararının mirasa etkisi, mirasçıların güvence gösterme yükümlülüğü ve gaibin ortaya çıkması hâlinde malların iadesi Gaiplik Kararı ve Gaibin Mirası: Kayıp Kişinin Malları Nasıl Paylaşılır? yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Bu yazı, davanın açılmasından karar sonrası işlemlere kadar usul adımlarına odaklanır.

Kanun metni

Gaiplik mi, ölüm karinesi mi?

Davayı açmadan önce olayın gaiplik mi yoksa ölüm karinesi kapsamında mı olduğu belirlenmelidir. Bir kimse ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolursa, örneğin batan bir gemide, deprem enkazında veya bir maden göçüğünde kurtulma ihtimali bulunmayacak biçimde kaybolmuşsa, cesedi bulunamamış olsa bile ölmüş sayılır (TMK m. 31). Bu durumda gaiplik kararına gerek yoktur; ölüm, o yerin en büyük mülki amirinin emriyle nüfus kütüğüne işlenir (TMK m. 44).

Gaiplik ise ölüm konusunda kuvvetli bir olasılığın bulunduğu, ancak kesinliğin bulunmadığı durumlar içindir. Savaşta, sel felaketinde veya göç yolculuğunda kaybolup cesedi bulunamayan ya da yıllardır kendisinden haber alınamayan kişiler bu kapsamdadır.

Kimler başvurabilir?

TMK m. 32/1’e göre gaiplik kararını, hakları kaybolan kişinin ölümüne bağlı olanlar isteyebilir. Uygulamada başvuranlar genellikle şunlardır:

• Yasal mirasçılar (eş, çocuklar, anne ve baba, kardeşler),
• Vasiyetnamede lehine tasarruf bulunan kişiler,
• Hayat sigortası poliçesinde lehtar olarak gösterilen kişiler,
• Kaybolan kişinin ölümü hâlinde bir hak elde edecek diğer kişiler.

Hazine de kanundaki özel şartlarla gaiplik isteyebilir (TMK m. 588). Kaybolan kişinin alacaklıları ise kural olarak bu sıfatla gaiplik isteyemez; çünkü alacakları kişinin ölümüne bağlı değildir.

Görevli ve yetkili mahkeme

Gaiplik kararı, HMK m. 382/2-a-4’te kişiler hukukuna ilişkin çekişmesiz yargı işleri arasında sayılmıştır. HMK m. 383’e göre çekişmesiz yargı işlerinde aksine düzenleme bulunmadıkça görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir.

Yetkili mahkeme TMK m. 32/2’de özel olarak düzenlenmiştir: Kaybolan kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesi; Türkiye’de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer mahkemesi; böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesi. Bu yetki kuralı, başvuranın yerleşim yerine göre değil, kaybolan kişinin bağlantı noktasına göre belirlenir.

Dilekçede yer alması gereken hususlar

Gaiplik başvurusu bir dilekçeyle yapılır. Çekişmesiz yargı işlerinde karşı taraf bulunmadığından dilekçede davalı gösterilmez. Dilekçenin sağlam bir şekilde hazırlanması, mahkemenin araştırmasını hızlandırır. Dilekçede şu bilgiler bulunmalıdır:

1. Başvuranın kimliği ve kaybolanla ilişkisi. Başvuranın hangi sıfatla, yani hangi hakkının kaybolanın ölümüne bağlı olduğunu açıkça belirtmesi gerekir.
2. Kaybolan kişinin kimlik bilgileri. T.C. kimlik numarası, nüfus kaydı ve son yerleşim yeri.
3. Kaybolma olayının anlatımı. Olayın tarihi, yeri ve koşulları; ölüm tehlikesi içinde mi kaybolduğu, yoksa haber alınamaz hâle mi geldiği.
4. Son haber tarihi. Son telefon görüşmesi, son mesaj, son banka işlemi veya kişinin son görüldüğü tarih. Bu tarih, kanuni sürelerin hesaplanması ve kararın geriye etkisi bakımından belirleyicidir.
5. Yapılan araştırmalar. Kolluk birimlerine yapılan kayıp başvurusu, hastane ve morg kayıtlarının araştırılması, yurt dışı giriş-çıkış kayıtları.
6. Deliller. Nüfus kayıt örneği, kayıp ihbarına ilişkin tutanaklar, savcılık veya afet kayıtları, son haberi gösteren belgeler, tanık listesi.
7. Talep. Kaybolan kişinin gaipliğine karar verilmesi ve ilan masraflarının belirlenmesi. Evliliğin feshi aile mahkemesinin görevine girdiğinden ayrı bir dilekçeyle istenmesi daha doğrudur.

