Ç-117, Ç-118 ve Ç-119 Tahdit Kodları: Kaçak Çalışma, İkamet İzni İptali ve Ödenmeyen İdari Para Cezası

Türkiye’de çalışma izni olmadan çalışan yabancılarla en sık karşılaşılan tahdit kodları Ç-117 ve Ç-119’dur. Ç-117, izinsiz (kaçak) çalıştığı tespit edilen yabancılara konulan ve uygulamada bir yıllık giriş yasağı olarak bilinen koddur. Ç-119 ise kaçak çalışma nedeniyle verilen idari para cezasının ödenmemesi hâlinde devreye giren ve beş yıla kadar giriş engeli doğurduğu bilinen koddur. Ç-118 kodu ise kaynaklarda ikamet izni iptal edilen yabancılarla veya kamu sağlığı gerekçeleriyle ilişkilendirilmektedir.

Bu kodlar çoğu zaman bir işyeri denetiminin sonucunda ve aynı gün içinde verilen idari para cezası, sınır dışı etme kararı ve idari gözetim kararıyla birlikte ortaya çıkar. Bu yazıda kodların hukuki dayanağı, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’ndaki yaptırımlar, işverenin sorumluluğu ve kodların kaldırılma yolları açıklanmaktadır. Diğer kodlar için Tahdit Kodları Listesi sayfamıza bakılabilir.

Kanun metni

Ç-117 kodu: kaçak çalışma

Türkiye’de yabancıların çalışabilmesi, kural olarak çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti almalarına bağlıdır (6735 s. K. m. 6). Turistik vize, vize muafiyeti, öğrenci ikamet izni veya kısa dönem ikamet izni, tek başına çalışma hakkı vermez. Bu izinlerle Türkiye’de bulunan bir yabancının bir işyerinde ücret karşılığı çalışması, izinsiz çalışma olarak değerlendirilir.

İzinsiz çalışma genellikle Sosyal Güvenlik Kurumu, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişleri, kolluk veya il göç idaresi tarafından yapılan işyeri denetimlerinde tespit edilir. Tespitin ardından yabancının ifadesi alınır, idari para cezası düzenlenir ve il göç idaresine bildirim yapılır. İl göç idaresi m. 54/1-ğ uyarınca sınır dışı etme kararı verebilir ve kaydına Ç-117 kodunu işler.

Kodun konulması için yabancının fiilen çalıştığının tespit edilmesi gerekir. İşyerinde bir yakınını ziyaret etmek, deneme amaçlı kısa süreli bulunuş veya işverenle görüşmeye gitmek tek başına çalışma sayılmaz. Tespit tutanağında yabancının hangi işi yaptığı, ne zamandan beri çalıştığı ve ücret alıp almadığı somut olarak gösterilmelidir.

İdari para cezası ve işverenin sorumluluğu

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m. 23, izinsiz çalışan yabancıya ve onu çalıştıran işverene ayrı ayrı idari para cezası verilmesini öngörür. İşverene verilen ceza, izinsiz çalıştırılan her yabancı için ayrı uygulanır ve yabancıya verilen cezadan önemli ölçüde yüksektir. Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir; güncel tutarlar için Work Permit in Turkey rehberimize bakılabilir.

Uygulamada izinsiz çalıştırılan yabancının konaklama ve ülkesine dönüş masraflarının işverene yükletilmesi de gündeme gelmektedir. İdari para cezasına karşı başvuru yolu ve süresi ceza kararında gösterilmelidir. 6735 sayılı Kanun, bu cezalara karşı başvurulacak mahkemeyi göstermediğinden Uyuşmazlık Mahkemesi, Kabahatler Kanunu m. 27 uyarınca adli yargının görevli olduğuna karar vermektedir. Bu nedenle cezaya karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine başvurulmalıdır; ayrıntı aşağıda açıklanmıştır.

Ç-119 kodu: ödenmeyen kaçak çalışma cezası

Ç-119, kaçak çalışma nedeniyle verilen idari para cezasının ödenmemesi hâlinde konulduğu bilinen koddur. Yabancı, ceza tebliğ edildikten sonra ödemeden sınır dışı edilir veya ülkeden çıkarsa, Ç-117 kodunun yanında ya da onun yerine daha uzun süreli Ç-119 kodu işlenebilir. Uygulamada bu kodun beş yıla kadar giriş engeli doğurduğu bilinmektedir.

