AİHM Yalçınkaya Kararı: ByLock ve Bank Asya’ya Dayanan FETÖ Mahkûmiyetlerine Etkisi

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Büyük Dairesi, 26 Eylül 2023 tarihinde Yüksel Yalçınkaya/Türkiye kararını açıkladı (başvuru no. 15669/20). Karar, FETÖ/PDY üyeliği nedeniyle verilen ve esas olarak ByLock kullanımına dayanan bir mahkûmiyeti konu alır. Mahkeme, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 7. maddesinin (kanunsuz ceza olmaz), 6. maddesinin (adil yargılanma) ve 11. maddesinin (toplantı ve örgütlenme özgürlüğü) ihlal edildiğine karar verdi. Mahkeme ayrıca sorunun tek bir dosyayla sınırlı olmadığını, benzer binlerce davayı etkileyen yapısal bir sorun bulunduğunu belirtti. Bu yazıda kararın olguları, ihlal gerekçeleri, sonraki AİHM kararları ve kararın Türkiye’deki dosyalara etkisi anlatılmaktadır.

Davanın olguları

Başvurucu, 15 Temmuz 2016 darbe teşebbüsünden sonra kamu görevinden çıkarılmış bir öğretmendir. Hakkında açılan davada ilk derece mahkemesi, başvurucunun ByLock kullandığına dair tespit, Bank Asya’daki hesabı ile örgütle irtibatlı olduğu gerekçesiyle kapatılan bir sendika ve derneğe üyeliğine dayanarak TCK 314/2 uyarınca hapis cezasına hükmetti. Hüküm Yargıtay tarafından onandı; Anayasa Mahkemesi’ne yapılan bireysel başvuru kabul edilemez bulundu. Başvurucu bunun üzerine AİHM’e başvurdu ve dosya Büyük Daire’ye gönderildi.

Mahkeme hangi ihlalleri tespit etti?

Sözleşme’nin 7. maddesi

1. madde, kanunda açıkça tanımlanmayan bir fiil nedeniyle kimsenin cezalandırılamayacağını ve ceza kanunlarının sanık aleyhine genişletici yorumlanamayacağını güvence altına alır. AİHM, Türk hukukunda örgüt üyeliği suçunun kast gerektirdiğini, yani failin örgütün suç amacını bilerek hiyerarşik yapıya katılması gerektiğini tespit etti. Ulusal mahkemeler ise ByLock kullanımını tespit ettikten sonra, kullanıcının örgütün amacını bildiğini neredeyse otomatik olarak kabul etmiş, bu unsuru bireysel olarak araştırmamıştı.

Mahkeme’ye göre ByLock kullanımının örgüt üyeliğine eşitlenmesi, suçun manevi unsurunu fiilen ortadan kaldırmış ve kişinin hangi davranışının suç oluşturacağını öngöremeyeceği bir uygulamaya yol açmıştır. Bu nedenle 7. madde ihlal edilmiştir. Kararın bu kısmı, ByLock’un delil olarak kullanılmasını yasaklamaz; ancak bu delilin başka unsurlarla birlikte sanığın kastını gösterecek şekilde değerlendirilmesini şart koşar.

Sözleşme’nin 6. maddesi

Mahkeme, ByLock verilerinin elde edilme yöntemine ve güvenilirliğine ilişkin savunma itirazlarının yeterince cevaplanmadığını, başvurucuya ham verilere erişim ve bu verilerin bütünlüğünü bağımsız olarak denetletme imkânı tanınmadığını tespit etti. Mahkeme, delillerin elde edilmesinde istihbarat yöntemlerinin kullanılmasını tek başına sorunlu görmemiş; sorunu, savunmanın bu delile karşı etkili şekilde itiraz edebileceği güvencelerin sağlanmamasında görmüştür.

Sözleşme’nin 11. maddesi

Başvurucunun üye olduğu sendika ve dernek, olaylar tarihinde yasal olarak faaliyet gösteren kuruluşlardı. Mahkeme, bu üyeliklerin hukuka uygun niteliğinin dikkate alınmadan mahkûmiyete destek delil olarak kullanılmasını örgütlenme özgürlüğüne müdahale saydı. Bu konunun ayrıntıları FETÖ Davalarında Sendika ve Dernek Üyeliği yazısındadır.

Bank Asya

Mahkeme, Bank Asya hesabının ulusal mahkemelerce ByLock’a destek delil olarak kullanıldığını belirtmiş; ancak bu delilin mahkûmiyetteki ağırlığının sınırlı olduğunu ve kararın ByLock’a dayandığını vurgulamıştır. Bank Asya hareketlerinin delil değeri için Bank Asya Hesabı ve FETÖ Davaları yazısına bakılabilir.

