Av. Emrah Karatay
Satış temsilcisi, servis teknisyeni, yönetici veya saha personeline işverence araç tahsis edilmesi yaygın bir uygulamadır. Aracın çalışana teslim edilmesiyle birlikte aracın kullanım şekli, bakım ve yakıt giderleri, trafik cezaları, kaza ve hasar durumunda sorumluluk ile iş ilişkisi sona erdiğinde iade gibi pek çok konu gündeme gelir. Bu konular yazılı olarak düzenlenmezse işveren ile çalışan arasında hasar bedeli, ceza tutarları veya ücretten yapılan kesintiler nedeniyle uyuşmazlık çıkması kaçınılmazdır. Araç zimmet sözleşmesi ve teslim tutanağı, bu ilişkinin kurallarını baştan belirler.
Bu yazıda işverene ait aracın çalışana tahsisinde kullanılabilecek bir zimmet sözleşmesi ve teslim tutanağı örneği ile çalışanın sorumluluğunun kanuni sınırları açıklanmaktadır. Not: Bu yazıdaki “zimmet”, iş hayatında demirbaşın çalışana teslimini ifade eder; kamu görevlilerinin işlediği “Zimmet Suçu” ile karıştırılmamalıdır.
KISA CEVAP
- Çalışan, işverene ait araçları usulüne uygun kullanmak ve özen göstermekle yükümlüdür (TBK m. 396/2).
- Çalışan, işverene kusuruyla verdiği zarardan sorumludur; sorumluluğun belirlenmesinde işin tehlikesi ve çalışanın nitelikleri dikkate alınır (TBK m. 400).
- Kusursuz meydana gelen hasar ve olağan yıpranma çalışana yükletilemez.
- İşveren, çalışandan olan alacağını ücretle ancak çalışanın rızasıyla takas edebilir; kasten verilen ve yargı kararıyla sabit zararlar ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir (TBK m. 407/3).
- Sözleşmede kişisel kullanım, yakıt, bakım, trafik cezaları, kaza bildirimi ve iade kuralları açıkça yazılmalıdır.
- Araç takip sistemi kullanılıyorsa çalışana KVKK kapsamında aydınlatma yapılmalıdır.
Kanun metni
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 400
“İşçi, işverene kusuruyla verdiği her türlü zarardan sorumludur. Bu sorumluluğun belirlenmesinde; işin tehlikeli olup olmaması, uzmanlığı ve eğitimi gerektirip gerektirmemesi ile işçinin işveren tarafından bilinen veya bilinmesi gereken yetenek ve nitelikleri göz önünde tutulur.”
Çalışanın sorumluluğunun sınırları
Özen borcu
TBK m. 396/2 uyarınca çalışan, işverene ait makineleri, araç ve gereçleri, teknik sistemleri, tesisleri ve taşıtları usulüne uygun olarak kullanmak ve kendisine teslim edilen malzemeye özen göstermekle yükümlüdür. Aracın trafik kurallarına uygun kullanılması, düzenli bakıma götürülmesi, arıza ve uyarı ışıklarının bildirilmesi bu borcun gereğidir.
Kusur sorumluluğu
TBK m. 400, çalışanın sorumluluğunu kusura bağlar. Çalışan kusursuz olarak meydana gelen kazadan, aracın olağan yıpranmasından veya üçüncü kişinin tam kusurlu olduğu hasardan sorumlu tutulamaz. Kusur varsa sorumluluğun kapsamı işin tehlikesi, çalışanın tecrübesi ve işverenin bildiği nitelikler dikkate alınarak belirlenir. Hafif kusurda sorumluluk sınırlanabilir; ağır kusur ve kast hâlinde ise çalışanın zararın tamamından sorumlu tutulması mümkündür. Uzun mesafe ve yoğun trafik koşullarında çalışmak zorunda bırakılan bir şoförün dalgınlığı ile alkollü araç kullanımı aynı ağırlıkta değerlendirilmez.