Ç-119 kodunun kaldırılması için ilk adım, cezanın ve varsa gecikme zammının ödenmesidir. Ödeme yurt dışından yapılabilir; vergi dairesi hesabına veya Türkiye’deki bir avukat aracılığıyla yapılan ödemenin makbuzu, kaldırma başvurusunun temel belgesidir. Cezaya karşı süresinde itiraz edilmiş ve ceza kaldırılmışsa, kaldırma kararı da başvuruya eklenmelidir.

Benzer bir kod olan Ç-120 ise vize veya ikamet ihlali nedeniyle verilen idari para cezasının ödenmemesi hâlinde kullanılır. İki kodun ayırt edilmesi, hangi cezanın ödenmesi gerektiğinin belirlenmesi bakımından önemlidir. Vize ihlaline bağlı kodlar için Ç-101 ile Ç-105 Tahdit Kodları yazımıza bakılabilir.

Ç-118 kodu

Ç-118 kodunun anlamı kaynaklarda tutarlı değildir. Bir grup kaynak bu kodu ikamet izni iptal edilen yabancılarla ilişkilendirir ve beş yıla kadar giriş engeli doğurduğunu belirtir. Diğer bir grup kaynak ise kodu kamu sağlığını tehlikeye sokabilecek bulaşıcı hastalığı bulunan yabancılarla ilişkilendirir ve bu durumda doktor raporunun gerektiğini belirtir. İkamet izni iptali YUKK m. 54/1-f kapsamında ayrı bir sınır dışı sebebidir. Kamu sağlığı gerekçesi ise m. 54/1-d kapsamındadır.

Bu belirsizlik nedeniyle Ç-118 kodu bulunan kişinin, kodun hangi gerekçeyle ve hangi işleme dayanılarak konulduğunu Göç İdaresine yazılı başvuruyla öğrenmesi gerekir. İkamet izninin iptaline dayanıyorsa, iptal işlemine karşı açılacak davanın sonucu kodun akıbetini belirler. Kamu sağlığına dayanıyorsa, hastalığın bulunmadığını veya tedavi edildiğini gösteren güncel bir sağlık raporu kaldırma başvurusunun dayanağı olur.

Kodlar nasıl kaldırılır?

Sınır dışı kararına karşı dava

Kaçak çalışma tespitiyle birlikte sınır dışı kararı da verilmişse, karara karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesinde dava açılmalıdır (YUKK m. 53/3). Güncel m. 53/3 uyarınca, kararın hangi bende dayandığına bakılmaksızın dava açma süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı, rızası olmadıkça sınır dışı edilmez; mahkeme on beş gün içinde kesin karar verir. Dilekçe ve süre hesabı için Deport Kararına İtiraz Dilekçesi Örneği yazımıza bakılabilir.

İdari başvuru

Göç İdaresi Başkanlığı YUKK m. 9/6 uyarınca kodu kaldırabilir veya belirli süre için girişe izin verebilir. Başvuruda şu belgeler önem taşır:

• İdari para cezasının ödendiğini gösteren makbuz,
• Yabancının daha sonra çalışma izni aldığını veya işverenin çalışma izni başvurusu yaptığını gösteren belgeler,
• İşverenin yabancıyı yasal olarak istihdam etmeye hazır olduğunu gösteren yazı,
• Türkiye’de aile bağlarını gösteren belgeler,
• İzinsiz çalışmanın kısa süreli olduğunu veya yabancının çalışma izni başvurusu sürerken çalıştığını gösteren belgeler.

İptal davası

Başvurunun reddi veya otuz gün içinde cevap verilmemesi hâlinde altmış gün içinde iptal davası açılabilir (İYUK m. 7, 10). Mahkeme, izinsiz çalışma olgusunun somut tespitlere dayanıp dayanmadığını ve uygulanan yasağın süresinin orantılı olup olmadığını denetler.

Çalışma izniyle yeniden giriş

Kodun kaldırılmasından sonra, Türkiye’deki bir işveren yabancı için yurt dışından çalışma izni başvurusu yapabilir. Çalışma izni onaylandığında yabancı, Türk temsilciliğinden çalışma vizesi alarak giriş yapar.