Yapısal sorun tespiti ve 46. madde

Sözleşme’nin 46. maddesi, devletlerin AİHM kararlarına uyma yükümlülüğünü düzenler ve uygulamanın denetimini Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’ne bırakır. AİHM, Yalçınkaya kararında tespit ettiği sorunların binlerce başvurucuyu etkileyen sistemik nitelikte olduğunu belirtmiş, Türkiye’den benzer durumdaki dosyalarda bu sorunları giderecek genel tedbirler almasını istemiştir. Mahkeme, yargılamanın yenilenmesinin ilke olarak en uygun giderim yolu olduğunu da hatırlatmıştır.

Sonraki AİHM kararları

AİHM, Yalçınkaya kararında belirlenen ilkeleri sonraki dosyalara da uygulamaktadır. 22 Temmuz 2025 tarihli Demirhan ve Diğerleri/Türkiye kararında (başvuru no. 1595/20 ve diğerleri), ByLock kullanımına dayanan mahkûmiyetler nedeniyle 239 başvurucu bakımından 6. ve 7. maddelerin ihlal edildiğine karar verilmiştir. Bu kararda ihlal tespitinin adil tazmin için yeterli olduğu belirtilmiş, giderim yolu olarak yine yargılamanın yenilenmesi gösterilmiştir. Benzer grup kararları sonraki dönemde de verilmiştir.

Kararın Türkiye’deki dosyalara etkisi

AİHM’den ihlal kararı alanlar

AİHM’den ihlal kararı alan hükümlü, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m.311/1-f uyarınca yargılamanın yenilenmesini isteyebilir.

Bir yıllık süre hak düşürücü niteliktedir. Büyük Daire kararları açıklandığı gün kesinleşir; Daire kararları ise Sözleşme’nin 44. maddesindeki şartlarla kesinleşir. Süre bu tarihlere göre hesaplanmalıdır.

AİHM’e başvurmamış veya başvurusu sürenler

Yalçınkaya kararı, yalnızca başvurucu hakkında bağlayıcı bir ihlal tespiti içerir. AİHM’e başvurmamış hükümlüler, CMK 311/1-f’ye doğrudan dayanamaz. Bu kişiler bakımından yeni delil nedeni (CMK 311/1-e), Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru ve AİHM’e başvuru yolları tartışılmaktadır. Yalçınkaya kararına dayanılarak yapılan ve reddedilen yenileme talepleri, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru konusu da yapılmıştır (örneğin AYM [GK], B.No: 2024/11, 17.04.2025).

Devam eden davalar

Henüz kesinleşmemiş dosyalarda Yalçınkaya kararının ilkeleri doğrudan savunmada kullanılabilir. Mahkemelerden; ByLock tespitinin ham verisinin dosyaya getirilmesi, bağımsız bilirkişi incelemesi yapılması, sanığın örgütün amacını bildiğine dair somut olguların gösterilmesi ve o tarihte yasal olan faaliyetlerin aleyhe delil olarak kullanılmaması istenebilir. Anayasa’nın 90. maddesi uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalar ile kanunlar arasında çatışma olması hâlinde antlaşma hükümleri esas alınır. Bu hüküm de AİHM içtihadının iç hukuktaki ağırlığını gösterir.

Uygulamaya ilişkin rakamlar

Türkiye’nin Bakanlar Komitesi’ne sunduğu bildirime dayanan ve Ekim 2026’da basına yansıyan bilgilere göre, AİHM’in ihlal kararı verdiği dört dava grubundaki 2.659 başvurucudan 1.499’u hakkında yargılamanın yenilenmesi talebi kabul edilmiş, yeniden yargılama sonunda 24 kişinin beraat kararı kesinleşmiştir. Aynı bilgilere göre 64 kişinin talebi reddedilmiş, bir kısım talep hakkında inceleme sürmektedir. Bu rakamlar, yeniden yargılamanın kabulünün sonucun kendiliğinden değişeceği anlamına gelmediğini gösterir: yeniden yapılan yargılamada mahkeme delilleri Yalçınkaya ilkelerine uygun biçimde tartışarak yeniden mahkûmiyet kararı da verebilir.

Yeniden yargılamada savunmanın odaklanacağı konular

Yargılamanın yenilenmesi kabul edildiğinde dosya yeniden duruşmalı olarak görülür. Bu aşamada savunma şunlara odaklanır:

• ByLock tespit ve değerlendirme tutanağının dayandığı ham verinin ve CGNAT kayıtlarının dosyaya getirilmesi,
• Bağımsız bilirkişi incelemesi yapılması,
• Sanığın örgütün suç amacını bildiğini gösteren somut olguların ortaya konulup konulmadığı,
• Sendika, dernek, okul ve banka hesabı gibi o tarihte yasal faaliyetlerin delil olarak ağırlığı,
• Etkin pişmanlık beyanları ve tanık anlatımlarının başka delillerle desteklenip desteklenmediği.