Sözleşmeyle sorumluluğun genişletilmesi
Sözleşmede çalışanın kusuru olup olmadığına bakılmaksızın tüm hasarlardan sorumlu olacağına ilişkin hükümler, TBK m. 400’ün emredici niteliği ve iş hukukundaki işçiyi koruma ilkesi nedeniyle geçerli kabul edilmeyebilir. Bu nedenle sözleşmede sorumluluk, kusur esasına uygun şekilde düzenlenmelidir. Kasko muafiyet bedeli gibi tutarların çalışana yansıtılması da ancak çalışanın kusuru oranında mümkündür.
Ücretten kesinti
İşveren, hasar veya trafik cezası nedeniyle doğan alacağını çalışanın ücretinden kendiliğinden kesemez. TBK m. 407/3’e göre işveren, çalışandan olan alacağı ile ücret borcunu çalışanın rızası olmadıkça takas edemez. Ancak çalışanın kasten sebebiyet verdiği ve yargı kararıyla sabit bir zarardan doğan alacak, ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir. İşe girişte imzalatılan genel ve önceden verilmiş muvafakatler, Yargıtay uygulamasında çoğu zaman yeterli görülmemektedir; somut alacak doğduktan sonra alınmış açık ve yazılı rıza aranmaktadır. 4857 sayılı İş Kanunu m. 38’deki ücret kesme cezası ise ayrı bir disiplin aracıdır ve yalnızca toplu sözleşme veya iş sözleşmesinde gösterilen sebeplerle, bir ayda iki gündelik ücreti aşmamak üzere uygulanabilir.
Trafik cezaları, köprü ve otoyol geçişleri
Trafik idari para cezaları, sürücü tespit edildiğinde sürücü adına, sürücünün tespit edilemediği elektronik denetimlerde ise çoğu zaman araç sahibi adına düzenlenir. İşveren adına düzenlenen bir cezanın kural ihlalini yapan çalışandan kaynaklandığı ispat edilirse, işveren ödediği tutarı iç ilişkide çalışandan isteyebilir. Ancak bu talep de ücretten kendiliğinden kesilemez; yukarıdaki takas kuralı geçerlidir. Köprü ve otoyol geçiş ücretleri ile ihlalli geçiş cezaları için de aynı yaklaşım uygulanır. Sözleşmede, cezanın çalışana bildirileceği, çalışanın itiraz hakkının saklı olduğu ve ödeme yönteminin nasıl belirleneceği yazılmalıdır.
Kişisel kullanım ve araç takip sistemi
Aracın mesai dışında ve hafta sonlarında kişisel amaçla kullanılıp kullanılamayacağı, aile bireylerinin aracı kullanıp kullanamayacağı ve yurt dışına çıkılıp çıkılamayacağı açıkça belirlenmelidir. Kişisel kullanıma izin verilen durumlarda yakıt giderinin kime ait olduğu da yazılmalıdır.
Araçta GPS veya filo takip sistemi bulunuyorsa, konum verileri kişisel veri niteliğindedir. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu uyarınca çalışana bu verilerin hangi amaçla işlendiği, ne kadar süre saklanacağı ve kimlerle paylaşılacağı konusunda aydınlatma yapılmalıdır. Takip sisteminin mesai dışında kapatılması veya kişisel kullanım sırasında verilerin işlenmemesi, ölçülülük ilkesine uygun bir uygulamadır.
Araç zimmet sözleşmesi örneği
ARAÇ ZİMMET SÖZLEŞMESİ VE TESLİM TUTANAĞI
İŞVEREN: … (unvan), adres, vergi no
ÇALIŞAN: Ad Soyad, T.C. Kimlik No, görevi, sicil no
SÜRÜCÜ BELGESİ: Sınıfı …, No …, veriliş tarihi …/…/…
1. ARAÇ BİLGİLERİ
Plaka: …; Marka / model / yıl: …; Şasi no: …
Teslim tarihi ve saati: …/…/… , …:…
Teslim kilometresi: …; Yakıt seviyesi: …
Teslim edilen ekipman: Ruhsat, trafik ve kasko poliçesi, anahtar (… adet), stepne, kriko, yangın tüpü, ilk yardım çantası, reflektör, HGS etiketi, taşıt tanıma cihazı, diğer: …
Mevcut hasar ve çizikler: … (yoksa “hasarsız” yazılır; fotoğraflar ektedir)
2. KULLANIM AMACI VE KAPSAMI
Araç, çalışana … görevinin yerine getirilmesi amacıyla tahsis edilmiştir.