Çalışma izni başvurusu sürerken çalışmak

Uygulamada en sık sorun yaratan durumlardan biri, işverenin çalışma izni başvurusu yaptığı ancak izin henüz çıkmadan yabancının işe başlamasıdır. Çalışma izni onaylanmadan çalışmaya başlamak, kural olarak izinsiz çalışma sayılır. Bununla birlikte başvurunun süresinde yapılmış olması, yabancının iyi niyetini ve ihlalin kısa süreli olduğunu gösteren önemli bir unsurdur ve kaldırma başvurusunda ileri sürülmelidir.

Çalışma izni muafiyeti ve yasal çalışma yolları

Her yabancının çalışma izni almak zorunda olmadığı da göz önünde tutulmalıdır. 6735 sayılı Kanun ve Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği, belirli kişi gruplarına ve belirli işlere çalışma izni muafiyeti tanır. Bu muafiyetlerin de çoğu, ilgili makama bildirim veya muafiyet onayı alınmasına bağlıdır. Muafiyet kapsamında olduğunu düşünen yabancının, işe başlamadan önce bu durumu belgelendirmesi gerekir.

Yasal çalışma için izlenecek yol, işverenin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına çalışma izni başvurusu yapmasıdır. Türkiye’de geçerli ikamet izni bulunan yabancı için başvuru yurt içinden, diğer yabancılar için yurt dışındaki Türk temsilciliği aracılığıyla yapılır. Çalışma izni onaylanmadan işe başlamamak, Ç-117 kodunun en etkili önleme yoludur.

Davada ileri sürülebilecek başlıca hukuka aykırılık sebepleri

İptal davası dilekçesinde, somut dosyaya göre aşağıdaki sebepler ileri sürülebilir:

• Yabancının fiilen çalıştığını gösteren somut bir tespit bulunmaması,
• Çalışma izni başvurusunun süresinde yapılmış olmasına rağmen iyi niyetin dikkate alınmaması,
• İdari para cezasının ödenmiş olmasına rağmen Ç-119 kaydının güncellenmemesi,
• Kısa süreli ve kısmi bir çalışma nedeniyle öğrenim veya aile hayatının orantısız biçimde kesintiye uğratılması,
• Ç-118 kodunun dayanağı olan ikamet izni iptalinin ayrıca hukuka aykırı olması.

Bu sebeplerin her biri belgelerle desteklenmeli; dilekçede idarenin dayandığı bilgi ve belgelerin dosyaya getirtilmesi ayrıca talep edilmelidir.

Yargı kararlarında kaçak çalışma kodları

Ç-117 sınır dışı kararının devamı niteliğindedir

Mahkemeler, kaçak çalışma nedeniyle konulan giriş yasağını sınır dışı kararından bağımsız bir işlem olarak değil, onun devamı olarak görmektedir. İstanbul Bölge İdare Mahkemesi, kamu düzeni gerekçesinin yerinde olmadığını kabul ettiği bir dosyada bile, izinsiz çalışma sabit olduğu için sınır dışı kararını ve buna bağlı kodları hukuka uygun bulmuştur:

Bu yaklaşımın iki sonucu vardır. Birincisi, sınır dışı kararına karşı yedi günlük süre içinde dava açılmazsa, daha sonra yalnızca koda yönelik açılan davada izinsiz çalışma olgusunu tartışmak zorlaşır. İkincisi, idare birden fazla bende dayanmışsa, bunlardan birinin hukuka aykırı bulunması kararın tamamını geçersiz kılmaz. Davada izinsiz çalışma tespitinin kendisine itiraz edilmelidir.

Çalışma olgusunun gerçekten tespit edilmesi gerekir

Yabancının çalışma izni bulunmadığı çoğu dosyada tartışmasızdır. Asıl tartışma, yabancının o işyerinde gerçekten çalışıp çalışmadığıdır. Anayasa Mahkemesi, masaj salonunda yapılan denetimde düzenlenen tutanağa dayanılarak sınır dışı edilen başvurucunun dosyasında bu ayrımı açıkça yapmıştır:

Anayasa Mahkemesi bu başvuruda ihlal kararı vermiştir. Karar, tespit tutanağının içeriğinin, yabancının ifadesinin ve itirazlarının yargılamada gerçekten incelenmesi gerektiğini göstermektedir. Tutanakta yabancının ne iş yaptığı, kim tarafından ve ne zamandan beri çalıştırıldığı yazılı değilse, bu eksiklik dava dilekçesinde ayrıntılı biçimde ileri sürülmelidir.