Yeniden yargılama usulü ve süreleri FETÖ Mahkûmiyetinde Yargılamanın Yenilenmesi yazısında anlatılmıştır. AİHM’e başvuru koşulları için AİHM’e Başvuru Süreci yazısına bakılabilir.

Kararın sınırları

Yalçınkaya kararı, FETÖ/PDY’nin terör örgütü olduğu yönündeki ulusal tespiti sorgulamamıştır. Mahkeme, Türk mahkemelerinin bu yapıyı terör örgütü olarak nitelendirmesini kendi denetiminin konusu yapmamış, incelemesini başvurucunun mahkûmiyetinde izlenen yöntemle sınırlı tutmuştur. Karar ayrıca ByLock’un hiçbir şekilde delil olarak kullanılamayacağını söylemez. Ulusal mahkemelerin ByLock verisini, savunmaya itiraz imkânı tanıyarak ve sanığın kastını bireysel olarak araştırarak değerlendirmesi hâlinde Sözleşme’ye uygun bir mahkûmiyet kurulabileceği kabul edilir.

Kararın icrası ve Bakanlar Komitesi denetimi

AİHS m.46/1 uyarınca taraf devletler, taraf oldukları davalarda Mahkemenin kesinleşmiş kararlarına uymayı taahhüt eder. Kararın icrasını Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi denetler (AİHS m.46/2). Bu denetim yalnızca başvurucuya ödenecek tazminatla sınırlı değildir. Devletten, ihlalin tekrarını önleyecek genel tedbirler ile başvurucunun mümkün olduğunca ihlalden önceki duruma getirilmesini sağlayacak bireysel tedbirler alması beklenir.

Yalçınkaya kararında Mahkeme, ihlalin yapısal bir sorundan kaynaklandığını ve benzer durumda çok sayıda kişinin bulunduğunu belirtmiştir. Bu nedenle icra sürecinde Türkiye’nin sunduğu eylem planları ve bilgilendirme raporları, yalnızca başvurucunun yeniden yargılanmasını değil, derdest ve kesinleşmiş benzer dosyalardaki uygulamayı da kapsamaktadır. Bakanlar Komitesinin karar ve açıklamaları Avrupa Konseyi’nin internet sitesinde yayımlanır ve savunma tarafından yeniden yargılama dilekçelerinde destekleyici bilgi olarak kullanılabilir.

AİHM’e başvurmamış kişilerin durumu

CMK m.311/1-f, yargılamanın yenilenmesi sebebini AİHM tarafından verilen ihlal kararına bağlar. Bu yol, kural olarak ihlal kararının tarafı olan başvurucular içindir. AİHM’e hiç başvurmamış bir hükümlü, başka bir kişi hakkında verilen Yalçınkaya kararına dayanarak doğrudan CMK m.311/1-f’den yararlanamaz.

Bu kişiler bakımından iki yol tartışılır. Birincisi, dosyada daha önce incelenmemiş ve beraati gerektirecek nitelikte yeni bir olay veya delil bulunuyorsa CMK m.311/1-e uyarınca yargılamanın yenilenmesi istenmesidir. İkincisi, hüküm kesinleşmeden önceki aşamada istinaf veya temyiz incelemesinde AİHM’in ölçütlerinin ileri sürülmesidir. Yargıtay uygulamasında yeni delil, hükmü veren mahkemenin değerlendirmediği olay veya delil olarak anlaşıldığından, talepte somut dosyaya ilişkin bir olgu veya belge gösterilmesi önem taşır.

AİHM’e bireysel başvuru süresi, iç hukuktaki son kararın kesinleşmesinden itibaren 15 No’lu Protokol ile dört aya indirilmiştir. Başvuru öncesinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolunun tüketilmesi gerekir. Bkz. AİHM Başvuru Süreci.

Örnek olay

2018 yılında ByLock tespiti ve Bank Asya hesabı nedeniyle TCK 314/2’den mahkûm edilen ve hükmü 2020’de kesinleşen bir kişi, Anayasa Mahkemesi’ne başvurmuş, başvurusu kabul edilemez bulunmuş, ardından AİHM’e başvurmuştur. AİHM 2025 yılında bu kişi bakımından da 6. ve 7. maddelerin ihlal edildiğine karar vermiştir. Hükümlü, kararın kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde hükmü veren ağır ceza mahkemesine yargılamanın yenilenmesi talebiyle başvurmalıdır. Talep kabul edilirse dosya yeniden görülür ve mahkeme deliller hakkında yeniden karar verir.

Sıkça sorulan sorular

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.