[ ] Araç yalnızca iş amacıyla ve mesai saatleri içinde kullanılabilir.
[ ] Araç mesai dışında ve hafta sonlarında kişisel amaçla da kullanılabilir; bu kullanımda yakıt gideri … aittir.
Araç, çalışan dışında hiç kimseye kullandırılamaz. (İstisna: …)
Araçla yurt dışına çıkılamaz.
3. ÇALIŞANIN YÜKÜMLÜLÜKLERİ
a) Aracı trafik kurallarına ve TBK m. 396 uyarınca özenle kullanmak,
b) Alkol, uyuşturucu veya uyarıcı madde etkisi altında araç kullanmamak,
c) Periyodik bakım ve muayene tarihlerini takip ederek işverene bildirmek,
d) Arıza, uyarı ışığı ve hasarları derhâl işverenin … birimine bildirmek,
e) Kaza hâlinde gerekli tutanağı düzenlemek veya kolluğa haber vermek ve en geç … saat içinde işverene bildirmek,
f) Sürücü belgesinin geri alınması veya askıya alınması hâlinde durumu derhâl bildirmek ve aracı kullanmamak,
g) Aracı güvenli yerde park etmek, araçta değerli eşya ve belge bırakmamak.
4. GİDERLER
Yakıt, bakım, onarım, sigorta, muayene, vergi ve otopark giderleri, iş amaçlı kullanım bakımından işverene aittir. Kişisel kullanımda doğan giderler … aittir.
5. TRAFİK CEZALARI VE GEÇİŞ ÜCRETLERİ
Çalışanın kullanımı sırasında meydana gelen ve çalışanın kural ihlalinden kaynaklanan trafik idari para cezaları ile ihlalli geçiş cezaları çalışana bildirilir. Çalışanın cezaya itiraz hakkı saklıdır. Cezanın çalışan tarafından ödenmesi veya işverence ödenip çalışandan istenmesi hâlinde ödeme yöntemi ayrıca yazılı olarak kararlaştırılır; ücretten kesinti yalnızca TBK m. 407/3’e uygun olarak yapılabilir.
6. HASAR VE SORUMLULUK
Çalışan, araçta kusuruyla meydana gelen zararlardan TBK m. 400 uyarınca kusuru oranında sorumludur. Olağan kullanımdan doğan yıpranma, kusursuz meydana gelen kazalar ve üçüncü kişilerin kusurundan doğan hasarlar çalışana yükletilemez. Kasko poliçesi kapsamında karşılanan zararlar bakımından çalışana ancak kusuru oranında ve muafiyet bedeliyle sınırlı olarak başvurulabilir.
7. ARAÇ TAKİP SİSTEMİ VE KİŞİSEL VERİLER
Araçta … marka takip sistemi bulunmaktadır. Konum ve sürüş verileri; filo yönetimi, iş güvenliği ve aracın korunması amaçlarıyla işlenmekte ve … süreyle saklanmaktadır. Çalışan, KVKK kapsamında ayrıca düzenlenen aydınlatma metnini okuduğunu beyan eder.
8. İADE
İş sözleşmesinin herhangi bir sebeple sona ermesi, görev değişikliği veya işverenin talebi üzerine araç, tüm ekipman ve belgelerle birlikte … gün içinde … adresinde işverene iade edilir. İadede ayrıca bir teslim tutanağı düzenlenir ve kilometre, yakıt ve hasar durumu tespit edilir. Aracın iade edilmemesi hâlinde işverenin yasal hakları saklıdır.