Mahkemenin araştırması

Mahkeme, dilekçeyle yetinmeyip kaybolan kişinin sağ olup olmadığını kendiliğinden araştırır. Uygulamada mahkemeler şu kurumlara yazı yazar:

• Emniyet müdürlüğü veya jandarma komutanlığı (kayıp kaydı ve araştırma sonuçları),
• Nüfus müdürlüğü (ölüm kaydı veya adres değişikliği),
• Emniyet Genel Müdürlüğü (yurt dışı giriş-çıkış kayıtları),
• Sosyal Güvenlik Kurumu (son sigortalılık kaydı),
• Bankalar ve telefon operatörleri (son işlem tarihleri),
• Gerekirse yurt dışındaki Türk temsilcilikleri.

Bu araştırmalardan kişinin sağ olduğuna dair bir bulgu çıkarsa talep reddedilir. Araştırma sonuçları ölüm olasılığını destekliyorsa mahkeme ilan aşamasına geçer.

İlan süreci

TMK m. 33/2’ye göre mahkeme, gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgisi bulunan kimseleri belirli bir sürede bilgi vermeleri için usulüne göre yapılan ilanla çağırır. Bu süre ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır. İlan, uygulamada Basın İlan Kurumunun ilan portalında ve gerekirse gazetelerde yapılır. İlan masrafları başvuran tarafından karşılanır.

İlan süresi dolmadan kişi ortaya çıkar, kendisinden haber alınır veya öldüğü tarih tespit edilirse gaiplik istemi düşer (TMK m. 34). Öldüğü tarih tespit edilirse artık gaiplik değil, ölüm kaydı yoluna gidilir.

Süreler dolmadan önce: yönetim kayyımı

Gaiplik için gerekli bir veya beş yıllık süre dolmadan, kaybolan kişinin malvarlığının yönetilmesi gerekebilir. Kira alacaklarının tahsili, banka hesaplarının korunması, vergi ve aidat borçlarının ödenmesi gibi işler sahipsiz kalabilir. Bu durumda uzun süreden beri bulunamayan ve oturduğu yer bilinmeyen kişi için yönetim kayyımı atanması istenebilir (TMK m. 427). Kayyım, malvarlığını korur ve yönetir; ancak kayyım atanması mirası açmaz ve malları mirasçılara geçirmez. Gaiplik şartları gerçekleştiğinde mirasçılar ayrıca gaiplik kararı istemelidir. Kayyımlık hakkında ayrıntılı bilgi Kayyım ve Yasal Danışman Atanması (TMK 426-429): Vesayetten Farkları yazımızda yer almaktadır.

Karar ve sonrası

İlandan sonuç alınamazsa mahkeme gaipliğe karar verir. Ölüme bağlı haklar, aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır (TMK m. 35/1). Karar, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur (TMK m. 35/2). Karar kesinleştikten sonra hâkimin bildirimi üzerine ölüm kütüğüne kaydedilir (TMK m. 45).

Karar sonrası başlıca işlemler şunlardır:

• Mirasçılık belgesi. Mirasçılar, sulh hukuk mahkemesinden veya noterden mirasçılık belgesi alır. Bu konu Mirasçılık Belgesi (Veraset İlamı) Nasıl Alınır? yazımızda anlatılmıştır.
• Sigorta ve sosyal güvenlik. Hayat sigortası tazminatı ve ölüm aylığı gibi haklar için ilgili kurumlara başvurulur.
• Tereke malları. Mirasçılar malları teslim almadan önce güvence göstermekle yükümlüdür (TMK m. 584).

