Av. Emrah Karatay
Tutuklama, ceza muhakemesindeki koruma tedbirlerinin en ağırıdır. Henüz hakkında mahkûmiyet hükmü bulunmayan bir kişinin özgürlüğü, yargılamanın güvenliğini sağlamak amacıyla sınırlandırılır. Bu nedenle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK), tutuklama kararının hangi şartlarla verilebileceğini sıkı biçimde düzenlemiş ve karara karşı itiraz yolunu açık tutmuştur. CMK m. 101/5, tutuklamaya ve tutuklama nedenlerine ilişkin kararlara itiraz edilebileceğini açıkça belirtir.
Tutuklama kararına itiraz, çoğu zaman şüphelinin veya sanığın serbest kalabilmesi için ilk ve en hızlı yoldur. İtirazın etkili olması ise dilekçenin genel ifadelerle değil, dosyadaki somut olgulara dayanılarak yazılmasına bağlıdır. Bu yazıda tutuklamaya itiraz dilekçesinin nasıl hazırlanacağı, süresi, mercii ve dikkat edilecek noktalar açıklanmakta; kullanılabilecek bir dilekçe örneği verilmektedir. Tutuklama kurumunun genel çerçevesi “Tutuklama Kararına İtiraz: Süre, Merci ve Dilekçe İçeriği” yazımızda ayrıca anlatılmıştır.
KISA CEVAP
- Tutuklama kararına, kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde itiraz edilir (CMK m. 268/1).
- Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama kararına itirazı, yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (CMK m. 268/3-b).
- Kovuşturma evresinde asliye ceza mahkemesinin kararına itirazı ağır ceza mahkemesi, ağır ceza mahkemesinin kararına itirazı numara olarak izleyen daire inceler.
- Dilekçe, kararı veren hâkimliğe veya mahkemeye verilir; tutuklu, bulunduğu ceza infaz kurumu müdürlüğü aracılığıyla da başvurabilir.
- İtiraz, kuvvetli şüphe, tutuklama nedeni, ölçülülük ve adli kontrolün yetersizliği unsurlarının her birine ayrı ayrı yöneltilmelidir.
- İtiraz merciinin kararı kesindir; bu karar üzerine 30 gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir.
Kanun metni
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 101/2
“Tutuklamaya, tutuklamanın devamına veya bu husustaki bir tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda; a) Kuvvetli suç şüphesini, b) Tutuklama nedenlerinin varlığını, c) Tutuklama tedbirinin ölçülü olduğunu, d) Adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını, gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilir.”
Tutuklama kararının şartları
Tutuklamaya itiraz dilekçesi, aslında tutuklama kararının kanuni şartlarını tek tek sorgulayan bir metindir. Bu nedenle önce şartların bilinmesi gerekir. CMK m. 100 ve 101 birlikte değerlendirildiğinde tutuklama için şu unsurların bir arada bulunması aranır:
Kuvvetli suç şüphesi
Tutuklama için basit veya makul şüphe yeterli değildir. Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller bulunmalıdır. Yalnızca bir tanığın soyut beyanı, kimliği belirsiz bir ihbar veya teknik incelemesi yapılmamış bir görüntü, çoğu durumda bu eşiği karşılamaz. Dilekçede dosyadaki delillerin neden kuvvetli şüphe oluşturmadığı açıklanmalıdır.
Tutuklama nedeni
CMK m. 100/2’ye göre kaçma veya saklanma şüphesini uyandıran somut olgular ya da delilleri karartma veya tanık üzerinde baskı kurma girişimi tutuklama nedenidir. Kanun, m. 100/3’te sayılan katalog suçlarda (kasten öldürme, nitelikli yağma, uyuşturucu ticareti, cinsel saldırı gibi) tutuklama nedeninin var sayılabileceğini kabul eder. Ancak katalog suç olması tek başına yeterli değildir; kuvvetli şüphenin somut delillere dayanması bu suçlarda da şarttır.
Ölçülülük
CMK m. 100/1’in son cümlesine göre işin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması hâlinde tutuklama kararı verilemez. Ayrıca m. 100/4 uyarınca yalnızca adli para cezasını gerektiren suçlarda ve vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler dışında üst sınırı iki yılı geçmeyen hapis cezasını gerektiren suçlarda tutuklama yasaktır.