9. YÜRÜRLÜK
Bu sözleşme iki nüsha olarak düzenlenmiş, taraflarca okunarak imzalanmıştır.
Tarih
İşveren Yetkilisi: Ad Soyad, unvan, imza
Çalışan: Ad Soyad, imza
EKLER: Teslim anı fotoğrafları, ruhsat ve poliçe suretleri, KVKK aydınlatma metni.
Bu örnek, sözleşmenin yapısını göstermek amacıyla hazırlanmıştır. İşyerinin uygulamasına göre seçenekler işaretlenmeli, kişisel kullanım ve gider maddeleri işletmenin politikasıyla uyumlu hâle getirilmelidir.
İade ve iş ilişkisinin sona ermesi
İş sözleşmesi sona erdiğinde çalışan, aracı ve tüm ekipmanı derhâl iade etmekle yükümlüdür. İade sırasında kilometre, yakıt seviyesi ve hasar durumu ayrı bir tutanakla tespit edilmelidir. İade anında tespit edilmeyen hasarların sonradan çalışana yükletilmesi, ispat bakımından zorlaşır. Aracı iade etmeyen çalışana karşı işveren noter ihtarı gönderebilir, istihkak veya el koyma niteliğinde hukuki yollara başvurabilir; aracın kendisine bırakıldığı amaç dışında tasarrufta bulunulması ayrıca “Güveni Kötüye Kullanma (TCK 155)” suçunu oluşturabilir.
Çalışanın ibraname imzalaması durumunda, araçla ilgili karşılıklı alacakların da ibranamede açıkça gösterilmesi gerekir. İbranamenin geçerlilik şartları “İbraname Geçerlilik Şartları” yazımızda anlatılmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Teslim anında hasar, kilometre ve ekipman durumunu yazmamak.
- Sözleşmede çalışanın kusursuz sorumluluğunu öngörmek.
- Hasar bedelini veya trafik cezasını çalışanın rızası olmadan ücretten kesmek.
- Kişisel kullanım kurallarını belirsiz bırakmak.
- Takip sistemi hakkında çalışanı bilgilendirmemek.
- İade tutanağı düzenlemeden aracı teslim almak.
Sıkça sorulan sorular
Çalışan, şirket aracıyla yaptığı kazanın bedelini ödemek zorunda mı?
Ancak kusuru oranında ve TBK m. 400’deki ölçütler dikkate alınarak sorumludur. Kusursuz kazalarda ve olağan yıpranmada çalışan sorumlu tutulamaz.
Trafik cezası maaştan kesilebilir mi?
Çalışanın açık rızası olmadan ücretten kesilemez. Rıza, somut ceza ortaya çıktıktan sonra yazılı olarak alınmalıdır. Alternatif olarak işveren genel hükümlere göre talepte bulunabilir.
Araç zimmet sözleşmesi noterde yapılmalı mı?
Hayır. Taraflar arasında yazılı olarak düzenlenmesi yeterlidir. Sözleşmenin iki nüsha düzenlenip bir nüshasının çalışana verilmesi önerilir.
İşveren aracı çalışandan geri alabilir mi?
Araç işverenin mülkiyetindedir ve işveren, iş organizasyonu kapsamında aracı geri alabilir. Ancak araç ücretin bir parçası olarak sağlanmışsa (örneğin sözleşmede yan hak olarak gösterilmişse), aracın geri alınması çalışma koşullarında esaslı değişiklik niteliği taşıyabilir.
Sonraki adım
Çalışana araç tahsis edecek işveren, yukarıdaki örneği işyerinin uygulamasına göre uyarlamalı, teslim anında aracı fotoğraflayarak tutanağı doldurmalı ve KVKK aydınlatma metnini ayrıca imzalatmalıdır. Hasar veya ceza doğduğunda ücretten kesinti yapmadan önce TBK m. 407/3’teki şartlar kontrol edilmelidir.
Mevzuat: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 396, 397, 400, 407; 4857 sayılı İş Kanunu m. 22, 38; 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu m. 10.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.