Eşin durumu: evliliğin feshi

Gaiplik kararı evliliği kendiliğinden sona erdirmez. TMK m. 131’e göre gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Eş, evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrı bir dava ile isteyebilir. Ayrı bir dava ile evliliğin feshi, davacının yerleşim yeri mahkemesinden istenir. Gaiplik nedeniyle evliliğin feshi de HMK m. 382/2-b-2’de çekişmesiz yargı işi olarak sayılmıştır. Ancak evliliğin feshi TMK’nın aile hukukuna ilişkin İkinci Kitabında düzenlendiğinden görevli mahkeme, 4787 sayılı Kanunun 4. maddesi uyarınca aile mahkemesidir (aile mahkemesi bulunmayan yerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar). Gaiplik ise sulh hukuk mahkemesinin görevindedir.

TMK m. 131/2 iki talebin birlikte ileri sürülmesine izin verse de Yargıtay, gaiplik ile evliliğin feshi taleplerinin görevli mahkemeleri ve yargılama usulleri farklı olduğundan aynı mahkemede görülemeyeceğini kabul etmektedir. Sulh hukuk mahkemesine iki talep birlikte sunulursa mahkeme evliliğin feshi talebini ayırarak (tefrik) aile mahkemesine gönderir. Uygulamada en hızlı yol, gaiplik başvurusunu sulh hukuk mahkemesine yapmak ve evliliğin feshini aile mahkemesinden ayrıca istemektir.

Gaip geri dönerse

Gaiplik kararı kesin bir ölüm tespiti değildir. Gaip olduğuna karar verilen kişi bir gün ortaya çıkarsa, kararın kaldırılması ve nüfus kaydının düzeltilmesi gerekir. Gaiplik kararının kaldırılması sebebiyle zorunlu olan değişiklikler, ilgilinin kütükteki kaydının düşünceler sütununa yazılarak yapılır (TMK m. 46). Bunun için genellikle kararı veren mahkemeye başvurularak kararın kaldırılması istenir.

Geri dönen kişi, mirasçılara geçen mallarını zilyetlik kuralları uyarınca geri isteyebilir (TMK m. 585). Ancak evliliğin feshine karar verilmiş ve eş yeniden evlenmişse, eski evlilik canlanmaz.

Yargıtay kararları

Uzun süre haber alınamaması tek başına yetmez

TMK m. 32/1, gaiplik için iki unsuru birlikte arar: kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolması veya uzun zamandan beri kendisinden haber alınamaması ve ölümü hakkında kuvvetli olasılık bulunması. Yargıtay, beş yıllık sürenin dolmuş olmasını yeterli görmemekte, ölüm olasılığının da delillerle ortaya konulmasını aramaktadır. 2005 yılından beri kayıp olan ve dağda geçirdiği kaza sonucu öldüğü haberi alındığı ileri sürülen kişi hakkında verilen gaiplik kararı, bu nedenle bozulmuştur.

Aynı daire, yaklaşık yirmi beş yıldır haber alınamayan bir kişi için de aynı değerlendirmeyi yapmıştır. Kararlar, dilekçede yalnızca sürenin dolduğunun değil, kişinin neden ölmüş olabileceğinin de anlatılması gerektiğini göstermektedir: kaybolmadan önceki sağlık durumu, gittiği yerin koşulları, yaşı, ailesiyle düzenli iletişim alışkanlığının birden kesilmesi ve resmî kayıtlarda hiçbir iz bulunmaması gibi olgular bu olasılığı destekler.

Gaiplik ve evliliğin feshi ayrı mahkemelerde görülür

Yargıtay, gaipliğe ve evliliğin feshine birlikte karar verilmesi istenen bir dosyada görevli mahkemeyi belirlerken gaiplik talebi için sulh hukuk mahkemesini, evliliğin feshi talebi için aile mahkemesi sıfatıyla bakacak asliye hukuk mahkemesini yetkili yargı yeri olarak göstermiştir.