Öğrenciler bakımından durum daha ağır sonuçlar doğurabilir. Anayasa Mahkemesinin incelediği bir başvuruda, öğrenci ikamet izniyle bulunan yabancının izinsiz çalıştığının tespit edilmesi üzerine hem ikamet izni iptal edilmiş hem de sınır dışı kararı verilmiştir (Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru, B. 2019/40424, T. 16.03.2022). Böyle bir dosyada ikamet izninin iptaline ve sınır dışı kararına ayrı ayrı itiraz edilmesi gerekir.

İdari para cezasına karşı görevli yargı yeri

6735 sayılı Kanun m. 23, izinsiz çalışan yabancıya ve çalıştıran işverene verilecek idari para cezalarını düzenler; ancak bu cezalara karşı hangi mahkemeye başvurulacağını göstermez. Uyuşmazlık Mahkemesi bu boşluğu Kabahatler Kanunu’na göre doldurmuştur:

Buna göre izinsiz çalışma cezasına karşı, kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine başvurulur. Bu süre içinde başvurulmazsa ceza kesinleşir. İdare mahkemesinde açılan dava görev yönünden reddedilir ve bu sırada sulh ceza hâkimliğine başvuru süresi geçmiş olabilir. Sınır dışı kararına ve koda karşı ise idare mahkemesi görevlidir. Aynı olay için iki farklı yargı yerinde, iki farklı sürede dava açılması gerekebileceği unutulmamalıdır.

6735 sayılı Kanun m. 23, işverenin yükümlülüklerini de düzenler. İşveren, çalışma izni bulunmayan yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama giderlerini, ülkelerine dönüş masraflarını ve gerektiğinde sağlık harcamalarını karşılamak zorundadır; bu giderler Göç İdaresi bütçesinden karşılanmışsa 6183 sayılı Kanun’a göre işverenden tahsil edilir. Aynı maddeye göre çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilen yabancılar, sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir.

Süreler özeti

• Sınır dışı kararına karşı dava: tebliğden itibaren 7 gün, idare mahkemesi (YUKK m. 53/3).
• İdari gözetime itiraz: sulh ceza hâkimliği; başvuru gözetimi durdurmaz (YUKK m. 57/6).
• İdari para cezasına itiraz: tebliğden itibaren 15 gün, sulh ceza hâkimliği (Kabahatler Kanunu m. 27).
• Kodun kaldırılması talebinin reddine karşı iptal davası: 60 gün, idare mahkemesi (İYUK m. 7).

Örnek olay

Öğrenci ikamet izniyle Türkiye’de bulunan bir yabancı, bir kafede hafta sonları garson olarak çalışırken SGK denetiminde tespit edilir. Kendisine ve işverene idari para cezası verilir, il göç idaresi sınır dışı kararı alır ve kaydına Ç-117 işlenir. Öğrenci yedi gün içinde dava açar, cezasını öder ve okul kaydını, not dökümünü ve ailesinin gönderdiği burs ve harçlık kayıtlarını sunar. Mahkeme, kısa süreli ve kısmi çalışma nedeniyle öğrenimin kesintiye uğratılmasının orantılı olup olmadığını değerlendirir. Öğrenci cezayı ödemeden ülkeden çıkmış olsaydı, Ç-119 kodu nedeniyle daha uzun süreli bir giriş engeliyle karşılaşabilirdi.

Sıkça sorulan sorular

Başvuru hazırlanırken

İdari para cezasının ödenmesi, sınır dışı kararına karşı yedi günlük sürenin gözetilmesi ve yabancının yasal istihdam imkânını gösteren belgelerin toplanması önceliklidir. İdari para cezasına karşı başvuru süresi ceza kararında gösterilen süredir ve kaçırılmamalıdır. İngilizce bilgi için Turkey Entry Ban Codes rehberimize bakılabilir.

Bu konuyla bağlantılı yazı: Yabancı Çalışma İzni: Türleri, Başvuru Usulü, Süreleri, Ret Kararına İtiraz ve İzinsiz Çalışmanın Sonuçları.

Mevzuat: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.