Adli kontrolün yetersizliği
7331 sayılı Kanunla CMK m. 101/2’ye eklenen (d) bendi, adli kontrol uygulamasının neden yetersiz kalacağının somut olgularla gösterilmesini zorunlu kılar. Yurt dışına çıkış yasağı, imza yükümlülüğü veya konutu terk etmeme gibi tedbirlerin neden yeterli olmadığı kararda tartışılmamışsa bu, itiraz dilekçesinin en güçlü dayanaklarından biri olur. Adli kontrol tedbirleri “Adli Kontrol Kararı: Şartlar, Yükümlülükler, Süre ve İtiraz” yazımızda açıklanmıştır.
Süre ve itiraz mercii
İki haftalık süre
CMK m. 268/1 uyarınca hâkim veya mahkeme kararına itiraz, ilgilinin kararı öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde yapılır. Bu süre 7499 sayılı Kanunla yedi günden iki haftaya çıkarılmıştır. Tutuklama kararı sorgu sırasında şüphelinin yüzüne karşı verildiğinden süre çoğunlukla karar günü başlar. Uygulamada tutuklamaya itiraz, süre beklenmeden ilk günlerde yapılır; çünkü her gün tutuklu geçirilen bir gündür.
Hangi merci inceler?
- Soruşturma evresinde sulh ceza hâkimliğinin verdiği tutuklama kararına itirazı, yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (CMK m. 268/3-b).
- Kovuşturma evresinde asliye ceza mahkemesinin tutuklama veya tutukluluğun devamı kararına itirazı, yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi inceler (m. 268/3-c).
- Ağır ceza mahkemesinin kararına itirazı, o yerde birden fazla daire varsa numara olarak izleyen daire, tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesi inceler.
Dilekçe, itirazı inceleyecek merciye değil, kararı veren hâkimliğe veya mahkemeye verilir. Kararı veren merci itirazı yerinde görürse kararını kendisi düzeltir; görmezse en çok üç gün içinde inceleme merciine gönderir (m. 268/2).
Cumhuriyet savcısının görüşü
İtirazı inceleyen merci Cumhuriyet savcısından görüş alırsa, bu görüş şüpheliye veya müdafiine bildirilir ve üç gün içinde karşı görüş sunulabilir (CMK m. 270/2). Bu hak, itiraz dilekçesinde dile getirilmemiş bir hususun sonradan açıklanması için de kullanılabilir.
Dilekçede ileri sürülebilecek başlıca itiraz sebepleri
- Kararın gerekçesiz olması: “Mevcut delil durumu, suçun niteliği” gibi kalıp ifadelerle verilen tutuklama kararları, m. 101/2’deki somut gerekçe şartını karşılamaz.
- Kuvvetli şüphenin bulunmaması: Delillerin çelişkili, dolaylı veya hukuka aykırı yoldan elde edilmiş olması.
- Kaçma şüphesinin yokluğu: Sabit adres, düzenli iş, aile bağları, kendiliğinden ifadeye gelme ve pasaportun teslim edilmesi.
- Delil karartma ihtimalinin kalmaması: Delillerin toplanmış, tanıkların dinlenmiş, dijital materyallerin incelenmiş olması.
- Ölçüsüzlük: Beklenen cezanın alt sınırdan verilme ihtimali, hükmün açıklanmasının geri bırakılması veya erteleme ihtimali.
- Sağlık, yaş ve aile durumu: Ağır hastalık, ileri yaş, bakmakla yükümlü olunan küçük çocuk veya engelli yakın.
- Adli kontrolün yeterliliği: Hangi tedbirin, örneğin yurt dışı çıkış yasağı ve haftada iki gün imzanın, amaca neden yeteceği.
Tutuklamaya itiraz dilekçesi örneği
… SULH CEZA HÂKİMLİĞİNE
Gönderilmek Üzere
… NÖBETÇİ SULH CEZA HÂKİMLİĞİNE
SORUŞTURMA NO: … Cumhuriyet Başsavcılığı 20…/… Soruşturma
DEĞİŞİK İŞ NO: … Sulh Ceza Hâkimliği 20…/… D. İş
İTİRAZ EDEN (ŞÜPHELİ): Ad Soyad, T.C. Kimlik No, … Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu
MÜDAFİİ: Av. Ad Soyad, baro sicil no, adres (varsa)
SUÇ: …
TUTUKLAMA TARİHİ: …/…/…
KONU: … Sulh Ceza Hâkimliğinin …/…/… tarihli ve 20…/… D. İş sayılı tutuklama kararına itirazlarımızın sunulması ve tahliye talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Şüpheli, …/…/… tarihinde gözaltına alınmış, aynı gün sevk edildiği hâkimlikçe … suçundan tutuklanmıştır. Tutuklama kararında yalnızca “suçun niteliği, mevcut delil durumu ve adli kontrolün yetersiz kalacağı” ifadelerine yer verilmiş, bu sonuca hangi somut olgulara dayanılarak ulaşıldığı gösterilmemiştir. Bu durum CMK m. 101/2’ye açıkça aykırıdır.