Uygulamada sık yapılan hatalar

Dilekçede yalnızca son haber tarihinin yazılması ve ölüm olasılığını destekleyen olguların anlatılmaması, Yargıtay kararlarında görüldüğü gibi bozma sebebidir. Kayıp ihbarı, arama sonuçları ve kaybolan kişinin yaşam koşulları ayrıntılı biçimde sunulmalıdır.

İkinci hata, ölüm karinesinin uygulanacağı olaylarda gaiplik davası açılmasıdır. Kişi ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren bir olayda kaybolmuşsa (TMK m. 31) ölüm, mülki amirin emriyle kütüğe işlenir; gaiplik yolu gereksiz zaman kaybına yol açar.

Üçüncü hata, gaiplik kararının evliliği de sona erdirdiğinin düşünülmesidir. Evliliğin feshi için aile mahkemesinden ayrı karar alınmadıkça eş yeniden evlenemez.

Dördüncü hata, kararın hüküm doğurduğu tarihin göz ardı edilmesidir. Gaiplik kararı karar tarihinden değil, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden itibaren hüküm doğurur (TMK m. 35/2). Bu tarih, mirasçıların belirlenmesinde ve ölüm aylığının başlangıcında belirleyicidir; son haber tarihi bu nedenle dilekçede belgeleriyle gösterilmelidir.

Süreler ve görevli mahkeme özeti

• Başvuru için bekleme süresi: ölüm tehlikesinden itibaren en az bir yıl veya son haberden itibaren en az beş yıl (TMK m. 33/1).
• İlan süresi: ilk ilandan itibaren en az altı ay (TMK m. 33/2).
• Gaiplik: sulh hukuk mahkemesi (HMK m. 382, 383); yetkili mahkeme kaybolanın Türkiye’deki son yerleşim yeri (TMK m. 32/2).
• Evliliğin feshi: aile mahkemesi (4787 s. K. m. 4); ayrı davada davacının yerleşim yeri (TMK m. 131/3).
• Kararın etkisi: ölüm tehlikesi veya son haber gününden itibaren (TMK m. 35/2).

Örnek olay

AB, yurt dışında çalışmak üzere yola çıktıktan sonra yedi yıldır ailesinden hiçbir haber alamamıştır. Son telefon görüşmesi yedi yıl önce yapılmıştır. Eşi AC ve iki çocuğu, AB’nin son yerleşim yeri olan ilçenin sulh hukuk mahkemesine başvurur. Dilekçede son görüşmenin tarihi, kolluğa yapılan kayıp başvurusu ve AB’nin banka hesabında yedi yıldır işlem yapılmadığı belirtilir; AC ayrıca evliliğin feshi için aile mahkemesine başvurur.

Mahkeme emniyet, nüfus, SGK ve bankalara yazı yazar; AB’nin yurt dışına çıkış kaydı bulunduğu, ancak dönüş kaydı ve başka bir iz bulunmadığı anlaşılır. İlan yapılır, altı ay içinde hiçbir bilgi gelmez. Sulh hukuk mahkemesi AB’nin gaipliğine, aile mahkemesi de evliliğin feshine karar verir. Karar ölüm kütüğüne işlenir; aile mirasçılık belgesi alarak SGK’ya başvurur.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Kayıp yakını için gaiplik kararı almak isteyenler, önce kanuni sürenin dolduğunu ve kolluğa kayıp başvurusu yapıldığını belgelemelidir. Son haber tarihini gösteren mesaj, banka veya telefon kayıtları ile tanıklar dilekçeye eklenmeli, eş yeniden evlenmek istiyorsa evliliğin feshi aile mahkemesinden ayrıca talep edilmelidir. Dava, kaybolanın son yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesinde açılmalıdır.

Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 31-35, 44-46, 131, 584-585, 588; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 382-383..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.