2. Kuvvetli suç şüphesi bulunmamaktadır. Dosyadaki tek delil, … isimli kişinin soyut beyanıdır. Bu beyan, olay yerindeki kamera kayıtları ve HTS kayıtlarıyla çelişmektedir. Şüphelinin olay saatinde … adresinde bulunduğu, … tarihli fatura ve tanık beyanlarıyla sabittir.
3. Kaçma şüphesi yoktur. Şüphelinin … yıldır aynı adreste ikamet ettiği, … unvanlı işyerinde sigortalı olarak çalıştığı, evli ve iki çocuk babası olduğu, kolluk çağrısı üzerine kendiliğinden ifadeye geldiği dosyada mevcuttur.
4. Delil karartma ihtimali kalmamıştır. Arama ve elkoyma işlemleri tamamlanmış, cep telefonunun imajı alınmış, mağdur ve tanıkların ifadeleri tespit edilmiştir.
5. Tutuklama ölçülü değildir. İsnat edilen suçun yaptırımı ve şüphelinin adli sicil kaydının bulunmaması dikkate alındığında, olası bir mahkûmiyette hükmün açıklanmasının geri bırakılması veya cezanın ertelenmesi ihtimali yüksektir.
6. Adli kontrol tedbirleri amaca ulaşmak için yeterlidir. Şüpheli, yurt dışına çıkış yasağı, haftanın belirli günlerinde imza yükümlülüğü ve gerekirse konutu terk etmeme tedbirine uymayı kabul etmektedir. Kararda bu tedbirlerin neden yetersiz kalacağı tartışılmamıştır.
HUKUKİ NEDENLER: Anayasa m. 19, AİHS m. 5, CMK m. 100, 101, 104, 109, 267-271 ve ilgili mevzuat.
DELİLLER: Soruşturma dosyası, ikametgâh belgesi, SGK hizmet dökümü, nüfus kayıt örneği, sağlık raporları (varsa), her türlü yasal delil.
SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda açıklanan ve re’sen gözetilecek nedenlerle;
1. İtirazımızın kabulü ile … Sulh Ceza Hâkimliğinin …/…/… tarihli tutuklama kararının KALDIRILMASINA,
2. Şüphelinin derhâl TAHLİYESİNE,
3. Mahkemenizce aksi kanaate varılırsa CMK m. 109 kapsamında uygun görülecek adli kontrol tedbirlerinin uygulanmasına
karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederim.
Tarih
İtiraz Eden Şüpheli (veya Müdafii) Ad Soyad, imza
EKLER: İkametgâh belgesi, SGK hizmet dökümü, nüfus kayıt örneği, vekâletname örneği (varsa).
Bu örnek, dilekçenin yapısını göstermek amacıyla hazırlanmıştır. Her itiraz, dosyadaki delillere ve şüphelinin kişisel durumuna göre yeniden yazılmalıdır.
Dilekçe yazılırken dikkat edilecek noktalar
Kalıp itirazlardan kaçınılmalı
“Tutuklama kararı usul ve yasaya aykırıdır” gibi genel cümleler itiraz merciini ikna etmez. Her itiraz sebebi, dosyadaki bir belgeye, tutanağa veya ifadeye atıf yapılarak yazılmalıdır. Örneğin kaçma şüphesinin bulunmadığı iddia ediliyorsa ikametgâh belgesi, tapu kaydı, kira sözleşmesi veya SGK kaydı dilekçeye eklenmelidir.
Tutukevinden dilekçe verilmesi
Tutuklu kişi, dilekçesini ceza infaz kurumu müdürlüğüne verebilir. CMK m. 263 uyarınca kurum müdürlüğüne verilen dilekçe, süre bakımından kararı veren merciye verilmiş sayılır. Bu nedenle tutuklunun ailesinin ya da avukatının adliyeye gelmesini beklemek gerekmez.
Yeni olguların eklenmesi
İtiraz merciine sunulmamış yeni bir olgu, örneğin sonradan elde edilen bir kamera kaydı veya tanık beyanı, itiraz reddedilse bile CMK m. 104 uyarınca her zaman tahliye talebiyle ileri sürülebilir. Tahliye talebinin incelenme usulü “Ceza Hukukunda Tahliye Kararı: Talep, İnceleme ve Süreler” yazımızda anlatılmıştır.
Sağlık durumu belgelenmeli
Kronik bir hastalık, yakın tarihli ameliyat veya düzenli tedavi gerektiren bir rahatsızlık ileri sürülüyorsa doktor raporları eklenmelidir. Sağlık durumu tek başına tahliye sebebi olmasa da ölçülülük değerlendirmesinde ağırlık taşır.
İtiraz reddedilirse
CMK m. 271/4 uyarınca itiraz merciinin verdiği karar kesindir. Bununla birlikte tutukluluğun devamı kararları, soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının istemi üzerine en geç otuzar günlük sürelerle incelenir; şüpheli de bu incelemeyi isteyebilir (CMK m. 108). Kovuşturma evresinde mahkeme her celsede ve celseler arasında otuz günü geçmeyen sürelerle tutukluluğu değerlendirir. Her yeni değerlendirme kararına karşı yeniden itiraz edilebilir.
Kesin itiraz kararına karşı, kararın öğrenilmesinden itibaren 30 gün içinde Anayasa Mahkemesine kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının ihlali iddiasıyla bireysel başvuru yapılabilir. Tutukluluğun haksız olduğu sonradan anlaşılırsa CMK m. 141 kapsamında tazminat istenebilir. Bu konu “Haksız Tutuklama Tazminatı (CMK 141)” yazımızda anlatılmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Dilekçeyi itirazı inceleyecek merciye doğrudan vermek; dilekçe kararı veren hâkimliğe verilmelidir.
- İki haftalık sürenin dolmasını beklemek; tutuklulukta zaman şüphelinin aleyhine işler.
- Suçun işlenmediğini uzun uzun anlatıp tutuklama şartlarına hiç değinmemek.
- Adli kontrol alternatifini somut olarak önermemek.
- Ekleri (ikametgâh, iş, sağlık belgeleri) sunmamak.
Sıkça sorulan sorular
Tutuklamaya itiraz edilince sonuç ne zaman çıkar?
Kanun, itirazın mümkün olan en kısa sürede karara bağlanmasını öngörür (CMK m. 271/3). Uygulamada sonuç genellikle birkaç gün içinde çıkar; kararı veren merci üç gün içinde dosyayı inceleme merciine göndermek zorundadır.
İtiraz için avukat zorunlu mu?
Hayır. Şüpheli, yakınları aracılığıyla veya ceza infaz kurumu müdürlüğüne vereceği dilekçeyle kendisi itiraz edebilir. Ancak dosya içeriğine hâkim bir müdafiin hazırlayacağı itiraz, somut gerekçeler bakımından genellikle daha etkilidir.
Yakınlar itiraz edebilir mi?
İtiraz hakkı şüpheliye, sanığa ve müdafie aittir. Şüphelinin eşi veya kanuni temsilcisi CMK m. 262 çerçevesinde kanun yoluna başvurabilir. Diğer yakınlar ise şüphelinin imzasıyla hazırlanan dilekçeyi adliyeye ulaştırabilir.
Tutuklama süresi ne kadardır?
Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk en çok bir yıl olup altı ay uzatılabilir; ağır ceza işlerinde iki yıl olup uzatmalarla toplam üç yılı (bazı suçlarda beş yılı) geçemez. Soruşturma evresi için ayrıca altı ay ve bir yıllık üst sınırlar vardır (CMK m. 102).
Sonraki adım
Tutuklama kararının bir örneği alınmalı, gerekçesi m. 101/2’deki dört unsur bakımından tek tek incelenmeli ve itiraz dilekçesi her unsuru karşılayacak şekilde, belgeleriyle birlikte iki haftalık süre beklenmeden verilmelidir. Hazırlık aşamasında ikametgâh, iş ve sağlık belgelerinin toplanması itirazın gücünü belirgin biçimde artırır.
Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 100-109, 141, 262-263, 267-271.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.